ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى مەڭگەرۋ – زامان تالابى. ونى وقىتۋ – جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىندە ەركىن سامعاۋىنا جول اشاتىن, الەمدەگى عىلىم قۇپيالارىنا ءۇڭىلىپ, ءوز قابىلەتىن تانىتۋىنا مۇمكىنشىلىك بەرەتىن بۇگىنگى كۇنگى ەڭ باستى قاجەتتىلىك. ءار ادام رۋحاني-ادامگەرشىلىگىن ارتتىرۋى ءۇشىن بۇگىنگى تەز وزگەرىپ جاتقان دۇنيەدە ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن جان-جاقتى بولۋى قاجەت. ەل ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىن, تۇرمىسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى دە بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدىك جاڭا تەحنولوگيالارعا بايلانىستى. وسى رەتتە دە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىگى ايقىن بايقالادى. بۇگىنگى كۇنى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان مەكتەپتەردە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن وقىتۋ تاجىريبەسىنىڭ ەنگىزىلۋىن ءومىر تالابىنان تۋىنداعان, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعاتىن جاڭاشىلدىق دەپ قابىلداۋ كەرەك.
قازىرگى كەزەڭدە مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ وڭ جولعا قويىلا باستادى. وقۋشىلاردىڭ اعىلشىن ءتىلىن تەك ءبىلىپ قانا قويماي, ونىڭ تاريحىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن بىلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. وقۋشىلار وليمپيادا, كونكۋرستارعا ءجيى قاتىسادى. اعىلشىن ءتىلى ساباعى وقۋشىلاردىڭ ءتىلىن دامىتۋ, سويلەۋ بىلىك-داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, ياعني اعىلشىن ءتىلىن قارىم-قاتىناستىق ماقساتتا وقىتۋ, ءتىل ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن, تاريحىن تانىتۋدى كوزدەيدى. وقۋشىلار ساباقتا اڭگىمەلەسۋ, ءبىر-بىرىنە سۇراق قويۋ, بەرىلگەن زاتتاردى سيپاتتاۋ بويىنشا انىقتاۋ, اۋدارما جاساۋ, ساحنالىق قويىلىمدارعا قاتىسۋ ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەدى, مەڭگەرەدى. توپتار اراسىندا سايىستار, مانەرلەپ وقۋ جارىستارى ءوتىپ تۇرادى.
اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ – قيىن دا قىزىقتى مىندەت. قازىرگى كەزدە ۇستازدارعا قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى – جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانا وتىرىپ, ساپالى جانە تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ, وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ, كورۋ قابىلەتتەرىن جەتىلدىرۋ. بۇل تىلدەردى ۇيرەنۋدىڭ ساپاسى مەن ماڭىزىن ارتتىرادى. ونى وقىتۋ ۇدەرىسىندە ءتىلدى دۇرىس ۇيرەتۋ, اۋىزشا سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, مانەرلەپ وقۋ وتە ماڭىزدى. شەت ءتىلى ءپانى بويىنشا وقۋشى ەرەجە نەمەسە ۇعىمدار انىقتاماسىن تەك قانا جاتتاپ العاننان گورى, ولاردى ءىس جۇزىندە سانالى تۇردە قولدانا الۋى قاجەت. ءتۇرلى تاپسىرمالار مەن جاتتىعۋلار ارقىلى تەوريالىق ماسەلەلەر مەن قاعيدالاردى مەڭگەرتۋ ءتيىمدى بولىپ تابىلادى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى يگىلىكتەردى جاقىنداتاتىن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى بولعان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە جاستارىمىزدى جاتپاي-تۇرماي باۋلۋىمىز كەرەك. ونىڭ وتە قاجەت ەكەنىن ۋاقىت وتكەن سايىن وتكىر سەزىنىپ كەلەمىز. سونى ەلباسىمىز اسقان كورەگەندىكپەن تاپ باسىپ, بالالارىمىزدىڭ اقش-تىڭ, انگليانىڭ, باسقا دا شەتەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا ءبىلىم الۋ كۆوتاسىن جىل وتكەن سايىن كوبەيتە تۇسۋدە. مىسالى, بيىل وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا سىرتتا وقيتىن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ سانى ءۇش مىڭنان استى. ايتا كەتەيىك, بۇلاردىڭ قاتارىندا اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن بىردە-ءبىر بالا جوق جانە ونداي ۇل-قىزدارىمىز ودان باسقا ءپاننىڭ ءبارىن بىلسە دە شەتەلدىك وقۋعا قابىلدانبايدى. سوندىقتان بالالاردىڭ ءوز مەكتەپتەرىمىزدە اعىلشىنشا ءبىلىپ شىعۋى وتە ءتيىمدى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋىندا «بۇكىل قوعامىمىزدى توپتاستىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى», دەي كەلىپ, ونى ورىنداۋدىڭ ناقتىلى جولدارىن اتاپ كورسەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دەمەك, ۇلتتىق ءتىلىمىز ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالادى دەپ ۇرەيلەنۋ نەگىزسىز.
