كەشە استانادا تۇركسوي-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ءححىح وتىرىسى ءوز جۇمىسىن باستادى
ەرتە عاسىرلاردا ەۋرازيا كەڭىستىگىن جايلاپ, ەجەلگى دۇنيە ءوركەنيەتىنىڭ قانات جايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ساقتار مەن عۇنداردىڭ, تۇركىلەردىڭ ۇرپاقتارى وسى كۇنى جەر شارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قامتيتىن اۋماقتا قىرىققا جۋىق ۇلىس پەن ۇلت اتىمەن داڭقى ءورلەۋدە. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىناۋ بايىرعى جۇرتتىڭ اراسىندا ءتىلى مەن دىنىنەن, ءدىلى مەن داستۇرىنەن اجىراپ, جەر بەتىنەن جويىلا جازداپ تۇرعان حالىقتار دا از ەمەس. كەڭەستىك كەزەڭ كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگەن سوڭ, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قولى جەتكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر – قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان ءتۇركيامەن بىرىگىپ, تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تارتىلعان رۋحاني تامىرىنا قان جۇگىرتۋ ماقساتىندا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىن قۇرعان بولسا, بۇل حاتتاماعا 1993 جىلى الماتىدا قول قويىلىپ, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك رۋحىن بيىكتەتكەن تاعى ءبىر قۇندى قۇجات دۇنيەگە كەلگەن ەدى. وعان العاش ازەربايجاننىڭ بۇلبۇل اۋەزدى ءانشىسى پولات بيۋل-بيۋلوعلى سياقتى بەلگىلى ادامنىڭ باسشىلىق ەتۋى كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى راس. ول ۇيىمدى 15 جىل باسقارسا, 2008 جىلدىڭ 27 مامىرىنان باستاپ تۇركسوي-دىڭ باس ديرەكتورلىعىنا قازاقستاننىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى دۇيسەن قاسەيىنوۆ سايلاندى. تۇركسوي اياسى جىلدان جىلعا كەڭەيىپ, بۇگىندە ءمۇشەلەرى ارتا تۇسكەن. ولاردىڭ ىشىندە, مىسالى, ءبىر عانا رەسەيدىڭ وزىنەن تاتارستان, باشقۇرتستان, التاي, تىۆا, حاكاسيا, ياكۋتيا سياقتى بىرنەشە ايماقتىڭ تۇگەل ەنۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتارى ءسوزسىز.
تۇراقتى كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا اتالمىش ۇيىمنىڭ جىلدىق جارناسىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى قوزعالدى. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بۇگىنگە دەيىن ۇيىمداستىرعان ءمادەني شارالارى جايىندا ايتىلدى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە ىستامبۇلدا وتكەن حالىقارالىق اۋدارماشىلار سيمپوزيۋمىن اتاپ كەتكەن ورىندى. وعان تۇركسوي ۇيىمىنا مۇشە تۇركى تىلدەس ەلدەردەن بەلگىلى عالىمدار, اۋدارماشىلار, باسپاگەرلەر قاتىسىپ, بولاشاقتا اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۇششىمدى تۋىندىلارىمەن سۋسىنداپ وتىرۋدى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتكەن.
كوپتەگەن كونتسەرتتەر مەن كەزدەسۋلەر, بەينەلەۋ جانە قولدانبالى ونەر كورمەلەرى, سيمپوزيۋمدار, مۋزىكا جانە تەاتر فەستيۆالدەرى, بەلگىلى ءبىر ادامعا ارنالعان مەرەيتويلىق كەشتەر, كىتاپتار مەن كۇنتىزبەلەر تۇساۋكەسەرلەرى سياقتى قىزىقتى شارالاردى تىزە بەرسەڭىز, ولاردىڭ سانى وتە كوپ. ناۋرىز مەيرامىنىڭ فرانتسيادا يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتاپ وتىلگەنى ءىستىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ ساناۋعا بولادى. جيىندا ۋ.گادجيبەكوۆتىڭ «كەروگلى» وپەراسىنا توقتالماعان جان نەكەن-ساياق. وعان التى تۇركىتىلدەس ەلدەن 250 نەگىزگى ورىنداۋشىنىڭ قاتىسۋى تۇبىنەن ءتۇڭىلۋدى ەمەس, تۇگەندەلۋدى ىزدەگەن جۇرتتىڭ باعا جەتپەس جوباسىن جوعارى باعالاتادى.
