بۇگىن مەن بولاشاق تۋرالى وي
ماديار دالاسىنداعى قازاق دوداسى
ولگەن سوڭ دا ورالامىز رۋح بوپ, شايقاسامىز شىعىپ كەلىپ كوردەن ءبىز. شاندور پەتەفي. قوستاناي مەن تورعاي دالاسىن ەركىن كەزىپ شارشاعان كەزىمدە, ارقالىق قالاسىنا دەم الۋعا توقتادىم. بۇل قالادا مەن سوناۋ حح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى بولعان ەدىم. جاڭا وبلىس ورتالىعى قاناتىن كەڭگە جايىپ, لەزدە ءوسىپ, كوركەيىپ كەلە جاتقان كەز. وبلىس باسشىسى قازاقتىڭ تاباندى ازاماتى ەركىن اۋەلبەكوۆ. بۇكىل وبلىس جۇرتشىلىعىنان جيىلعان قازاقتىڭ كونە ءداستۇرلى قولونەر بۇيىمدارىنان تاماشا ولكەتانۋ مۋزەيى اشىلىپتى. بۇل ءىستىڭ باسىندا حالقىن جانىنداي سۇيگەن وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز تۇرىپ ەدى-اۋ. بۇلارعا كەيىننەن ىسكەر, نامىسشىل ماركەن ءشايجۇنىسوۆ قوسىلعان. حالقىن ايالاي سۇيگەن سول ءبىر اسىل ادامدار ەستەن كەتپەس. بۇگىندە تورعاي توزعان. ەرتەدەگى سالتانات جوق. ەلدىڭ كۇيى دە جاداعاي كورىندى. باتىرلار تابان تىرەگەن, تۋ تىككەن, قايران دالا تالىپ جاتىر. ابدەن شارشاپ-شالدىققان مەن دە, قوناقۇيدىڭ توسەگىنە جامباسىم تيگەن سوڭ, ۇيىقتاپ كەتىپپىن. ءبىر ءتۇن, ءبىر كۇن جاستىقتان باسىمدى كوتەرە الماي تالىقسىپ جاتتىم. اياق پەن بەل سىرقىراپ ورنىمنان تۇرا الار ەمەسپىن. ون بەس كۇن بويى مەديەن دالانى تالماي ارالاپ كەلىپ قۇلاعان ءتان سىر بەرىپ جاتىر. جاس كەزىمدە قازاق دالاسىن ايلاپ, الاتاۋدان ماڭعىستاۋعا, التايدان بەتپاقدالاعا دەيىن ساندالعاندا قالاي شىداعانبىز دەپ ويلادىم. و, ول جاستىق ەدى! جۇرەكتە نالا, كوڭىلدە قوبالجۋ جوق باقىتتى شاق بولعان. ارمان قۋعان البىرت كەزدەر-اي!... ءوز-ءوزىمدى زورلاپ ورنىمنان كوتەرىلدىم-اۋ. سۋىق سۋدىڭ استىندا ۇزاق تۇردىم. دەنە سەرگىدى. وي سەرپىندى اعىم الدى. قوناقۇيدىڭ استىنداعى شاعىن رەستورانعا ءتۇستىم. ءدال قازىر, ءبىر توستاعان قىزىل شاراپ ءىشىپ جان شاقىرۋ كەرەك ەدى. رەستوران زالىندا ادام جوق. داياشى دا ون بەس مينۋتتان سوڭ ازەر كەلدى-اۋ. و, مەنىڭ اسىعىپ-اپتىقپايتىن ماڭعاز ەلىم!... – كەشىرىڭىز, ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىزدى اڭعارماي قالدىم, – دەدى داياشى قىز. – وقاسى جوق, قايدا اسىعامىز. – اس ءمازىرىن قارادىڭىز با؟... – قارايتىنداي ەش نارسە جوق ەكەن, جانىم. كوتلەت, بيفشتەكس, ازۋ, ورىستىڭ بەلگىلى بوتقالارى عوي. ماعان جىلقىنىڭ ەتى كەرەك. سونان سوڭ ءبىر توستاعان فرانتسۋزدىڭ قىزىل شارابىن اكەلىپ بەر. – وي, اعا, بىزدە شەتەل شارابى دەگەن بولمايدى. قىمبات شولمەكتەردى ۇستامايمىز. قازىر رەستورانعا ادام كەلمەيدى عوي. قوناقۇيدە ۆەنگر جىگىتى مەن ءسىز عانا تۇراسىز. – وندا جىلقىنىڭ ەتى بولسا... – اسپازشىدان سۇراپ كورەيىن, اعا. – كور. سول ءسوزدى ايتتىم دا سىلەيىپ وتىرىپ قالدىم. اپىرماي, نەندەي اۋىر ءسوز ەدى؟ كورگە كىرگەن كىسىنىڭ, كوردەن قۇتىلىپ شىققانى بار ما؟ «كور» دەگەن ءسوزدى اڭداپ قولدانعان دۇرىس بولار. جازۋشى ءار سوزىنە ساق بولۋى كەرەك دەپ ەسكەرتكەن فرانتسۋز سارتر اعامىزدىڭ ويىن دا ەسكە ءسىڭىرۋ كەرەك-اۋ! رەستوران زالىنا ۇزىن بويلى, باتىر تۇلعالى جىگىت ەندى. داياشىنىڭ ۆەنگر جىگىتى دەگەنى وسى بولار دەپ مولشەرلەدىم, سونان دا جاس جىگىتكە داستارقانىمدى مەگزەپ: – مۇمكىن بولسا, مەنىڭ قاسىما وتىرىڭىز, – دەپ تىلەك ايتتىم. – راحمەت. وتىرايىن. – ۆەنگريادان كەلگەن ءسىز بە؟... – ءيا, مەنمىن. اتىم – لاسلو. – مەنىڭ ەسىمىم روللان. داياشى كەلگەنشە ول ەكەۋمىز وسىلاي ءجون سۇراسىپ الدىق. – تورعاي دالاسىن جيىرما ءبىر كۇن ارالادىم, اعا. – شارشاعان بولارسىڭ؟ – تۇك تە شارشاعام جوق. اتا-بابا جەرىن ارالاۋ باقىت قوي. ماديار تۋىستارىمدى دا كوپتەپ تاپتىم. – قايىرلى بولسىن! تورعاي دالاسىندا ماديارلار بارشىلىق. – مولالارىن دا كوردىم. ءمىناجات جاسادىم. قازاقتىڭ سالتىمەن قوي سويعىزىپ, قۇران باعىشتاتتىم. داياشى كەلدى. – اعا, فرانتسۋز شارابى جوق. گرۋزيندىكى بار. جىلقى ەتى جوق, كولباسا بار. – گرۋزيننىڭ شارابىن ىشپەيمىن. كولباساڭدى جەمەيمىن. قازىر كولباسا جەسەڭ, تۇندە ول سەنى جەيدى. وندا نان مەن ماي بار ما؟ – بار, – دەپ قۋاندى داياشى. – ماعان بيفشتەكس, ىرىمشىك, قايماق بەرىڭىز, – دەدى لاسلو. سونان سوڭ ماعان بۇرىلىپ: «شاراپ ىشكىڭىز كەلە مە؟» – دەدى. – دالا كەزىپ شارشاعان سوڭ, ءبىر توستاعان فرانتسۋز شارابىن ءىشىپ, جىلقىنىڭ ەتىن جەگىم كەلگەن, – دەدىم مەن. – «توقاي» شارابىنا قالاي قارايسىز؟ فرانتسۋزدىڭ شارابىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس. مەنىڭ كەلىسكەن رايىمدى بايقاعان جاس جىگىت لىپ ەتىپ كوتەرىلىپ, جەڭىل باسىپ زالدان شىعىپ كەتتى. «ءوز ەلىمىزدە ءوز تاماعىمىزدى جاساتىپ, ىشە الماي جۇرگەن نە قىلعان ۇلتپىز؟...» دەپ ويلادىم مەن سول ءسات. قازاق ەلىن ارالاعان سايىن كوڭىل قۇلازىپ قالىپ جاتاتىنى بار. يۋريست, ەكونوميست وقۋىن تالاسا وقىعانشا, بۇ قازاق جاستارى اسپازشى, ەلەكتريك, سانتەحنيك, موتوريست سياقتى ماماندىقتاردى نەگە مەڭگەرمەيدى. بۇل ۇلتتىق مۇددە عوي. ۇلتتىق مۇددەنى ۇلت قورعاماعاندا كىم قورعايدى, قۇداي-اۋ؟ ءبىز سياقتى, ەڭسەسىن ەندى كوتەرگەن, بويىن تىكتەگەن حالىققا كەرەمەت ىستەردى جاساپ قويدىق, وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق دەپ الاكەۋدە ايعايعا بارىپ كەرەگى نە؟ الدا تۇرعان ۇلكەن ماقساتتارىمىزدى, سول ءۇشىن بەل شەشىپ كىرىسەر ۇلكەن مۇددە اياسىن, ەل ءۇشىن كۇرەستە قازاق حالقىنىڭ اتقارار جانكەشتى ىستەرىن ايتۋىمىز كەرەك قوي. حالىقتى توي-تومالاق ەمەس, بولاشاق باقىتىمىز ءۇشىن جان سالار ىزدەنىس پەن ۇمتىلىسقا تولى ەڭبەك الاڭىنا جيناۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ قازاق ەلىن جايلاعان جۇزدەن اسا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءار قايسىسىنىڭ ارتىندا قالىڭ جۇرتى بار. قازاقتا قازاق ەلىنەن باسقا نەسى بار؟ جەر استىنىڭ بايلىعى جاتتىڭ قولىندا. جەر ۇستىندەگى بايلىق جەمقورلاردىڭ ۋىسىندا. سوندا بۇل قازاق ايعا بارىپ جان ساقتاي ما؟ نە ىستەيدى؟ كورەر كۇنىمىز نە بولماق؟... دەپ مەن اباي اتامشا كۇڭىرەنىپ ءبىراز وتىردىم. رەستوراننىڭ تار زالىن ەڭسەسىمەن باسىپ, ەڭگەزەردەي لاسلو داستارقان باسىنا كەلىپ جايعاستى. قولىنداعى تورسىقتاي ءداۋ بوتەلكەنى الدىما قويدى. – روللان اعا, مىناۋ «توقاي» شارابى. كەچكەمەتتەن ارقالاپ اكەلە جاتىرمىن. – مىناۋىڭ بەس ليتر عوي, شاماسى. ماعان ءبىر توستاعانى دا جەتەدى. – شاماعا قاراپ ىشەرمىز. قالعانىن قوستانايداعى ات زاۋىتىنىڭ جىگىتتەرىنە اپارىپ بەرەمىن. قازىر ءبىر تاباق ىپ-ىستىق جىلقى ەتى كەلەدى. توباعابىل دەگەن تۋىسىم اكەلەدى. جيىرما ءبىر كۇن بويى مەنى ماديار ەلىمەن تانىستىرعان سول جىگىت. – جاقسى جىگىت بولدى عوي. – توباعابىل ءجىگىتتىڭ تورەسى دەسەك بولادى. ايتۋلى كوكپارشى. ناعىز دودا يەسى. اعا, تانىستىق ءۇشىن ءبىر توستاعان شاراپ ىشەيىك. – بولسىن, لاسلو باۋىرىم. ەرتەدە قىپشاقتار دۋنايدان اتتارىن سۋارعان ەل ەدى, قازاق پەن مادياردىڭ تۋىستىعى ارتسىن! عاسىرلار وتسە دە, كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ بودانىندا جوعالىپ كەتپەگەن, ءتۇتىنى وشپەگەن تۇركى حالقى امان بولسىن! ءبىر توستاعان ۆەنگر شارابىن ماقتاپ وتىرىپ تاۋىسا بەرگەندە, ءنان اعاش تاباققا جىلقىنىڭ ىستىق ەتىن تولتىرىپ اكەلگەن توباعابىل ءىنىمىز كورىندى. كوزى وتكىر, كەۋدەسى ءبىر قۇلاش, باتىر ءبىتىمدى اڭقىلداعان جاس جىگىت ەكەن. اعالاپ تۇرعان جايساڭ جىگىتكە سۇيسىنە قاراپ قالىپپىن. ەكى ماديار – ءبىرى قازاق, ءبىرى ۆەنگر جىگىت بىرىنە ءبىرى ساي ەكەن, مول پىشىلگەن كەسەك تۇلعالى, ءىرى ازاماتتار. توباعابىل وتكىر كەزدىگىمەن جىلقىنىڭ ەتىن سانىمەن, رەت-رەتىمەن تۋراپ وتىر. تۋراپ وتىرىپ, لاسلونىڭ ءومىربايانىن دا تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى. – لاسلو باۋىرىڭىز, لوندوندا وقۋ بىتىرگەن, ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ امەريكا, اۆستراليا سياقتى ەلدەردە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان. بيلل گەيتستىڭ كومانداسىندا تالاي جىل قىزمەت اتقارعان. كومپيۋتەردى ەرتتەپ مىنگەن ميلى جىگىت. كەچكەمەتتە بولعان ات دوداسىنا قاتىسىپ, ءبۇيىرى قىزعان, ات سپورتىنا عاشىق بولعان. سونان كومپيۋتەردى ەرتوقىمعا ويلانباي اۋىستىرعان جىگىت, – دەپ كۇلدى توباعابىل. – تۇگەلدەي اۋىستىرعام جوق, كومپيۋتەر بولماسا اقشانى قايدان تاپپاقپىن. ات سپورتى جازىلمايتىن اۋرۋىما اينالدى. مادياردىڭ قانى بويىمدى بۋدى بىلەم, روللان اعا. – لاسلونى تورعاي دالاسىمەن الىپ ءجۇردىم. ەركىن ارالادى. بابالارىنىڭ باسىنا تۇنەدى. قۇران باعىشتاتتى. – قازاقستانعا ءبىرىنشى كەلۋىڭ بە؟ – دەدىم مەن. – ءيا, تۇڭعىش كەلۋىم. ەرتەڭ قوستانايعا جول جۇرەمىز. ات زاۋىتىن ارنايى كورۋگە بارماقپىن. – وندا اتاقتى نابيوللا كيكەباەۆ دەگەن اعامىز بار. ۇزاق جىلدار ات زاۋىتىنىڭ باستىعى. ول كىسى ۆەنگريادا بولىپ, ات دوداسىنا قاتىسقان. لاسلومەن سوندا تانىسىپتى, – دەدى توباعابىل. – ال روللان اعا, ەت سۋىماي تۇرعاندا, ءدام الىڭىز. قازىر, كەلىنىڭىز قىمىز اكەلەدى. «توقاي» شارابىن ەندى ىشپەسە دە بولادى. قوستانايدىڭ اتشى جىگىتتەرىنە قالسىن. – توباعابىل ءىنىم, دۇرىس ايتاسىڭ. الدىڭدا جىلقىنىڭ ەتى مەن قىمىز تۇرعاندا, وزگە تاماق جولدا قالادى عوي. كوشپەندىلەردىڭ تاماعىنا نە جەتسىن, شىركىن! ازدان سوڭ, توباعابىلدىڭ ۇيىندەگى كەلىن كەلدى. ءبىر سابا قىمىزدى جىگىتتەر كوتەرىپ كىرگىزدى. سۇيكىمدى جاس