قازاقستاننىڭ جەدەل دامىپ وتىرعان ادامزات قوعامىنىڭ كوشىنەن قالماي, قازىرگى زامانعا لايىق بيىكتەن كورىنۋى, مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا اتاپ كورسەتكەندەي, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. ەلدىڭ ەرتەڭگى ءورىسى بيىك, دۇنيەتانىمى كەڭ, كەمەل ويلى ازاماتتارىن ءوسىرۋ ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق رۋحاني قازىنانى الەمدىك وزىق وي-پىكىرمەن ۇشتاستىرعان ساپالى ءبىلىم مەن تاربيە بەرىلۋى قاجەت. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان رەفورمانىڭ ەڭ باستى ماقساتى دا وسى.
قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا ءاربىر وبلىستا وزدەرى تاڭداعان 1 نە 2 مەكتەپ ەكسپەريمەنت الاڭى رەتىندە بەلگىلەنىپ, ولارداعى 7-سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق تسيكلدىڭ 1 ءپانى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلۋدا. مۇنداي ەكسپەريمەنتتىك وقىتۋ جۇيەسى ءوزىم جۇمىس جاسايتىن ءبىلىم ورداسى – دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرنات كەشەنىندە دە ءجۇرگىزىلۋدە. ءۇش تىلدە وقىتىلاتىن مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, الەۋمەتتىك جانە كاسىبي ءوزىن-ءوزى تانۋعا قابىلەتتى, مادەنيەتتى تۇلعانى دامىتۋ جانە قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ءۇش تىلدە وقىتاتىن سىنىپتاردا اعىلشىن ءتىلى ءپانى كەڭەيتىلە وقىتىلادى, ال بيولوگيا, فيزيكا پاندەرى اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى.
قازىرگى دۇنيەدە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور – ءتىل. وزىق ويلى ادامدار قاي زاماندا دا ءبىر ەلدەگى بىرنەشە مادەنيەتتىڭ, تىلدەردىڭ قاتار ورىستەۋىنە ۇلكەن ءمان بەرگەن. باسقا ەلدەرمەن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن, سونداي-اق, الەمدەگى تىرشىلىك تىنىسىنان, تولاسسىز اعىلعان اقپارات اعىنىنان حاباردار بولۋى ءۇشىن دە قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى اسا ماڭىزدى. بۇگىنگى جاپپاي اقپاراتتاندىرىلعان دۇنيەدە وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسپەي, وقشاۋلانىپ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, اسىرەسە, ەۋروپا مەكتەپتەرىندە ءبىر مەزگىلدە وقۋشىلارعا 3-4 تىلدە ءبىلىم بەرەدى. ماسەلەن, ليۋكسەمبۋرگ مەكتەپتەرىندە باستاۋىش بۋىندا ليۋكسەمبۋرگ تىلىندە (نەمىس ءتىلىنىڭ ميۋزەل ديالەكتىسىنە فرانتسۋز ءتىلىنىڭ سوزدەرى ارالاسقان ءتىل) وقىتسا, ودان ءارى پاندەر نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, قاجەت بولعاندا, يتاليان نەمەسە يسپان تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەلدىڭ جاستارى ءۇش-ءتورت تىلدە ەركىن سويلەيدى.