ءار مەملەكەتتىڭ ءوز رۋحاني قۇندىلىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋ داعدىسى قالىپتاسىپ جاتقان ۋاقىتتا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ كۇللى تۇركىتىلدەس ەلدەرگە ونەگە بولىپ, ءتىپتى وركەنيەتتى جۇرتپىز دەپ وتىرعان دامىعان كەيبىر ەلدەردىڭ ءوزى ۇلگى تۇتقانى بەلگىلى. بۇگىندە ۇيىمنىڭ ماقساتى مەن ۇلتتىق مادەني جوبانىڭ ءبىر ارناعا ءتۇيىسۋ سەبەبى, اتا-بابالارىمىز كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن بايىرعى بايلىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ قايتا تۇلەۋىندە ەكەنى تاعى شىندىق. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى «قىز جىبەك» ەپوسىنىڭ تۇرلەنىپ, تۇگەل ەلگە تاراۋىنا دا تۇرتكى بولىپ وتىرعان وسى ۇيىم ەكەنىن جۇرت جادىنان شىعارماسىنا سەنەمىز. مۇنداي شارالاردىڭ اسىرەسە, تۋعان جەرىن اڭساعان الىستاعى اعايىننىڭ ساعىنىشىن باسۋعا سەپتىگى مول دەسەك, سول تۋىندى ءتۇرلى جانردا تۇرلەنىپ, جالپى ءتۇبى تۇركىنىڭ مۇددەسىن بىرىكتىرۋدە.
قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگى باسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, تۇركسوي مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستى مۇنان ءارى نىعايتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ, سونىمەن بىرگە 2011-2014 جىلدار ارالىعىنا تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى مەن ۇيىمنىڭ ۋاقىتشا ۇيلەستىرۋشىسى سايلاندى. سونداي-اق, كەزدەسۋدە «استانا 2012 – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا دايىندىق جۇمىستارى جونىندە اقپارات تىڭدالىپ, الداعى جىلى 150 جىلدىعى تويلاناتىن حاكاستىڭ تۇركولوگ-عالىمى نيكولاي قاتانوۆتىڭ قۇرمەتىنە 2012 جىلدى قاتانوۆ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس قارالدى. تۇركىتىلدەس ەلدەر ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە, ءتىلى مەن ونەرىنە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى تۇلعالاردى دارىپتەپ, الەم وركەنيەتىن ورتاق يگىلىككە جۇمىلدىرۋدا ۇيىمنىڭ ۇشان-تەڭىز اتقارعان جۇمىستارى اراسىنان قازاقتىڭ اباي, مۇحتار اۋەزوۆ, مۇستافا شوقاي سىندى الىپ بايتەرەكتەرىنە جاسالعان ەلدىك قۇرمەت پەن ءىلتيپاتتىڭ ءجونى بولەك. وتىرىستى ءسوز سويلەپ اشقان قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى ادەبيەتىمەن ەگىز ەسىمدەرگە ايرىقشا توقتالىپ ءوتۋى بەكەر ەمەس. تۇركسوي-دىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ ءبىر پاراسى ەل مەن ەلدىڭ, حالىق پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالعان تۇلعالار بەينەسىن سانادا جاڭعىرتۋ دەسەك, سول ارقىلى ءوزارا دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ىزگى داستۇرلەرى قالىپتاسپاق. ماسەلەن, كەزدەسۋ بارىسىندا بەينەلەۋ ونەرى شەبەرلەرىنىڭ 14-ءشى جانە فوتوسۋرەتشىلەردىڭ 8-ءشى كەزدەسۋ-كورمەلەرىن وتكىزۋدەگى ماقساتتان الداعى ىستەردىڭ ايشىقتى تىنىسى اڭعارىلىپ, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى تاعى ءبىر بەلەسكە كوتەرىلگەنىنە كۋا بولاسىز. سوڭعى