كەلىنشەك جايدارى ءجۇزدى, اشىق كوڭىلدى ادام ەكەن. – اعا, مىنا ءدام سىزگە بۇيىردى. لاسلونى توسقان ەك, ول شارشادىم دەگەن سوڭ, قيناماعانبىز. اعالار مەن ىنىلەر ىلعي دا وسىلاي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە جازسىن. تاتۋلىقتان بۇ تىرلىكتە ىستىق نە بار دەيسىز؟! – دەپ اعىنان جارىلدى. ويدا جوقتا كەزدەسكەن جاستارعا سۇيسىنە قاراپ مەن وتىرمىن. جولاۋشى بولعان سوڭ, جولدا نەبىر قىزىعى مەن شىجىعى قولتىقتاسقان كەزدەسۋلەر بولىپ جاتادى. نەبىر ادام تاعدىرى تۋرالى ايتۋلى اڭگىمەلەردى دە وسىنداي جيىندا ەستىپ قالىپ وتىراسىڭ. قازاق ەلىن اسىقپاي ەمىن-ەركىن ارالاعاندا قانشا سالاۋاتتى, ويلى ادامدارمەن تابىستىم. تابىستىم دا, تۋىستاي جاقىن بولىپ كەتتىم. مەكتەپتەردە وقۋشىلارمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندە قانشا تالاپتى, تالانتتى جاستاردى تاپتىم. الەم جاستارىنىڭ ماعان جازعان حاتتارىن جيناسام, ءبىر ۇلكەن كىتاپ بولار ەدى. سول حاتتارداعى جاستاردىڭ ارمان-تىلەكتەرى, جاندارىن كۇيزەلتكەن وي-پىكىرلەرى تارام-تارام بولىككە ءبولىنىپ جاتىر-اۋ. ال مىنا ارقالىق قالاسىنىڭ قوناقۇيىندەگى كەزدەسۋ بولەك ەدى. مەن جان-تانىممەن لاسلو ايتقان ۇزىك-ۇزىك وي دۇنيەسىن تەمىر تاسپاعا ءتۇسىردىم. ەندى سول تەمىر تاسپا سويلەسىن. – وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۆەنگريانىڭ كەچكەمەت قالاسىنا تۇركى تىلدەس باۋىرلارىمىزدى جينادىق. باستى ماقسات – ات دوداسى ەدى, – دەپ باستادى ءسوزىن لاسلو باۋىرىم. – سول جيىنعا قازاقتار دا كەلدى. بىراق اتسىز كەلدى. ەۋروپانىڭ تورىنە ات جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. قازاقستان مەن ۆەنگريانىڭ اراسى بەس مىڭ شاقىرىم. قازاقتاردىڭ جۇگەن ۇستاپ, ەرتوقىم قۇشاقتاپ, قولتىقتارىنا قامشى قىسىپ كەلگەندەرىنە رازى بولدىق. قامشىلارى مىقتى ەكەن! بىراق ءبىزدىڭ ەلدە اتتى قامشىمەن ۇرۋعا بولمايدى. زاڭ سولاي. سايىستا جەڭىلە بەرگەن ماديارلار نامىستاندى. بويلارىن ىزا بۋدى. مەنىڭ دە قانىم باسىما شاپتى. الدەقانداي قازاقتاردان تۋعان جەردە جەڭىلىپ جاتقانىمىز ۇيات ەدى. – بار پالە ەرتوقىمدا. اتقا جايداق وتىرىپ اۋدارىسۋ كەرەك, – دەستى ۇلكەندەر. ەسىك پەن توردەي كوك اتقا الپامساداي, سۇيەگى ءىرى جاس ماديار جىگىتى قارعىپ ءمىنىپ, ورتاعا ويقاستاپ شىعا كەلدى. جاس جىگىتتىڭ كوزى قانتالاپ العان, بويىندا اساۋ قان وينايدى. قازاقتى قارا جەرگە وماقاسا قۇلاتپاي تارتىنار ءتۇرى جوق. ىزا مەن كەككە تولى اساۋ جۇرەك بۇلقىنادى. جايداق اتقا وتىرىپ, اۋدارىسپاق وينامايتىن قازاقتار ءسال بوگەلدى. – شىق قازاق! شىق ايقاسقا! – دەپ ايقايلاستى ماديارلار. قازاقتار نامىستان ولەردەي بولىپ س ۇلىق قالعان. شىمىر دەنەلى قازاق جىگىتى دە اتقا قارعىپ ءمىندى-اۋ. اۋماقتى الاڭدا ەكى ات بىرىنە ءبىرى قارسى شاپتى, ەكى جىگىت ات جالىنا جابىسىپ الىپ, وڭتايلى ءساتتى توستى. بۇل ناعىز دودا ەدى. دودانىڭ كوكەسى ەدى, اعا. مادياردىڭ جىگىتى ءىرى, كەسەك ءبىتىمدى, قولدارى دا ۇزىن. قازاق جىگىتى ونىڭ قاسىندا السىزدەۋ كورىندى. ءبىرىن-ءبىرى الا الماي, ناعىز تەكەتىرەس ەندى باستالدى. اتتار شارشادى. ەكى