ەركە ەرتىستىڭ ەرتەڭى قانداي؟

سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ مەملەكەتتىك ماڭىزدى شارۋا. سوعان وراي ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن نىقتاعان سوڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر-جەرىندە باسسەيندىك ينسپەكتسيالار قاي­­­تادان قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قاراستى سۋ رە­س­ۋرس­تارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قور­عاۋ جونىندەگى ەرتىس باسسەيندىك ينسپەك­تسيا­سى دەپ اتالاتىن سونداي ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە سەمەيدە دە بار. اتالعان ينس­پەك­تسيا جۇمىسى كور­شى­­­لەس شى­­عىس قازاق­ستان ءجا­­نە پاۆلودار وب­لىس­تارىن قام­تي­­­تىن كو­رى­نەدى. بۇنى از­سىن­سا­­ڭىز اناۋ اق­مولا مەن قا­­­زىنالى قاراعان­­دى­­­­­نىڭ شەت­­كى ءبىر بولىگى دە وسى ينسپەكتسيا ەنشىسىندە. مىنە, سول ما­ڭىز­دى مەملەكەتتىك مەكەمەگە سوڭعى ءبىر جارىم جىلدان بەرى داۋرەن تىلەۋباەۆ دەگەن باۋىرىمىز باسشىلىق جاساپ كەلەدى. ەردىڭ جاسى ەلۋگە ءالى جەتە قويماعان ازاماتتىڭ وسىعان دەيىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ ۇلگەرگەنىن اڭعاردىق. ەرتەرەكتە الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­­­­تي­تۋتىن بىتىرسە, ال ودان بەرگى جەردە سول الماتىداعى ەكونوميكا جانە ستاتيستيكا ينستيتۋتىن اياقتاپتى. ارتىنان بىلگەنىمىزدەي, ونىڭ دا ءمانىسى بار بولىپ شىقتى. ياعني, بۇعان دەيىن ماماندىعى بويىنشا ءتۇرلى مەكەمەلەردە, سودان كەيىن اراسىندا جەكە كاسىپورىندا قىزمەت اتقارعان ول ون­شاقتى جىل ىشىندە ستاتيستيكاعا قاتىستى وبلىستىق مەكەمەلەردە ءتۇرلى قىزمەت اتقا­را ءجۇرىپ, سوڭعى ەكى جىلدا  شىعىس قا­زاقستان وبلىسى بويىنشا ستاتيستيكا دە­پار­تامەنتىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ات­قارىپتى. ەندى, مىنە, كەيىنگى ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ۇلكەن ءبىر باسسەيندىك ينسپەكتسيانىڭ تىزگىنىن قولىندا ۇستاپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. ءبىزدىڭ باسسەين اۋماعى 316,5 مىڭ شا­ر­شى شاقىرىمدى الىپ جاتىر, دەيدى ءداۋ­رەن ءادىلحان ۇلى. مۇنداعى حالىق سانى ەكى ميل­لي­وننىڭ ۇستىندە. ەكى وبلىس اۋما­عىن­دا مىڭ­عا جۋىق وزەن بولسا, ولاردىڭ جال­­پى ۇزىن­دى­عى 30 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق. الگى مىڭ­عا جۋىق وزەننىڭ ەكى جۇزدەيى بالقاش-الا­كول باسسەينىنە قاراسا, قالعا­نى ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە. 28 وزەن, سونىڭ ىشىندە قارا ەرتىس ترانسشەكارالىق وزەندەر بو­لىپ ەسەپتەلەدى. مۇنىڭ التاۋى شەكارا­نى ايقىنداپ جاتسا, قالعان جيىرما ەكىسى شەكارانى كەسىپ وتەدى. ينسپەكتسيا باسشىسى وسىلاي دەي كەلىپ, ەرتىستىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە ايرىقشا توق­تالعان. شىندىعىندا كورشىلەس ەكى وبلىس­ت­ىڭ گيدروگرافيكالىق جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن الاتىن ترانسشەكارالىق ەرتىس وزە­نى­نىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى وتە زور. باستاۋى باتىس قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى 2500 مەتر بيىكتىكتەگى موڭعول التاي­ىن­داعى مۇزداقتا جاتقان ەرتىس وزەنىنىڭ كور­شى ەلدەگى ۇزىندىعى 618 شاقىرىم. ال ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 4280 شاقىرىم بولسا, ءبىزدىڭ ەلدەگى قاشىقتىعى 1698 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. ال بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن بايلىق كوزى. سونى ورنىمەن پايدالانىپ جاتقانىمىز دا وتىرىك ەمەس. ايتالىق, بۇگىندە بىزدە ەرتىس بوي­ىندا ءۇش سۋ قويماسى تۇراقتى تۇردە جۇ­مىس ىستەپ تۇر. ەرتىس باسسەينىندە جال­پى ۇز­ىن­دىعى 200 شاقىرىمدى قۇرايتىن 13 وزەن جانە بار. ال شاعىن وزەندەردىڭ سانى جەتى جۇزدەن استام. وسى ورايدا ءتى­لەۋ­باەۆ بۇق­تىرما, وباداعى سۋ قو­رى­نىڭ مولشەرى ەرەكشە ەكەندىگىن  قاداپ ايت­قان. ورتا ءدا­رە­جە­دە­گى وزەندەر قاتارىنا جا­تا­تىن كۇرشىم, ءۇل­بىنىڭ دە حالىق شا­رۋ­اشى­لىعى ءۇشىن ما­ڭى­­زى وتە زور ەكەندىگى دە ايتىلماي قالماعان. ال باستاۋى وڭتۇستىك التايدا جاتقان ءوز­ەن­دەردە سۋ قورى اناۋ ايتقانداي ەمەس. قالاي بولعاندا دا, ەرتىس باسسەينىندەگى ءوز­ەندەردىڭ جىلدىق ورتاشا قورى 33,66 شار­شى شا­قى­رىمدى قۇراپ وتىرعان كورىنەدى. سولايشا ەرتىس وزەنى مەن زايسان كولى مەملەكەتتىك ما­­ڭى­زى زور سۋ وبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە كورشىلەس ەلدەر اراسىندا ەرتىس وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ۇكى­مەت­ارالىق كەلىسىمدەرگە وراي جۇرگى­زى­لىپ جات­قان كورىنەدى.  مۇنداي ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قىتايمەن وسىدان ون جىل بۇ­رىن, ال رەسەيمەن وتكەن جىلى قول قويىلعان. ەرتىس وزەندەرى مەن ونىڭ تارماق­تارى­نىڭ سۋ رەسۋرستارى بۇگىنگى كۇنى ونەركاسىپ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق, بالىق, اۋىل شارۋاشىلىقتارىندا كەڭىنەن پايدالانۋدا. ونىڭ سىرتىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, سۋداعى جول قاتىناسى جانە بار. ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقسا­تىمەن سۋ قويمالارىندا جىل سايىن اتقا­رىلىپ جاتاتىن شارالار ءوز الدىنا. باسسەين باسشىسى كەلەسى ءسوز كەزەگىندە پاۆلودار, ودان ارعى اقمولا مەن قارا­عان­دى ايماعىنداعى وزەن-سۋ ماسەلەلەرىنە دە توقتالعان. كورشىلەس پاۆلودار وبلىسىندا سوندايلىق ۇلكەن وزەندەر جوق كورىنەدى. ال اقمولا وبلىسىنا قاراستى شىدەرتى وزە­نىنىڭ ءجونى بولەك پە دەدىك. ۇزىندىعى 300 شاقىرىمنان استام بۇل وزەننىڭ 200 شا­قى­رىمعا جۋىق بولىگى ساتباەۆ اتىن­دا­عى كا­نال­دىڭ سۋ تراكتىسى قۇرامىندا. ال بۇل كا­نالدىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنداعى ما­ڭى­زى وتە زور. سوندىقتان ونداعى جاع­داي­دى ۇزبەي قاداعالاپ وتىرۋ اتالعان ينس­پەكتسيانىڭ باستى  مىندەتتەرىنىڭ بىرىنەن سا­نا­لادى. وسى وڭىردەگى ولەڭتى, سىلەتى, اششى­سۋ جانە ءتۇن­دىك وزەندەرىنىڭ جاي-كۇيى دە ەش­­قاشان نازاردان تىس قالعان ەمەس. ودان كەيىنگى جەردە اڭگىمە ەرتىس باسسەينى اۋماعىنداعى كولدەر جايىنا وي­ىس­قان. تەك شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋما­عىن­داعى كولدەر سانى ەكى مىڭعا جۋىق ەكەن. ولاردىڭ جالپى كولەمى  896 شارشى شاقىرىم. وسى ورايدا الاكول مەن سا­سىق­كول بالقاش سۋ باسسەينىنىڭ قۇرامىندا ەكەندىگىن ەسكەرتە كەتسەك دەيمىز. سوندا ەرتىس سۋ باسسەينىنىڭ قۇرامىنداعى ەڭ ۇلكەن كول – مارقاكول بولىپ تابىلادى. ال تابيعاتى كوركەم, سۋى تۇششى, بالىعى تايداي تۋلاعان مارقاكولدى شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجانى دەسە دە بولادى. ونى وسى قال­پىندا تازا ساقتاۋ دا بۇ­لا­ر­دىڭ باستى ءمىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانا­لادى. وسى ورايدا وبلىس اۋداندارى اكىم­دە­رىنىڭ شەشىمىمەن 6 كول باقىلاۋعا الى­نىپ, ارنايى كۇزەت ۇيىمداستىرىلىپ وت­ىر­عانى قۋان­تا­دى. وسىنداي يگىلىكتى شارۋا باسقالارعا دا جۇعىستى بولسا دەيسىڭ. بۇگىندە سۋ ماسەلەسى تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋقىمدى ەكو­لو­گيالىق ماسەلە بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ساياسي ماڭىزى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. سو­نىڭ ءبارىن ەرتىس وزەنى باسسەينىنىڭ قازىرگى مىسالىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. راس, قازىرگى تاڭدا ەرتىس باسسەينىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر­عان جوق. سونىڭ ايعاعىنداي, ءتىپتى ورتا­لىق قا­­زاقستاننىڭ ءوزى ەرتىس وزەنىنىڭ يگىلىگىن كورۋدە. بىراق ەرتىس باسسەينىنە ءتۇسىپ وتىرعان ەكو­لو­گيالىق جۇكتىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن اۋىرلاپ بارا جاتقانىن مۇندا­عى­لار جاسىرىپ وتىر­عان جوق. قالالار مەن ەلدى مەكەندەردەگى تۇر­عىندار سانىنىڭ ۋا­قىت وتكەن سايىن ارتا ءتۇسۋى, ونەركاسىپتىڭ دامۋى وزەن سۋىنىڭ لاس­تانۋىنا اكەپ سوق­تىرىپ, ەرتىس باسسەينىندەگى جاعدايدى ۋشىقتىرا باستاعانىن جاسىرىپ, جابۋدىڭ ءجونى قايسى؟ اسىرەسە, كەندى ال­تاي­داعى جاع­داي دابىل قاعارلىقتاي. مۇنداعى ءتۇرلى قوقىس قويمالارى, ال ولاردىڭ سانى بۇگىندە جۇزدەن اسىپ كەتكەن, ەرتىسكە قاتەر ءتوندىرىپ-اق تۇر. بۇگىندە جابىلىپ قالعان كەنىشتەر دە قاتەر وشاعىنا اينالۋدا. ەلباسى جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل 20 جىل تولدى. بۇل ەندى ەگەمەن ەل تا­ري­حىن­دا­عى تەڭدەسى جوق ايتۋلى وقيعا. بىراق سولاي دەي تۇرعانمەن, كەشەگى اتوم پولي­گونىنىڭ زارداپتارى تۇتاستاي جويىلىپ بىتكەن جوق. ايتالىق, وتكەن جىلى ەر­تىس­تىڭ ءبىر تارماعى بولىپ تابىلاتىن شاعان وزەنىندە راديواكتيۆتى ءتريتيدىڭ ساقتالىپ قالعانى انىق­تال­دى. ال وسىنداي قاتەردى زالالسىزدان­دى­رۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى, ۇلكەن كۇش كەرەك. ونىڭ سىرتىندا سۋ وبەكتىلەرى مەن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ سانيتار­لىق-تازالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپ­تار­عا ساي بولۋى, سونداي-اق وزەن بويىنداعى جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىن امان ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن سۋ وبەكتىلەرىنىڭ جاعالاۋ­لا­رىندا سۋ كۇزەتى ايماعىن كوپتەپ ورنىق­تى­رىپ, ىسكە قوسۋ قاجەت. ونداي ايماقتار جوق تا ەمەس. دەسە دە, جەرگىلىكتى بيلىك قازىرگى ەكو­لوگيا­­لىق جاعدايدى ەسكەرە كەلىپ, وسى ماقساتتاعى جۇمىستى شيراتا تۇسپەسە بولمايدى. ينسپەكتسيا باسشىسى, سونىمەن بىرگە ەرتىس وزەنىنە بايلانىستى كورشىلەس قى­تاي ەلىنەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى دە جوققا شىعارمايدى. سول تۇرعىدا شىندىعى مەن داقپىرتى  قاتار جۇرگەن ءسوز راسقا اينالسا, زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قوي­ما­سى­نىڭ دەڭگەيى تومەندەپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق, ەرتىستىڭ باستاۋى شامادان تىس لاستانىپ جاتسا, وزەن بويىنداعى بەرگىدەگى ءبىزدىڭ ەل مەن رەسەي قالالارىندا اۋىز سۋ ماسەلەسى قيىنداي تۇسپەك. راس, ونداي كۇر­دەلى ماسەلەلەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوز شەشىمىن تابۋدا. دەگەنمەن, ءبىز دە قول قۋ­سىرىپ قاراپ وتىرماي وزىمىزشە ارەكەت جا­سا­عانىمىز ءجون, دەيدى تىلەۋباەۆ. سول ماق­ساتپەن كورشىلەرمەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە ءوزارا كەلىسىمدەر جۇرگىزىلمەك. ول سولاي دەي كەلىپ, ەرتىس وزەنى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق قاۋ­­­ىپسىزدىك قۇرامىندا قاراستىرۋ زامان تا­لابى ەكەندىگىن ايتقان. قالاي دەسەك تە, جاڭا عا­سىر­داعى ەكونوميكالىق جەتىستىك ەكولو­گيا­لىق ءما­­­­­سەلەلەردى شەشپەيىنشە ەش مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ەرتىس وزەنىنە قاتىستى بار­­­لىق شارۋا ەڭ الدىمەن ەۋروپالىق دەكلاراتسيا ۇسى­نىس­تارى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ال ءوز تا­را­پى­مىز­دان اتقارىلاتىن شارۋالار مۇ­­نىڭ سىر­تىن­­دا. بىراق, وكىنىشكە قاراي, شتات­­­تىڭ قىسقا­لى­عى, قارجىنىڭ تاپشى­لى­­عى, كو­لىك ماسەلەسىن­دەگى دارمەنسىزدىك بۇلار­دىڭ قو­­لىن بايلاپ وتىرعانىن ايتپاسقا بول­ماي­­دى. سون­­­­دىق­تان سالالىق مينيسترلىك جەرگىلىكتى جەر­لەردەگى وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە بۇ­رىن­عىدان دا قاتتى كوڭىل اۋدارسا ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, ورتاق مۇددە, ورتاق ءىس سونى تالاپ ەتەدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.