ۋاقىتتا ءبىرتالاي شەت ەلدەردە حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارىنا ارناپ كوشەلەر بەرىلسە, كەيبىرىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ ورناتىلۋى قازاق ەلىن وزگە وركەنيەتتىڭ تانۋى, قۇرمەت پەن ىزەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە باعالانۋدا. سول سەكىلدى باسقا دا قۇندىلىقتى قۇرمەتتەۋدەن قازاقستاننىڭ كەندە قالىپ قويعان جەرى جوق. مۇنىڭ راستىعىنا استانادا ماقتىمق ۇلى, ماناس, گەيدار اليەۆ, ابۋباكىر ديۆاەۆ, ۇماي انا, كۇلتەگىن سياقتى جالپى ءتۇبى تۇركى تۇلعالارعا بەرىلگەن كوشە اتتارىنان كوزىڭىز ايقىن جەتە تۇسەدى. قاسيەتتى قازاق دالاسىنان, وعىزداردىڭ قارا شاڭىراعىنان ءبولىنىپ, سوناۋ ح-ءحى عاسىرلاردا كىشى ازياعا, بۇگىنگى انادولى توپىراعىنا قونىس اۋدارعان تۇرىك باۋىرلارعا ەل تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىنداۋى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تىلدىك, ەلدىك ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ءوزىنىڭ دوستىق, تۋىستىق پەيىلىمەن دارا تۇراتىن جۇرتقا قازاق ەلىنىڭ دە كورسەتەر ءىلتيپاتى ەرەكشە. ەلوردادا مۇستافا كەمال اتاتۇرىككە (2009 جىلى) كوتەرىلگەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ ايبىنى باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناستىڭ باستاۋىنداي تۇيىلەدى. مۇنداي قوس تاراپتار قوشتاعان جوبالاردان سانداپ مىسال كەلتىرە الامىز. ەندەشە, بۇل سان تارماقتا, رۋحانياتتىڭ الۋان سالاسى بويىنشا الدا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن ءداستۇرلى ورنەكتەر بولماق. تۇركسوي باعىندىرار تاعى قانداي شىڭدار تۇر دەگەن ماسەلەدە ءوزارا ويلاسىپ الاتىن تاقىرىپتار ەكشەلدى. تۇركى مادەنيەتىنىڭ جارىعىن ءوزىنىڭ تۇبىنە عانا ءتۇسىرىپ قويماي, كەلەشەكتە كەرەگەسىن كەڭەيتۋدى ويلاستىرعان جوبالار ۇيىمنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتپاسا, الاسارتپاسى انىق. مۇنداي ماڭىزدى جۇمىستار ەۋروپا ەلدەرىمەن مادەني بايلانىستار بارىسىندا ويداعىداي باستالىپ تا كەتتى. رەسەيدە الاشوردا مەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قۇرمەتىنە مەموريالدى تاقتا قويىلىپ, كۇي اتاسى قۇرمانعازىعا, پاريجدە الاشتىڭ ارداقتىسى مۇستافا شوقايعا ەسكەرتكىش ورناتىلۋى ارقىلى كوبىنە مادەنيەت كۇندەرى, فەستيۆال, بايقاۋ, كورمەلەر اياسىمەن شەكتەلەر ءوزارا قارىم-قاتىناستار بەرتىن كەلە حالىقتار بىرلىگىن نىعايتاتىن ناقتى شارالارمەن بيىكتەدى. انكارادا اباي قۇنانباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆ ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەردى. تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە ۇيىم ۇيىتقى بولعان كوپتەگەن وسىنداي شارالاردى العا تارتتى. تەك قازاقستان جەتىستىكتەرى عانا ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ ايگىلى ويشىلدارى مەن قايراتكەر تۇلعالارىنا قۇرمەتتى جاراسىمدى جالعاستىرۋدىڭ باسقا دا باعىت-باعدارلارى بايىپتالدى. تۇركيانىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ەرتۋگرۋل