جىگىتتىڭ بىلەگى تالدى. اياقتارى ۇيىدى. كوزدەرىن تەر اشىتتى. ماديار ءىرى, ءالدى بولعانىمەن, قازاق جىگىتىنىڭ ايلاسى مول, اتقا باۋىرلاي جاتىپ الىپ ايقاس سالعانى وزگەشە. بۇكىل ستاديون: «ماديار, ماديار, ماديار, قۇلات, جەرگە جىق», – دەپ ايقايلاستى. ەكى جىگىت قولدارىن ايىرىپ, تاعى ءبىر ۇستاسۋعا بەت العاندا, قازاق جىگىتى شاپشاڭ قيمىلمەن ۆەنگردى جاۋىرىنىنان جۇلقا تارتىپ, قارا جەرگە توپ ەتكىزدى. ەسىك پەن توردەي كوك ات كولبەڭ ەتىپ ويناقشىپ بولەك شىعا بەردى. بۇكىل ستاديون ءۇنسىز قالدى. مۇلگىگەن تىنىشتىق. ماديارلار تەرەڭ نوكاۋتتا ەدى. – جاسا, قازاق! – دەپ قالاي ايعايلاپ جىبەرگەنىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. اتىمدى تەبىنىپ ورتاعا شىعا كەلدىم. قازاق جىگىتىنىڭ قولىن كوتەرىپ, الاڭمەن اينالا شاپتىردىم. – جاسا, قازاق! جاسا, قىپشاق! جاسا, ماديار! جاسا, قازاق ەلى! – دەگەن داۋىستار ستاديوندى باسىنا كوتەردى. ەل قول شاپالاقتاۋدا. جۇرت مارە-سارە. مىڭداعان ماديارلار ەر قازاق ءۇشىن قۋاندى. مىڭداعان ماديارلار ەر قازاق ءۇشىن ءسۇيسىندى. قازاق ەلىنەن كەلگەن توعىز دوداشى جىگىت ەر-توقىمدارىن قۇشاقتاپ, جۇگەندەرىن يىعىنا اسىپ, قامشىلارىن تىستەرىنە باسىپ الاڭ ورتاسىندا ساپ قۇرىپ تۇر ەدى. دۋنايدان اتتارىن سۋعارعان قىپشاق بابالاردىڭ اسىل ۇرپاقتارىنىڭ بۇگىن باعى استى. مەن سول جولى قازاقتار ءۇشىن شىن قۋاندىم. قازاق ەلىنە ساپار شەگۋگە سول جولى مىقتاپ بەكىندىم. اتا-بابالارىمنىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراققا جەتۋگە اسىقتىم, – دەپ ءمۇدىردى لاسلو. – جاعداي وسى روللان اعا... قازاققا دەگەن مول قۇرمەتپەن ايتىلعان اڭگىمە رۋحىمدى ءوسىردى. توباعابىل ءىنىم دە قۋانىشتان جارىلارداي بولىپ ازەر وتىر. ايگىلى سەرىك قوناقباەۆ, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ ىنىلەرىمىز الەمدىك سپورت دودالارىندا جەڭىسكە جەتكەندە ولگەنىمىز تىرىلگەندەي قۋانعانىم قايدا؟! سونداي كەزدەرى نامىس وتى لاۋلاپ جانىپ تۇرىپ الۋشى ەدى. ءدال قازىر دە, تورعاي دالاسىندا سونداي كۇي كەشتىم. قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورت ويىندارىنا سۇلەسوق قارايتىن قازاق شەنەۋنىكتەرىنە, ورىس شەنەۋنىكتەرىنە دەگەن ىزا بۋى بۇرق ەتتى. قازاق ەلىنىڭ وبلىس-وبلىستاعى سپورت باسقارمالارىن ورىس ءتىلدى قالا جىگىتتەرى باسقارادى. ناعىز قازاقتىڭ قولى جەتپەيدى. جەتكەندەرى جاڭا ايتقان قالادا تۋىپ-ءوسىپ, قازاقى سالتتان, سانادان ادا, بەيمالىم بىرەۋلەر. ماسكەۋدەگى لەستگاف سپورت اكادەمياسىندا ورىستىڭ ۇلتتىق ويىندارى كافەدراسىن جانداندىرام دەپ جانىن سالعان مەنىڭ دوسىم ريازاندىق ۆيكتور حولموگوروۆتىڭ قاپالانعان ساتتەرىن كورىپ, جانىم اشۋشى ەدى. ورىس توبەلەسىنىڭ (رۋكوپاشنىي بوي) ايتۋلى مايتالمانى كۇيىنگەندە اراقتى شەلەكتەپ ىشەتىن. – اراق ىشپە, دامىل ال ۆيكتور, مۇنىمەن ورىستىڭ نامىسىن قورعاي المايسىڭ – دەۋشى ەدىم. – روللان, 70 جىل كەڭەس وداعى دەگەن تۇسىنىكسىز مەملەكەتتە ءومىر كەشتىك. بارلىق رەسپۋبليكالار بولدى, رەسەي دەگەن رەسپۋبليكا بولمادى. ورىستىڭ نامىسى مەن رۋحى جاپا شەكتى. يمپەريا ءۇشىن