اۆستريا مەكتەپتەرىندەگى تىلدەردى وقىتۋ تاجىريبەسىن الىپ قارايىق. ەۋروپانىڭ كىندىك تۇسىندا ورنالاسقان, جان-جاعىنان ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن, ءتۇرلى مادەني داستۇرلەرى قالىپتاسقان ەلدەر قورشاعان شاعىن مەملەكەتتە وقۋشىلار اعىلشىن ءتىلىن باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ وقيدى, جوعارى گيمنازيا ساتىسىندا ءۇش ءتىرى ءتىل: اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان تىلدەرىمەن قاتار كونە گرەك جانە لاتىن تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنەدى. ونىڭ ۇستىنە وقۋشىلاردىڭ ءوز قالاۋىنا قاراي يتاليان, ۆەنگر, چەح, ورىس تىلدەرى وقىتىلادى. شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ ادىستەمەلەرى ءداستۇرلى ۇلگىگە نەگىزدەلگەن, ءبىر ەرەكشەلىگى, وقۋ ساعاتتارىنىڭ كولەمى اۋقىمدى. سونىمەن قاتار, مىندەتتى تۇردە ءاربىر ءتىلدىڭ شىققان وتانىنا, ماسەلەن, پاريج, لوندون, بۋداپەشت, مادريد سياقتى قالالارعا وقۋشىلاردى اپارىپ وتىرادى. اۆستريالىق ءاربىر گيمنازيا ءبىتىرۋشى كەمىندە ءۇش تىلدە, كەيدە ودان دا كوپ تىلدەردە ەركىن سويلەيدى.
مەملەكەتتىك ءتىل بۇگىنگى كۇنى وقىتۋ تىلىنە, تيپىنە, تۇرىنە قاراماستان, ەلىمىزدەگى بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىتىلادى. مەكتەپتەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وقىتىلۋ پروبلەمالارىنا بايلانىستى پىكىر ايتۋشىلار كوبىنە ونىڭ احۋالىن ورىس تىلىمەن سالىستىرادى. بۇل ەكى ءتىل اتقاراتىن الەۋمەتتىك قىزمەتتەرى جاعىنان بولسىن, قوعامداعى قولدانىس اياسى, وتكەنى مەن بۇگىنگى جايى بولسىن ەكى ءتۇرلى ەكەندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. قازاقستاندا حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى, اسىرەسە كەڭەستىك داۋىردە باسىمدىقپەن وقىتىلعان ورىس ءتىلىنىڭ نەگىزگى ماقساتى تولىق جۇزەگە اسىرىلعان, وقىتۋ ءىسى ءبىر جۇيەگە تۇسكەن. ال قازاق ءتىلىنىڭ باسقا ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن مىندەتتى ءپان, مىندەتتى ءتۇردە تاپسىرىلاتىن ەمتيحان رەتىندە بەلگىلەنىپ, ءۇلكەن قامقورلىققا يە بولۋى تەك سوڭعى 15 جىل اۋماعىنداعى تىرلىك.
بۇل باعدارلامالاردىڭ باستى يدەياسى – قازاقستاندى بۇكىل الەم حالىقتارىنا ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى بىردەي پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىتۋ. اتاپ ايتاتىن بولساق, ولار: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – قارىم-قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى, ول – دامىعان مەملەكەتتەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قاجەت. تۇيسىگىمىزدەگى نىسانا – قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ورىس ءتىلىن قولدانۋ جانە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ. بۇدان كۇتىلەتىن ناتيجە تومەندەگىدەي.
بىرىنشىدەن, ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەنگىزۋ نەگىزىندە پوليمادەنيەتتى تۇلعا, باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلانادى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, الەم قوعامداستىعى اراسىندا قازاقستان قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن ەركىن ءارى ەرىكتى تۇردە مەڭگەرىپ, ونى قاجەتتى جەرىندە قولدانا الاتىن جوعارى ءبىلىمدى ەل رەتىندە تانىلا الادى. ۇشىنشىدەن, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ ارقىلى حالىقارالىق قاتىناستىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, بيزنەس پەن جۋرناليستيكانىڭ بارلىق سالالارىندا ەمىن-ەركىن جۇمىس جاساي الاتىن ۇرپاق قوعامدىق ومىرگە قادام باسادى. وسىلايشا, قازاقستاندىقتار 2050 جىلى ءۇش تۇعىرلى تىلدە سويلەپ, جازا الاتىن ءبىلىمدى, ەركىن ادامداردىڭ قوعامىنا اينالماق.
وسىندايدا دانا بابالارىمىزدىڭ «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءبىلىم ءبىل» دەگەن كەيىنگە قالدىرعان وسيەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي قالايشا كورەگەندىكپەن ايتىلعان دەپ تاڭ-تاماشا قالامىن.