گيۋنال, تۇركىمەنستاننىڭ ءمادنيەت جانە تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ ءمينيسترى گۇلمىرات مىرادوۆ, ازەربايجاننىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ۆاگيف اليەۆ, قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ستاتس-حاتشىسى مۋكتالى بەكتەناليەۆ, باشقۇرتستان مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كاميلا داۋلەتوۆا, كيپردىڭ تۋريزم, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە مادەنيەت ءمينيسترى ۋنال ۋستەل, تاتارستان مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گيۋزەل نيگماتۋللينا, مولدوۆا رەسپۋبليكاسى گاگاۋزيا مادەنيەت باس باسقارماسىنىڭ باستىعى ەۆگەنيا ليۋلەنوۆا تۇركسوي-دىڭ سوڭعى جىلدارعى اتقارعان جۇمىستارىنا باعا بەرە كەلىپ, تۇركى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ورتاق ەسىمدەردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن ايتتى.
كەڭەس وتىرىسىن جۇرگىزە وتىرىپ قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بيىل قازاقستان ءوزىنىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەرەكەلىك ءسامميتى, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى, دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى سياقتى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ويداعىداي وتكەنىن ءمالىمدەدى. ۇيىمنىڭ بۇگىنگى ورتادا الاتىن ورنى تۋرالى اڭگىمەلەپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركسوي-دى تۇركى الەمىنىڭ يۋنەسكو-سىنا اينالدىرۋ يدەياسىنان ەلوردادا تۇرك اكادەمياسى اشىلعانىن ايتتى. تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, ت.س.س. ءبىرتالاي ايماقتاردان قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە, ەتنوگرافياسى مەن ونەرىنە قاتىستى وتە باعالى قولجازبالار مەن باسپا ءونىمدەرى تابىلعانى, شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تاريحى كەشەندى زەرتتەلىپ جاتقانى, « ۇلى دالا سازى», «وپەراليا», سكريپكاشىلاردىڭ, پيانيستەردىڭ حالىقارالىق بايقاۋلارى, «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالى سىندى ءتۇبى تۇركى قۇلاعىن تۇرەتىن دۇنيەلەر جەمىسىن بەرە باستاعانى جايىندا ءسوز بولدى. بيىل استانادا انكارانىڭ مادەنيەت كۇندەرى شۋاعىمەن كوڭىل كونشىتسە, كۇزدە قىرعىز كينوسىنىڭ كۇندەرى وتپەك. مۇنداي مادەني جوبالار ارتپاسا, الداعى ۋاقىتتا كەمىمەيدى دەپ كۇتىلۋدە. كەڭەستە جۇرتتىڭ تاعى ءبىر كوڭىلىن اۋدارعان نارسە, بەلگىلى تاتار اقىنى عابدۋللا توقاي جىلىنا وراي وتكەن, سونداي-اق تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالار سارالاندى. 2013 جىلى تۇركيانىڭ ەسكيشەھير قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋعا بايلانىستى تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى فىرات پۋرتاش ءوز ويىن ورتاعا سالدى. ۇيىمنىڭ الداعى جىلعى باعدارلاماسى بايىپتالا كەلىپ, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى بايلانىستار مۇنان ءارى دە ۇلتتىق جوبالاردى ۇلىقتاۋ ۇلاعاتىمەن ۇشتالا تۇسەتىنىنە سەندىردى.
