كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, سونىمەن قاتار, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ جوبالارى تانىستىرىلدى.
بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اگرارلىق سەكتوردى جەدەل دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن جاڭا باعدارلامالار. اتالعان ەكى باعدارلامانىڭ دا ءتۇپكى ماقساتىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, اۋىل-ايماقتارداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ شارۋاسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, ۇيلەستىرۋ سياقتى نەگىزگى ماسەلەلەر قامتىلعان.
ۇكىمەت وتىرىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جايىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامانى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ تانىستىردى.
ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەل ەكونوميكاسى نەگىزگى باسىمدىقتاردى قايتادان قاراۋ كەزەڭىنە بەت بۇردى. جاڭا جاھاندانۋ زامانىندا اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋىنا اسا ءمان بەرىلۋدە. الداعى بەس جىل ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ءارتاراپتاندىرۋدىڭ كوزى مەن ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ ەڭ نەگىزگى جانە جەتەكشى كۇشىنە اينالادى. اوك-ءتىڭ جاڭا ءرولىن جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن, ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرادى.
جاڭا باعدارلامانىڭ تۇجىرىمدامالىق ىقپالى – قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا, فەرمەرلىك قوجالىقتاردى ءوندىرىستىڭ ءوسۋ فاكتورىمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋقىمدى تۇردە كووپەراتسيالاردى دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
ماقسات-مىندەتتەرى قانداي؟
باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءرولى – تابىستى فەرمەرلەردىڭ سانىن ارتتىرۋ, سول ارقىلى نارىققا قاجەتتى باسەكەگە قابىلەتتى اوك ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتۋ. اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتي وتىرىپ, ولاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باستى نازار بولماق. ازىرلەنىپ جاتقان باعدارلامانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى كوپ. سانامالاساق, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىمدىلىگىن 40 پايىزعا جانە ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن 30 پايىزعا ارتتىرۋ, تاۋارلى ءوندىرىسكە 500 مىڭ ۇساق ءوندىرۋشىنى تارتۋ جانە ونىمدەردى وتكىزۋ مەن وڭدەۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن اۋقىمدى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن دامىتۋ, ءاشتو-ءنى بارىنشا قامتي وتىرىپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن جانە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ماقساتقا باعىتتالعان ەكسپورتتىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ جانە ورگانيكالىق ءونىمنىڭ قازاقستاندىق برەندىن جىلجىتۋ, 600 مىڭ گەكتاردان استام سۋارمالى جەردى اينالىمعا تارتۋ, اوك-ءتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ, تاعى باسقاداي جوسپارلى مىندەتتەرى بار.كووپەراتيۆتەرگە كىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟
مەملەكەتتىك باعدارلاما نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر فەرمەرى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋ تابا الادى. كووپەراتيۆتەردى تەحنيكالىق جاعىنان جابدىقتاۋ «كازاگرو» ۇبح ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ۆەتەرينارلىق, اگروحيميالىق, قارجىلىق جانە ءونىمدى ءوتكىزۋگە كەتكەن شىعىندارى كووپەراتيۆتەردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى وتەلەدى. اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن دامىتۋ ارقىلى 500 مىڭ ۇساق ءوندىرۋشىنى تارتۋ جانە ءونىمدەردى وتكىزۋ مەن وڭدەۋدىڭ ءپارمەندى جۇيەسىن قۇرا الامىز جانە شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى 1,3 ەسەگە ارتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋ بارىسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىسىن جىل سايىن 300 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ جانە ساۋدانىڭ ۇستەمە باعاسىن 15-20 پايىزعا تومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىر. ويلاپ قاراساق, جىل سايىن 300 ملرد تەڭگە اۋىلدارعا قوسىمشا كىرىس رەتىندە كىرىپ وتىرسا, بۇل كورسەتكىش بولىنگەن سۋبسيديا كولەمىنەن ەكى ەسەگە ارتىق بولماق. سونىمەن قاتار, كووپەراتيۆتەر وزدەرىنىڭ ۇلەسكەرلەرىنە, ياعني قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنا ۆەتەرينارلىق, اگروحيميالىق, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە جەم-ءشوپ دايىنداۋ بويىنشا بىرنەشە قىزمەتتەر كورسەتە الادى. كووپەراتسيانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – اگرووندىرىستىك ماقساتتا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ەمەس بيزنەس تۇرلەرىن (مونشا, شاشتاراز جانە ت.