مەيرامگۇل ورازالينا,
دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرنات كەشەننىڭ اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى
باتىس قازاقستان وبلىسى
ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى مەڭگەرۋ – زامان تالابى. ونى وقىتۋ – جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىندە ەركىن سامعاۋىنا جول اشاتىن, الەمدەگى عىلىم قۇپيالارىنا ءۇڭىلىپ, ءوز قابىلەتىن تانىتۋىنا مۇمكىنشىلىك بەرەتىن بۇگىنگى كۇنگى ەڭ باستى قاجەتتىلىك. ءار ادام رۋحاني-ادامگەرشىلىگىن ارتتىرۋى ءۇشىن بۇگىنگى تەز وزگەرىپ جاتقان دۇنيەدە ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن جان-جاقتى بولۋى قاجەت. ەل ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىن, تۇرمىسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى دە بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدىك جاڭا تەحنولوگيالارعا بايلانىستى. وسى رەتتە دە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىگى ايقىن بايقالادى. بۇگىنگى كۇنى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان مەكتەپتەردە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن وقىتۋ تاجىريبەسىنىڭ ەنگىزىلۋىن ءومىر تالابىنان تۋىنداعان, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعاتىن جاڭاشىلدىق دەپ قابىلداۋ كەرەك.
قازىرگى كەزەڭدە مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ وڭ جولعا قويىلا باستادى. وقۋشىلاردىڭ اعىلشىن ءتىلىن تەك ءبىلىپ قانا قويماي, ونىڭ تاريحىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن بىلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. وقۋشىلار وليمپيادا, كونكۋرستارعا ءجيى قاتىسادى. اعىلشىن ءتىلى ساباعى وقۋشىلاردىڭ ءتىلىن دامىتۋ, سويلەۋ بىلىك-داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, ياعني اعىلشىن ءتىلىن قارىم-قاتىناستىق ماقساتتا وقىتۋ, ءتىل ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن, تاريحىن تانىتۋدى كوزدەيدى. وقۋشىلار ساباقتا اڭگىمەلەسۋ, ءبىر-بىرىنە سۇراق قويۋ, بەرىلگەن زاتتاردى سيپاتتاۋ بويىنشا انىقتاۋ, اۋدارما جاساۋ, ساحنالىق قويىلىمدارعا قاتىسۋ ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەدى, مەڭگەرەدى. توپتار اراسىندا سايىستار, مانەرلەپ وقۋ جارىستارى ءوتىپ تۇرادى.
اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ – قيىن دا قىزىقتى مىندەت. قازىرگى كەزدە ۇستازدارعا قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى – جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانا وتىرىپ, ساپالى جانە تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ, وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ, كورۋ قابىلەتتەرىن جەتىلدىرۋ. بۇل تىلدەردى ۇيرەنۋدىڭ ساپاسى مەن ماڭىزىن ارتتىرادى. ونى وقىتۋ ۇدەرىسىندە ءتىلدى دۇرىس ۇيرەتۋ, اۋىزشا سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, مانەرلەپ وقۋ وتە ماڭىزدى. شەت ءتىلى ءپانى بويىنشا وقۋشى ەرەجە نەمەسە ۇعىمدار انىقتاماسىن تەك قانا جاتتاپ العاننان گورى, ولاردى ءىس جۇزىندە سانالى تۇردە قولدانا الۋى قاجەت. ءتۇرلى تاپسىرمالار مەن جاتتىعۋلار ارقىلى تەوريالىق ماسەلەلەر مەن قاعيدالاردى مەڭگەرتۋ ءتيىمدى بولىپ تابىلادى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى يگىلىكتەردى جاقىنداتاتىن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى بولعان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە جاستارىمىزدى جاتپاي-تۇرماي باۋلۋىمىز كەرەك. ونىڭ وتە قاجەت ەكەنىن ۋاقىت وتكەن سايىن وتكىر سەزىنىپ كەلەمىز. سونى ەلباسىمىز اسقان كورەگەندىكپەن تاپ باسىپ, بالالارىمىزدىڭ اقش-تىڭ, انگليانىڭ, باسقا دا شەتەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا ءبىلىم الۋ كۆوتاسىن جىل وتكەن سايىن كوبەيتە تۇسۋدە. مىسالى, بيىل وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا سىرتتا وقيتىن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ سانى ءۇش مىڭنان استى. ايتا كەتەيىك, بۇلاردىڭ قاتارىندا اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن بىردە-ءبىر بالا جوق جانە ونداي ۇل-قىزدارىمىز ودان باسقا ءپاننىڭ ءبارىن بىلسە دە شەتەلدىك وقۋعا قابىلدانبايدى. سوندىقتان بالالاردىڭ ءوز مەكتەپتەرىمىزدە اعىلشىنشا ءبىلىپ شىعۋى وتە ءتيىمدى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋىندا «بۇكىل قوعامىمىزدى توپتاستىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى», دەي كەلىپ, ونى ورىنداۋدىڭ ناقتىلى جولدارىن اتاپ كورسەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دەمەك, ۇلتتىق ءتىلىمىز ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالادى دەپ ۇرەيلەنۋ نەگىزسىز.