قاراشاش توقسانباي,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.
ەرتە عاسىرلاردا ەۋرازيا كەڭىستىگىن جايلاپ, ەجەلگى دۇنيە ءوركەنيەتىنىڭ قانات جايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ساقتار مەن عۇنداردىڭ, تۇركىلەردىڭ ۇرپاقتارى وسى كۇنى جەر شارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قامتيتىن اۋماقتا قىرىققا جۋىق ۇلىس پەن ۇلت اتىمەن داڭقى ءورلەۋدە. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىناۋ بايىرعى جۇرتتىڭ اراسىندا ءتىلى مەن دىنىنەن, ءدىلى مەن داستۇرىنەن اجىراپ, جەر بەتىنەن جويىلا جازداپ تۇرعان حالىقتار دا از ەمەس. كەڭەستىك كەزەڭ كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگەن سوڭ, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قولى جەتكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر – قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان ءتۇركيامەن بىرىگىپ, تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تارتىلعان رۋحاني تامىرىنا قان جۇگىرتۋ ماقساتىندا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىن قۇرعان بولسا, بۇل حاتتاماعا 1993 جىلى الماتىدا قول قويىلىپ, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك رۋحىن بيىكتەتكەن تاعى ءبىر قۇندى قۇجات دۇنيەگە كەلگەن ەدى. وعان العاش ازەربايجاننىڭ بۇلبۇل اۋەزدى ءانشىسى پولات بيۋل-بيۋلوعلى سياقتى بەلگىلى ادامنىڭ باسشىلىق ەتۋى كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى راس. ول ۇيىمدى 15 جىل باسقارسا, 2008 جىلدىڭ 27 مامىرىنان باستاپ تۇركسوي-دىڭ باس ديرەكتورلىعىنا قازاقستاننىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى دۇيسەن قاسەيىنوۆ سايلاندى. تۇركسوي اياسى جىلدان جىلعا كەڭەيىپ, بۇگىندە ءمۇشەلەرى ارتا تۇسكەن. ولاردىڭ ىشىندە, مىسالى, ءبىر عانا رەسەيدىڭ وزىنەن تاتارستان, باشقۇرتستان, التاي, تىۆا, حاكاسيا, ياكۋتيا سياقتى بىرنەشە ايماقتىڭ تۇگەل ەنۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتارى ءسوزسىز.
تۇراقتى كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا اتالمىش ۇيىمنىڭ جىلدىق جارناسىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى قوزعالدى. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بۇگىنگە دەيىن ۇيىمداستىرعان ءمادەني شارالارى جايىندا ايتىلدى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە ىستامبۇلدا وتكەن حالىقارالىق اۋدارماشىلار سيمپوزيۋمىن اتاپ كەتكەن ورىندى. وعان تۇركسوي ۇيىمىنا مۇشە تۇركى تىلدەس ەلدەردەن بەلگىلى عالىمدار, اۋدارماشىلار, باسپاگەرلەر قاتىسىپ, بولاشاقتا اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۇششىمدى تۋىندىلارىمەن سۋسىنداپ وتىرۋدى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتكەن.
كوپتەگەن كونتسەرتتەر مەن كەزدەسۋلەر, بەينەلەۋ جانە قولدانبالى ونەر كورمەلەرى, سيمپوزيۋمدار, مۋزىكا جانە تەاتر فەستيۆالدەرى, بەلگىلى ءبىر ادامعا ارنالعان مەرەيتويلىق كەشتەر, كىتاپتار مەن كۇنتىزبەلەر تۇساۋكەسەرلەرى سياقتى قىزىقتى شارالاردى تىزە بەرسەڭىز, ولاردىڭ سانى وتە كوپ. ناۋرىز مەيرامىنىڭ فرانتسيادا يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتاپ وتىلگەنى ءىستىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ ساناۋعا بولادى. جيىندا ۋ.گادجيبەكوۆتىڭ «كەروگلى» وپەراسىنا توقتالماعان جان نەكەن-ساياق. وعان التى تۇركىتىلدەس ەلدەن 250 نەگىزگى ورىنداۋشىنىڭ قاتىسۋى تۇبىنەن ءتۇڭىلۋدى ەمەس, تۇگەندەلۋدى ىزدەگەن جۇرتتىڭ باعا جەتپەس جوباسىن جوعارى باعالاتادى.