ورىستىڭ جانىن قۇرباندىققا شالدىق. سۇمدىق! ورىستىڭ قىزدارىن جالەپ جاسادىق. جەتى اتامىزدى ۇمىتتىق, جەتى جۇرتىمىزدى تاپتاۋرىن قىلدىق. نە سالت-ءداستۇرىمىزدى, نە ونەرىمىزدى ورگە سۇيرەي المادىق. ورىس دەگەن اتاۋ قالدى, ال سالت-ءداستۇر ءۇشتى-كۇيلى جوعالدى. ۇلتتىق سپورتىمىزدى كوتەرەيىك دەپ بوي كورسەتسەك, بىزگە امەريكانىڭ رەگبيىن, تەننيسىن, فۋتبولىن تىقپالايدى. سۇمدىق! قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورتى دا شالاجانسار. سەندەردىڭ كەيبىر شەنەۋنىكتەرىڭە, ايعايشىل ساياساتكەرلەرىڭە قازاقتىڭ جانى كەرەگى جوق. ارى مەن ۇياتىن ولار ەرتەدە ولتىرگەن. ولار جاھاندانۋدىڭ جاراپازانشىلارى, – دەپ ۆيكتور ودان ءارى وزەۋرەيتىن. سول ۆيكتور حولموگوروۆ پسكوۆتا ورىس دوداسىنىڭ قالاي بولاتىنىن كورسەتتى. سالت-ءداستۇرىن ءوز ورىستارىنا ۇسىندى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ءوزى دە, ونەرى دە, ورىستىڭ سالت-ءداستۇرى, ورىستىڭ سپورتتىق ويىنى ەشكىمگە كەرەك بولمادى. وكىمەت زەر سالعان دۇنيە بوگدە, بوتەن ەدى. ۆيكتور قاپادان زار شەگىپ, اۋىر ناۋقاستان جان تاپسىردى. ياسنايا پولياناعا بارعان ساپارىمدا, ءبىر توپ ورىس جازۋشىلارىمەن بىرگە تۆەر قالاسىنداعى مولاسىنىڭ باسىنا بارىپ, ءبىرتۋار ورىس باتىرىنىڭ ارۋاعىنا باس ءيدىم. وتان دەپ سوققان الىپ جۇرەك توقتادى. وتان دەپ جانۇشىرعان اسىل جان اۋەلەي اسپانعا ۇشتى. ءتانى جەردە. سوڭىنا ەرگەن كوپ شاكىرتتەرى بىرلىك بولماعان سوڭ, توز-توزى شىعىپ, ءار قيىردا كۇن كەشىپ ءجۇر. ايانىشتى. قازاق ۇلى مۇستافا وزتۇرىك تە وسىنداي جان ەدى. قايران مۇستافا, قازاق دەپ جانۇشىرعان جۇرەگىڭنەن اينالايىن, اسىل ءىنىم. جانىڭ ءجانناتتا بولسىن! ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي ءولىپ كەتىپ جاتقان قازاق ازاماتتارى قانشاما؟! قايران, قايسار ەرلەر! لاسلو ءۇنسىز قالعان. توباعابىل دا ءۇنسىز. وركەنىڭ ءوسسىن لاسلو! جۇرەگىڭ مەيىرىمگە تولى, جانىڭ جاقسىلىققا ءۇيىر ناعىز ازامات ەكەنسىڭ! باقىتتى بول! – ماديار ەلىندەگى ات سپورتىنا ەندى بارىمدى سالامىن. ۆەنگرياعا بۇتىندەي ورالامىن. امەريكانى دا, اۆستراليانى دا تاستايمىن. ەگەر مەملەكەت باسشىلارىمەن كەلىسە السام, كومپيۋتەرلىك ورتالىعىمدى بۋداپەشتكە قونىستاندىرام. مەنىڭ فيرمام ۇلكەن فيرما. وتان ءۇشىن ءومىر سۇرگەننەن ارتىق باقىت جوق ەكەنىن ەندى انىق ءتۇسىندىم. ماديار قىزعا ۇيلەنەم. قۇداي بۇيىرتسا, توپىلداتىپ ۇلدار تۋدىرام. مەنىڭ ايەلىم باتىر ۇلدار تاباتىن بولادى, – دەدى لاسلو. – لاسلو, مەنىڭ جاقسى كورەتىن ءبىر اقىنىم بار. ول – شاندور پەتەفي. سونىڭ ولەڭىن وقيىن. – و, ونى مەن دە جاقسى كورەمىن. وقىڭىز, روللان اعا. ءسىزدى ماعان ءتاڭىرىم جىبەرگەن بولار. – ءبىرىمىزدى بىرىمىزگە تابىستىرىپ جاتقان كوك ءتاڭىرى ەمەي, كىم دەيسىڭ, باۋىرىم؟!. تۇر ماديار! باسىڭ كوتەر! سىناتپا! قاسىرەتتى قالىڭ ەلدى جىلاتپا! نە ۇلى بول, نە ق ۇلى بول زاماننىڭ ەرمىن دەسەڭ, قارۋ ال دا ءمىن اتقا! بۇل جولى انت ەتەمىز باسقاشا: ەشقاشاندا قۇل بولمايمىز! ەشقاشان! ءبىر كەزدەرى توتەپ بەرگەن تاسقىنعا قاسيەتتى, قادىرى جوق باستىڭ دا! ارۋاقتار دا