ب) اشۋعا نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, كووپەراتيۆ ارقىلى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن نەسيە الۋعا دا بولادى. اۋىل تۇرعىندارىنا نەسيە الۋ ءۇشىن بانككە نەمەسە اۋدان ورتالىعى مەن وبلىستارعا بارىپ ءجۇرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى.قانشا قاراجات جۇمسالادى؟
اوك-ءتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى «اگروبيزنەس-2020» مەن «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ» تۋرالى ەكى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. «اگروبيزنەس-2020» مەن «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ» باعدارلامالارىنىڭ بيۋدجەتى اوك-ءتى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋگە تولىقتاي جەتەدى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەكى باعدارلاماعا 2851 ملرد تەڭگە بولىنسە, جاڭا باعدارلاماعا بولجام بويىنشا 2830 ملرد تەڭگە كەتەدى. 2015 جىلى 1 بيۋدجەتتى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 0,34 تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيا كەرەك بولدى, ال جاڭا باعدارلاما اياسىندا بۇل كورسەتكىشتى كوتەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2017 جىلى 1 بيۋدجەت اقشاسى 0,72 جەكە ينۆەستيتسياعا تەڭەلسە, 2021 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 1,1 تەڭگەگە جەتكىزىلەدى.كۇتىلەتىن ناتيجە قانداي؟
قازاقستان حالقى ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى نەگىزگى كىرىس كوزىنە اينالادى. 2021 جىلعا قاراي اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى جيىنىن 30 پايىزعا – 1 ترلن تەڭگەگە نەمەسە قازىرگى 3,3 ترلن تەڭگەدەن 4,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 50 پايىزعا – 1,2 ملن تەڭگەدەن 1,9 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ, ەكسپورتتى 17 پايىزعا – 2,1 ملرد-تان 2,5 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جانە يمپورت كولەمىن 17 پايىزعا – 3,4 ملرد-تان 2,8 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن تومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, سۋارمالى جەرلەردىڭ ۇلەسىن 40 پايىزعا, ياعني 1,4 ملن گەكتاردان 2 ملن گەكتارعا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان, وسىنىڭ ناتيجەسىندە كىرىس 30 ەسەگە دەيىن كوبەيەدى. نەگىزگى باسىمدىق فەرمەرلەرگە بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قولداۋ 7 ەسەگە, ياعني 67 مىڭنان 500 مىڭ ءاشتو كوبەيەدى.جاڭا باعدارلاما جاڭا جىلدا ىسكە قوسىلۋى كەرەك
پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ ۇكىمەت مۇشەلەرىنە بۇل باعدارلاما بويىنشا ءازىرلىك جۇمىستارىن اياقتاۋدى تاپسىردى. وسى رەتتە ۇكىمەت باسشىسى باعدارلاما جوباسى ءتۇرلى الاڭداردا, سونىڭ ىشىندە ايماقتاردا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ القاسى اياسىندا جانە ماجىلىستە تالقىلانعانىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن, جىل سوڭىنا دەيىن ونى مۇددەلى تاراپتارمەن تاعى دا تالقىلاپ, بەكىتۋگە ۋاقىت بار. «ايتىلعان ەسكەرتۋلەر مەن ۇسىنىستاردى نازارعا الا وتىرىپ, باعدارلاما جوباسىن ماقۇلداۋدى جانە جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, اكىمدىكتەرمەن, بيزنەس-قوعامداستىقتارمەن كەلىسىلگەن سوڭ بەكىتۋگە شىعارۋدى ۇسىنامىن. كەلەسى جىلى جاڭا باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى باستاۋىمىز كەرەك», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ دەگەن نە؟