ءار مەملەكەتتىڭ ءوز رۋحاني قۇندىلىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋ داعدىسى قالىپتاسىپ جاتقان ۋاقىتتا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ كۇللى تۇركىتىلدەس ەلدەرگە ونەگە بولىپ, ءتىپتى وركەنيەتتى جۇرتپىز دەپ وتىرعان دامىعان كەيبىر ەلدەردىڭ ءوزى ۇلگى تۇتقانى بەلگىلى. بۇگىندە ۇيىمنىڭ ماقساتى مەن ۇلتتىق مادەني جوبانىڭ ءبىر ارناعا ءتۇيىسۋ سەبەبى, اتا-بابالارىمىز كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن بايىرعى بايلىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ قايتا تۇلەۋىندە ەكەنى تاعى شىندىق. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى «قىز جىبەك» ەپوسىنىڭ تۇرلەنىپ, تۇگەل ەلگە تاراۋىنا دا تۇرتكى بولىپ وتىرعان وسى ۇيىم ەكەنىن جۇرت جادىنان شىعارماسىنا سەنەمىز. مۇنداي شارالاردىڭ اسىرەسە, تۋعان جەرىن اڭساعان الىستاعى اعايىننىڭ ساعىنىشىن باسۋعا سەپتىگى مول دەسەك, سول تۋىندى ءتۇرلى جانردا تۇرلەنىپ, جالپى ءتۇبى تۇركىنىڭ مۇددەسىن بىرىكتىرۋدە.
قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگى باسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, تۇركسوي مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستى مۇنان ءارى نىعايتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ, سونىمەن بىرگە 2011-2014 جىلدار ارالىعىنا تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى مەن ۇيىمنىڭ ۋاقىتشا ۇيلەستىرۋشىسى سايلاندى. سونداي-اق, كەزدەسۋدە «استانا 2012 – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا دايىندىق جۇمىستارى جونىندە اقپارات تىڭدالىپ, الداعى جىلى 150 جىلدىعى تويلاناتىن حاكاستىڭ تۇركولوگ-عالىمى نيكولاي قاتانوۆتىڭ قۇرمەتىنە 2012 جىلدى قاتانوۆ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس قارالدى. تۇركىتىلدەس ەلدەر ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە, ءتىلى مەن ونەرىنە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى تۇلعالاردى دارىپتەپ, الەم وركەنيەتىن ورتاق يگىلىككە جۇمىلدىرۋدا ۇيىمنىڭ ۇشان-تەڭىز اتقارعان جۇمىستارى اراسىنان قازاقتىڭ اباي, مۇحتار اۋەزوۆ, مۇستافا شوقاي سىندى الىپ بايتەرەكتەرىنە جاسالعان ەلدىك قۇرمەت پەن ءىلتيپاتتىڭ ءجونى بولەك. وتىرىستى ءسوز سويلەپ اشقان قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى ادەبيەتىمەن ەگىز ەسىمدەرگە ايرىقشا توقتالىپ ءوتۋى بەكەر ەمەس. تۇركسوي-دىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ ءبىر پاراسى ەل مەن ەلدىڭ, حالىق پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالعان تۇلعالار بەينەسىن سانادا جاڭعىرتۋ دەسەك, سول ارقىلى ءوزارا دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ىزگى داستۇرلەرى قالىپتاسپاق. ماسەلەن, كەزدەسۋ بارىسىندا بەينەلەۋ ونەرى شەبەرلەرىنىڭ 14-ءشى جانە فوتوسۋرەتشىلەردىڭ 8-ءشى كەزدەسۋ-كورمەلەرىن وتكىزۋدەگى ماقساتتان الداعى ىستەردىڭ ايشىقتى تىنىسى اڭعارىلىپ, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى تاعى ءبىر بەلەسكە كوتەرىلگەنىنە كۋا بولاسىز. سوڭعى ۋاقىتتا ءبىرتالاي