قازاقستاننىڭ جەدەل دامىپ وتىرعان ادامزات قوعامىنىڭ كوشىنەن قالماي, قازىرگى زامانعا لايىق بيىكتەن كورىنۋى, مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا اتاپ كورسەتكەندەي, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. ەلدىڭ ەرتەڭگى ءورىسى بيىك, دۇنيەتانىمى كەڭ, كەمەل ويلى ازاماتتارىن ءوسىرۋ ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق رۋحاني قازىنانى الەمدىك وزىق وي-پىكىرمەن ۇشتاستىرعان ساپالى ءبىلىم مەن تاربيە بەرىلۋى قاجەت. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان رەفورمانىڭ ەڭ باستى ماقساتى دا وسى.
قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا ءاربىر وبلىستا وزدەرى تاڭداعان 1 نە 2 مەكتەپ ەكسپەريمەنت الاڭى رەتىندە بەلگىلەنىپ, ولارداعى 7-سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق تسيكلدىڭ 1 ءپانى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلۋدا. مۇنداي ەكسپەريمەنتتىك وقىتۋ جۇيەسى ءوزىم جۇمىس جاسايتىن ءبىلىم ورداسى – دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرنات كەشەنىندە دە ءجۇرگىزىلۋدە. ءۇش تىلدە وقىتىلاتىن مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, الەۋمەتتىك جانە كاسىبي ءوزىن-ءوزى تانۋعا قابىلەتتى, مادەنيەتتى تۇلعانى دامىتۋ جانە قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ءۇش تىلدە وقىتاتىن سىنىپتاردا اعىلشىن ءتىلى ءپانى كەڭەيتىلە وقىتىلادى, ال بيولوگيا, فيزيكا پاندەرى اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى.
قازىرگى دۇنيەدە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور – ءتىل. وزىق ويلى ادامدار قاي زاماندا دا ءبىر ەلدەگى بىرنەشە مادەنيەتتىڭ, تىلدەردىڭ قاتار ورىستەۋىنە ۇلكەن ءمان بەرگەن. باسقا ەلدەرمەن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن, سونداي-اق, الەمدەگى تىرشىلىك تىنىسىنان, تولاسسىز اعىلعان اقپارات اعىنىنان حاباردار بولۋى ءۇشىن دە قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى اسا ماڭىزدى. بۇگىنگى جاپپاي اقپاراتتاندىرىلعان دۇنيەدە وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسپەي, وقشاۋلانىپ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, اسىرەسە, ەۋروپا مەكتەپتەرىندە ءبىر مەزگىلدە وقۋشىلارعا 3-4 تىلدە ءبىلىم بەرەدى. ماسەلەن, ليۋكسەمبۋرگ مەكتەپتەرىندە باستاۋىش بۋىندا ليۋكسەمبۋرگ تىلىندە (نەمىس ءتىلىنىڭ ميۋزەل ديالەكتىسىنە فرانتسۋز ءتىلىنىڭ سوزدەرى ارالاسقان ءتىل) وقىتسا, ودان ءارى پاندەر نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, قاجەت بولعاندا, يتاليان نەمەسە يسپان تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەلدىڭ جاستارى ءۇش-ءتورت تىلدە ەركىن سويلەيدى.
اۆستريا مەكتەپتەرىندەگى تىلدەردى وقىتۋ تاجىريبەسىن الىپ قارايىق. ەۋروپانىڭ كىندىك تۇسىندا ورنالاسقان, جان-جاعىنان ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن, ءتۇرلى مادەني داستۇرلەرى قالىپتاسقان ەلدەر قورشاعان شاعىن مەملەكەتتە وقۋشىلار اعىلشىن ءتىلىن باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ وقيدى, جوعارى گيمنازيا ساتىسىندا ءۇش ءتىرى ءتىل: اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان تىلدەرىمەن قاتار كونە گرەك جانە لاتىن تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنەدى. ونىڭ ۇستىنە وقۋشىلاردىڭ ءوز قالاۋىنا قاراي يتاليان, ۆەنگر, چەح, ورىس تىلدەرى وقىتىلادى. شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ ادىستەمەلەرى ءداستۇرلى ۇلگىگە نەگىزدەلگەن, ءبىر ەرەكشەلىگى, وقۋ ساعاتتارىنىڭ كولەمى اۋقىمدى. سونىمەن قاتار, مىندەتتى تۇردە ءاربىر ءتىلدىڭ شىققان وتانىنا, ماسەلەن, پاريج, لوندون, بۋداپەشت, مادريد سياقتى قالالارعا وقۋشىلاردى اپارىپ وتىرادى. اۆستريالىق ءاربىر گيمنازيا ءبىتىرۋشى كەمىندە ءۇش تىلدە, كەيدە ودان دا كوپ تىلدەردە ەركىن سويلەيدى.