ايىرىلدى سابىردان بۇل جولى ءبىز انت ەتەمىز باسقاشا: ەشقاشاندا قۇل بولمايمىز! ەشقاشان! اشۋ-كەكتىڭ الاۋ-وتى قوزداسىن! بەس قارۋدى تات باسپاسىن, توزباسىن! وڭبايدى ادام ەلى مەنەن جۇرتىنان جوعارىراق قويار بولسا ءوز باسىن! بۇل جولى ءبىز انت ەتەمىز باسقاشا: ەشقاشاندا قۇل بولمايمىز! ەشقاشان! ءبىر سىلكىنسىن جالقاۋىڭ مەن ەنجارىڭ. اتقا قونسىن ءوزىڭ تۇگىل, جان جارىڭ! شىنجىر ەمەس, سىڭعىرلاسىن قىلىشىڭ, كىسەن ەمەس, جارقىلداسىن قانجارىڭ! بۇل جولى ءبىز انت ەتەمىز باسقاشا: ەشقاشاندا قۇل بولمايمىز! ەشقاشان! توباعابىل كوزىنە جاس الدى. لاسلو ويلى, ءتۇسى قاتۋ. تەرەزەدەن تاڭنىڭ ساۋمال جارىعى قۇيىلىپ تۇر ەدى. – و اللا, بۇل نە دەگەن قۇدىرەتتى اقىن! ولەڭدەرى نەتكەن تەرەڭ ەدى, – دەپ كۇرسىندى توباعابىل. – قازاقشا قالاي-قالاي جىر توگەدى قۇداي-اۋ! كەرەمەت! سىزبەن كەزدەسكەنىمىز قانداي جاقسى بولدى روللان اعا. وركەنىڭىز ءوسسىن!... اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اڭقىلداعان اساۋ توباعابىل ءىنىم جادىراپ وتىر. – اعا, تاعى ءبىر ولەڭىن وقىڭىز, قازاق تاڭىن ماديار پەتەفيدىڭ سوزىمەن اتىرايىق. شىعاسىڭ با؟ شىقپايسىڭ با مايدانعا؟ قول جيناساڭ, قۇيىلامىز قايدان دا! قۋمايسىڭ با قازىلاردى بەزبۇيرەك جۇرداي بولعان جۇرەكتەن دە, ميدان دا! قايدا كەتكەن مادياردىڭ قۋاتى؟! قاس-دۇشپانىن ءوز قانىنا جۋاتىن؟! الدە بىزدەر جاسىقپىز با؟ انالار – تاۋسىلعان با قايسار ۇلدار تۋاتىن؟! وتانىنىڭ باقىتى ءۇشىن جانىن ساداعاعا تىككەن, ومىردەن مولاسىز وتكەن ۇلى پەتەفي اقىن قازاق ەلىنىڭ دالاسىن شىرت ۇيقىدان وياتتى. داياشى قىز داستارقان قاسىنا كەلىپ: – تاڭعى اس ىشەسىزدەر مە؟ – دەپ سۇرادى. – تاماق ىشپەيمىن, راحمەت. – ماعان ءبىر توستاعان كوفە بەرىڭىز, – دەدى لاسلو. – امان-ەسەن تاڭدى اتىردىق. ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن بايقاماي دا قالدىق. روللان اعا, مىناۋ مەنىڭ ۆيزيتكام, ۋاقىت تالعاماي حابارلاسا بەرىڭىز. ءسىزدى قاشاندا اڭساپ جۇرەتىن بولامىن. پەتەفي جىرى ءۇشىن سىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت. – پەتەفيگە راحمەت, – دەدىم. – قازاقشالاعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى قادىر مىرزاليەۆ اعامىزعا راحمەت. – كەلەسى جاز تاعى كەلەمىن. سوندا سىزبەن قازاقشا ەركىن سويلەسۋگە ۋادە بەرەمىن. مىنە, قولىم!... – لاسلو, سەن ءوزى ناعىز جىگىت ەكەنسىڭ. جارادىڭ! ەلگە كەلگەن سوڭ حابار بەر. دۇرىسى, كەلەردەن ءبىر اي بۇرىن ويىڭدى ايت. – مىندەتتى تۇردە روللان اعا. ۋادە بولسىن. ءبىر ساعاتتان سوڭ ۇشەۋمىز قوناقۇيدىڭ الدىندا قايتا كەزدەستىك. مەن اقتوبەگە, لاسلو مەن توباعابىل قوستانايعا اتتانباق. ودان ارى كەرەكۋ ەلىنە ساپار شەكپەك. ات دوداسىنا ءومىرىن ارناماق لاسلو ءىنىم پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا بارماق. ينستيتۋتتىڭ رەكتورى, اتاقتى سامبوشى جانمىرزا لاسلونى جەكە كۇتىپ الاتىن كورىنەدى. بۇكىل قازاقستاندا ۇلتتىق سپورت كافەدراسى سوندا عانا اشىلىپتى. قانداي كەرەمەت! جاسا, جانمىرزا ءىنىم. ۋاقىت تاپسام, كەرەكۋ ەلىنە دە سوعۋ ويىمدا بار ەدى. لاسلو ك ۇلىمسىرەپ قولىن بەردى. – كورىسكەنشە كۇن جاقسى بولسىن, اعا! راحمەت. پەتەفيدىڭ انالار تۋرالى ءسوزى قالاي ەدى؟ ەسىمە سالىپ جىبەرىڭىزشى. الدە بىزدەر جاسىقپىز با؟ انالار – تاۋسىلعان با قايسار ۇلدار تۋاتىن. – وسى, وسى ەدى كەرەگى, روللان اعا. – جاسا, لاسلو! سەنىڭ كوڭىلىڭە العان ويىڭدى كوكتەگى ءتاڭىرىم قولداسىن. – ءاۋمين اعا, ءاۋمين! ايتقان ءسوزىڭىز قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن! دەشتى قىپشاقتىڭ كيەسىنە دە ءجايلى ءتيسىن!قىتاي ۇلى ۆان
سىي دامەتپە, بەرسە الما ەش ادامنان. اباي. اقتوبەدەن الماتىعا ۇشاق ەرتە ۇشادى ەكەن. اۋەجايعا كەلگەنىمىزدە ماشينا قويار جەر تاپپادىق. ءداۋ, قاپ-قارا «دجيپتەر» ىعاي-سىعاي بولىپ سىرەسە ءتىزىلىپ, وزگەگە ورىن بەرەر ءتۇرى جوق. – قىتايلار, – دەدى عالىمجان. – بۇلار اقتوبەگە العاش كەلگەندە «نيۆامەن» ءجۇرۋشى ەدى, ەندى استارىنان «دجيپ» تۇسپەيتىن بولدى. ىلعي قارا «دجيپ» مىنەدى. مەن بىردە الماتىدان اقتوبەگە ۇشىپ كەلگەندە دە, ۆيپ-ءتىڭ الدىندا جيىرما-وتىز «دجيپ» تىرەلىپ تۇر ەدى. ۇشاقتان ءبىر عانا قىتاي ءتۇستى. ۇشاق ىشىندە ەكەۋمىز ءبىراز اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانبىز. مەنىڭ ساپارلاس قىتايىمدى ءبىر «دجيپكە» مىنگىزدى دە, قالعان جيىرما-وتىز «دجيپ» سوڭدارىنان اعىزا جونەلدى. سۇمدىق! – قازىردە ءبىر-ەكى ادامدى شىعارىپ سالىپ تۇرعان بولار شاماسى. كىرگەندە كورەمىز. بۇلاردىڭ سوزدەرى ايعاي, قۇلاعىڭ تۇنىپ كەتەدى, – دەدى عالىمجان. – اتام قازاققا اللاتاعالا سىيعا تارتقان جەر بايلىعى ەندى امەريكاندىقتاردىڭ, فرانتسۋزداردىڭ, نەمىستەردىڭ, يتالياندىقتاردىڭ, قىتايلىقتاردىڭ قانجىعالارىنا مىقتاپ بايلاندى. ءيا, ول بايلىقتاردىڭ قىزىعىن بىرەن-ساران قازاقتار مەن شەت جۇرت كورىپ جاتىر – دەدىم ىزا بولىپ. بويىمدى قاشان دا سابىرعا جەڭدىرىپ جۇرسەم دە, وسىندايدى كورگەندە نامىس قانى اتقىپ باسقا شىعادى. ونان سوڭ كوپ تۇندەر ۇيقىسىز وتەدى. قازاقتىڭ بولاشاعىن ويلايسىڭ, نەشە ءتۇرلى ويلار اقىل-ەسىڭدى الادى. قارا جەردىڭ قوينىنا تارتادى. ەل بايلىعى دا, جەر بايلىعى دا ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىندا قالۋ كەرەك ەدى عوي دەگەن كۇمان مەن ءۇمىت ارالاس شەرمەندە وي تاعاتىڭدى ۇزەدى. ۆيپ زالعا ەندىك. قىتايلاردىڭ داۋىسى. ولاردان وزگە ادام كورىنبەيدى. قۇجات تەكسەرۋ ورنىندا ورتا جاستاعى قىتاي ايەلى مەن 12-13 جاسار شاماسىنداعى بالا تۇر. ءۇشىنشىسى مەن, قازاق – روللان سەيسەنباەۆ. ون بەس-جيىرما «دجيپكە» ءمىنىپ الىپ شۋىلداسقان قىتايلاردىڭ شىعارىپ سالعاندارى ايەل مەن بالا عانا بولدى. بالا ەلگەزەك, شاپشاڭ. ارقاسىنا اسقان جول دورباسىندا شاعىن كومپيۋتەر, فوتواپپارات, كىتاپ, بلوكنوتى بار.ۇيدەي اەروبۋس-ۇشاقتا ادام از. مەن ارتقى ورىندىقتاردىڭ بىرىنە, وڭاشا كەتتىم. ۇشاق قالىپتى بيىكتىككە كوتەرىلىسىمەن, بالا دا ارتقا كەلىپ وتىردى. كومپيۋتەرىن اشا سالىپ, جۇمىسقا كىرىستى. مەن جازىپ وتىرعان جازۋىمدى ءۇزىپ, بالاعا قىزىقتاي قارادىم. ماعان ونىڭ پىسىقتىعى مەن تاۋەكەلشىل وزىمدىگى ۇنادى.
(جالعاسى بار).
روللان سەيسەنباەۆ. سۋرەتتى سالعان قاناپيا تەلجانوۆ.