شەت ەلدەردە حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارىنا ارناپ كوشەلەر بەرىلسە, كەيبىرىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ ورناتىلۋى قازاق ەلىن وزگە وركەنيەتتىڭ تانۋى, قۇرمەت پەن ىزەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە باعالانۋدا. سول سەكىلدى باسقا دا قۇندىلىقتى قۇرمەتتەۋدەن قازاقستاننىڭ كەندە قالىپ قويعان جەرى جوق. مۇنىڭ راستىعىنا استانادا ماقتىمق ۇلى, ماناس, گەيدار اليەۆ, ابۋباكىر ديۆاەۆ, ۇماي انا, كۇلتەگىن سياقتى جالپى ءتۇبى تۇركى تۇلعالارعا بەرىلگەن كوشە اتتارىنان كوزىڭىز ايقىن جەتە تۇسەدى. قاسيەتتى قازاق دالاسىنان, وعىزداردىڭ قارا شاڭىراعىنان ءبولىنىپ, سوناۋ ح-ءحى عاسىرلاردا كىشى ازياعا, بۇگىنگى انادولى توپىراعىنا قونىس اۋدارعان تۇرىك باۋىرلارعا ەل تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىنداۋى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تىلدىك, ەلدىك ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ءوزىنىڭ دوستىق, تۋىستىق پەيىلىمەن دارا تۇراتىن جۇرتقا قازاق ەلىنىڭ دە كورسەتەر ءىلتيپاتى ەرەكشە. ەلوردادا مۇستافا كەمال اتاتۇرىككە (2009 جىلى) كوتەرىلگەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ ايبىنى باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناستىڭ باستاۋىنداي تۇيىلەدى. مۇنداي قوس تاراپتار قوشتاعان جوبالاردان سانداپ مىسال كەلتىرە الامىز. ەندەشە, بۇل سان تارماقتا, رۋحانياتتىڭ الۋان سالاسى بويىنشا الدا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن ءداستۇرلى ورنەكتەر بولماق. تۇركسوي باعىندىرار تاعى قانداي شىڭدار تۇر دەگەن ماسەلەدە ءوزارا ويلاسىپ الاتىن تاقىرىپتار ەكشەلدى. تۇركى مادەنيەتىنىڭ جارىعىن ءوزىنىڭ تۇبىنە عانا ءتۇسىرىپ قويماي, كەلەشەكتە كەرەگەسىن كەڭەيتۋدى ويلاستىرعان جوبالار ۇيىمنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتپاسا, الاسارتپاسى انىق. مۇنداي ماڭىزدى جۇمىستار ەۋروپا ەلدەرىمەن مادەني بايلانىستار بارىسىندا ويداعىداي باستالىپ تا كەتتى. رەسەيدە الاشوردا مەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قۇرمەتىنە مەموريالدى تاقتا قويىلىپ, كۇي اتاسى قۇرمانعازىعا, پاريجدە الاشتىڭ ارداقتىسى مۇستافا شوقايعا ەسكەرتكىش ورناتىلۋى ارقىلى كوبىنە مادەنيەت كۇندەرى, فەستيۆال, بايقاۋ, كورمەلەر اياسىمەن شەكتەلەر ءوزارا قارىم-قاتىناستار بەرتىن كەلە حالىقتار بىرلىگىن نىعايتاتىن ناقتى شارالارمەن بيىكتەدى. انكارادا اباي قۇنانباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆ ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەردى. تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە ۇيىم ۇيىتقى بولعان كوپتەگەن وسىنداي شارالاردى العا تارتتى. تەك قازاقستان جەتىستىكتەرى عانا ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ ايگىلى ويشىلدارى مەن قايراتكەر تۇلعالارىنا قۇرمەتتى جاراسىمدى جالعاستىرۋدىڭ باسقا دا باعىت-باعدارلارى بايىپتالدى. تۇركيانىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ەرتۋگرۋل گيۋنال, تۇركىمەنستاننىڭ ءمادنيەت جانە تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ ءمينيسترى گۇلمىرات مىرادوۆ, ازەربايجاننىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ۆاگيف اليەۆ, قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ستاتس-حاتشىسى مۋكتالى بەكتەناليەۆ, باشقۇرتستان مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كاميلا داۋلەتوۆا, كيپردىڭ تۋريزم, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە مادەنيەت ءمينيسترى ۋنال ۋستەل, تاتارستان مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گيۋزەل نيگماتۋللينا, مولدوۆا رەسپۋبليكاسى گاگاۋزيا مادەنيەت باس باسقارماسىنىڭ باستىعى ەۆگەنيا ليۋلەنوۆا تۇركسوي-دىڭ سوڭعى جىلدارعى اتقارعان جۇمىستارىنا باعا بەرە كەلىپ, تۇركى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ورتاق ەسىمدەردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن ايتتى.
كەڭەس وتىرىسىن جۇرگىزە وتىرىپ قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بيىل قازاقستان ءوزىنىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەرەكەلىك ءسامميتى, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى, دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى سياقتى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ويداعىداي وتكەنىن ءمالىمدەدى. ۇيىمنىڭ بۇگىنگى ورتادا الاتىن ورنى تۋرالى اڭگىمەلەپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركسوي-دى تۇركى الەمىنىڭ يۋنەسكو-سىنا اينالدىرۋ يدەياسىنان ەلوردادا تۇرك اكادەمياسى اشىلعانىن ايتتى. تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, ت.س.س. ءبىرتالاي ايماقتاردان قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە, ەتنوگرافياسى مەن ونەرىنە قاتىستى وتە باعالى قولجازبالار مەن باسپا ءونىمدەرى تابىلعانى, شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تاريحى كەشەندى زەرتتەلىپ جاتقانى, « ۇلى دالا سازى», «وپەراليا», سكريپكاشىلاردىڭ, پيانيستەردىڭ حالىقارالىق بايقاۋلارى, «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالى سىندى ءتۇبى تۇركى قۇلاعىن تۇرەتىن دۇنيەلەر جەمىسىن بەرە باستاعانى جايىندا ءسوز بولدى. بيىل استانادا انكارانىڭ مادەنيەت كۇندەرى شۋاعىمەن كوڭىل كونشىتسە, كۇزدە قىرعىز كينوسىنىڭ كۇندەرى وتپەك. مۇنداي مادەني جوبالار ارتپاسا, الداعى ۋاقىتتا كەمىمەيدى دەپ كۇتىلۋدە. كەڭەستە جۇرتتىڭ تاعى ءبىر كوڭىلىن اۋدارعان نارسە, بەلگىلى تاتار اقىنى عابدۋللا توقاي جىلىنا وراي وتكەن, سونداي-اق تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالار سارالاندى. 2013 جىلى تۇركيانىڭ ەسكيشەھير قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋعا بايلانىستى تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى فىرات پۋرتاش ءوز ويىن ورتاعا سالدى. ۇيىمنىڭ الداعى جىلعى باعدارلاماسى بايىپتالا كەلىپ, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى بايلانىستار مۇنان ءارى دە ۇلتتىق جوبالاردى ۇلىقتاۋ ۇلاعاتىمەن ۇشتالا تۇسەتىنىنە سەندىردى.
قاراشاش توقسانباي,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.