ۇكىمەت وتىرىسىندا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – قازاقستاندا جۇمىسسىز ازاماتتاردى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قاراستىرۋ جايى. بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى, جۇمىسسىزداردى جانە وزگە دە بىلىكتىلىگى جوق ادامداردى ءونىمدى جۇمىسقا تارتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وعان قوسا, جاپپاي وقىتۋ جانە سۇرانىسقا يە ماماندىقتار مەن كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا داعدىلاندىرۋ, جاپپاي كاسىپكەرلىككە جاعداي جاساۋ, ەڭبەكپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە ەڭبەك ۇتقىرلىعىن قولداۋ ارقىلى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ قاراستىرىلۋدا. «جاڭا باعدارلاما 15 پەن 45 جاس ارالىعىنداعى ايىنا 60 مىڭ تەڭگەدەن تومەن تابىس تاباتىن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا, جۇمىسسىزدارعا جانە كاسىپتىك بىلىكتىلىگى جوق تۇلعالارعا جۇمىس تابۋعا نەمەسە جاڭا ماماندىقتى مەڭگەرۋگە كومەكتەسەدى. قولداۋ شارالارىمەن 550 مىڭعا جۋىق ادام قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە, ولاردىڭ 84 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ, بۇل – ەڭبەككەرلەرگە تابىس اكەلەتىن شىنايى, لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىس ءتۇرى.اۋىلعا نەسيە نە ءۇشىن بەرىلەدى؟
ت.دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ كوكجيەگى ەندىگى كەزدە جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار ەسەبىنەن ايتارلىقتاي ۇلعاياتىن بولادى. ويتكەنى, اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن نەسيەلەر سوماسىن وتەۋ مەرزىمىن 7 جىلعا دەيىن جانە نەسيەنىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسىن 6 پايىز دەڭگەيىندە ساقتاي وتىرىپ, 16 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلۋدا. نەسيەلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان تاعى ءبىر جاڭا شارا – 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سوماداعى نەسيەنى كەپىلسىز بەرۋ بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ءتۇرلى باعدارلامالاردا قولدانىلىپ جۇرگەن شاعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن قۇرالدارىن بىرىكتىرۋ, اۋىلداردا دا, قالالاردا دا شاعىن نەسيە بەرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. اۋىلداعى نەگىزگى مىندەت ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز ازاماتتار ءۇشىن شاعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل جەكە كاسىپتى اشۋعا نەمەسە كەڭەيتۋگە, كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا نە بولماسا كاسىپكەرلىككە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.قارىزدى قايدان الۋعا بولادى؟
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا قالالاردا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى شاعىن نەسيەلەندىرۋدى ەنگىزۋ, سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان قالالاردا جوبالارىن جوسپارلاعان نەمەسە ىسكە اسىرىپ جاتقان ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مەن جۇمىسسىز ازاماتتار ءۇشىن شاعىن نەسيەلەندىرۋدى كەپىلدەندىرۋ قاراستىرىلعان. جىل سايىن كەم دەگەندە 20 پايىز ستارتاپ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 2 500-دەن استام نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. شاعىن نەسيەلەر جاڭا شاعىن كاسىپورىنداردى اشۋعا جانە قولدانىستاعى بيزنەستى كەڭەيتۋگە بەرىلەتىن بولادى. وپەراتورى «دامۋ» كدق» اق بولماق. شاعىن نەسيەلەردى تىكەلەي بەرۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر نەمەسە شاعىن قارجى ۇيىمدارى ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولادى.تۇراقتى جۇمىسقا كوڭىل بولىنەدى
بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋدى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ ءازىرلەنگەن باعدارلاما اياسىندا ەندى جۇمىسسىز ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋ سيپاتى وزگەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «ەگەر ءبىز بۇرىن «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنا كوڭىل بولسەك, ەندى وقىتۋ ارقىلى تەك قانا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا كوڭىل بولىنەدى. ەڭ باستىسى, ادامدارعا ءوز ىستەرىن اشۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز. جاۋاپتى ورگاندار انىقتالدى, وكىلەتتىلىكتەر بەرىلدى, ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بار», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. پرەمەر-مينيستر وسى باعدارلاما بويىنشا بارلىق ازىرلىك جۇمىستارىن اياقتاپ, ونى 15 جەلتوقسانعا دەيىن ۇكىمەتكە بەكىتۋگە ۇسىنۋدى تاپسىردى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