مەملەكەتتىك ءتىل بۇگىنگى كۇنى وقىتۋ تىلىنە, تيپىنە, تۇرىنە قاراماستان, ەلىمىزدەگى بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىتىلادى. مەكتەپتەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وقىتىلۋ پروبلەمالارىنا بايلانىستى پىكىر ايتۋشىلار كوبىنە ونىڭ احۋالىن ورىس تىلىمەن سالىستىرادى. بۇل ەكى ءتىل اتقاراتىن الەۋمەتتىك قىزمەتتەرى جاعىنان بولسىن, قوعامداعى قولدانىس اياسى, وتكەنى مەن بۇگىنگى جايى بولسىن ەكى ءتۇرلى ەكەندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. قازاقستاندا حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى, اسىرەسە كەڭەستىك داۋىردە باسىمدىقپەن وقىتىلعان ورىس ءتىلىنىڭ نەگىزگى ماقساتى تولىق جۇزەگە اسىرىلعان, وقىتۋ ءىسى ءبىر جۇيەگە تۇسكەن. ال قازاق ءتىلىنىڭ باسقا ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن مىندەتتى ءپان, مىندەتتى ءتۇردە تاپسىرىلاتىن ەمتيحان رەتىندە بەلگىلەنىپ, ءۇلكەن قامقورلىققا يە بولۋى تەك سوڭعى 15 جىل اۋماعىنداعى تىرلىك.
بۇل باعدارلامالاردىڭ باستى يدەياسى – قازاقستاندى بۇكىل الەم حالىقتارىنا ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى بىردەي پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىتۋ. اتاپ ايتاتىن بولساق, ولار: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – قارىم-قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى, ول – دامىعان مەملەكەتتەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قاجەت. تۇيسىگىمىزدەگى نىسانا – قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ورىس ءتىلىن قولدانۋ جانە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ. بۇدان كۇتىلەتىن ناتيجە تومەندەگىدەي.
بىرىنشىدەن, ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەنگىزۋ نەگىزىندە پوليمادەنيەتتى تۇلعا, باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلانادى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, الەم قوعامداستىعى اراسىندا قازاقستان قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن ەركىن ءارى ەرىكتى تۇردە مەڭگەرىپ, ونى قاجەتتى جەرىندە قولدانا الاتىن جوعارى ءبىلىمدى ەل رەتىندە تانىلا الادى. ۇشىنشىدەن, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ ارقىلى حالىقارالىق قاتىناستىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, بيزنەس پەن جۋرناليستيكانىڭ بارلىق سالالارىندا ەمىن-ەركىن جۇمىس جاساي الاتىن ۇرپاق قوعامدىق ومىرگە قادام باسادى. وسىلايشا, قازاقستاندىقتار 2050 جىلى ءۇش تۇعىرلى تىلدە سويلەپ, جازا الاتىن ءبىلىمدى, ەركىن ادامداردىڭ قوعامىنا اينالماق.
وسىندايدا دانا بابالارىمىزدىڭ «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءبىلىم ءبىل» دەگەن كەيىنگە قالدىرعان وسيەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي قالايشا كورەگەندىكپەن ايتىلعان دەپ تاڭ-تاماشا قالامىن.
مەيرامگۇل ورازالينا,
دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان س.سەيفۋللين اتىنداعى №11 وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرنات كەشەننىڭ اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى
باتىس قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
بالۋاندار مەدۆەدتىڭ مەموريالىنان 14 مەدالمەن ورالدى
كۇرەس • بۇگىن, 00:34
قامىستىداعى سپورت كەشەنىنە بالۋاننىڭ ەسىمى بەرىلسە...
سپورت • بۇگىن, 00:20
قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا وراي حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى
قوعام • بۇگىن, 00:15
Project Silica: اقپاراتتى 10 مىڭ جىل ساقتايتىن شىنى
قوعام • كەشە
قوعام • كەشە
اتىراۋ قالاسىن شاڭدى داۋىل باسىپ تۇر
ايماقتار • كەشە
