اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولى. ارمان يسينامەن سۇحبات

ەل ۇكىمەتىنىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. 2013 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ ەكى ايماعىندا قاناتقاقتى رەجىمدە باس­تاۋ العان بۇل باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل تۋرالى ءبىز باعدارلامانىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى ارمان يسينامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ارمان مۇراتقىزى, اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى قازاقستاندىقتارعا كەڭىنەن تانىمال دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ونىڭ ءمانىسى, ەن­گىزىلۋ سەبەبىنە توقتالىپ وتسەڭىز. – اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن. ونىڭ شامامەن جارتىعاسىرلىق تاريحى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ينفەكتسيالىق ەمەس, سوزىلمالى دەرتتەرمەن كۇرەسۋگە, ولاردىڭ الدىن-الۋعا باعىتتالعان. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا سۋسامىر, جۇرەك, قان-تامىر اۋرۋلارى ءولىم-ءجىتىمنىڭ باسىم بولىگىن قۇراپ وتىر. بۇل سىرقاتتاردىڭ پايدا بولۋى نەگىزىنەن ادامنىڭ ءومىر سالتىنا, دۇرىس تاماقتانۋىنا, دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسۋىنا تاۋەلدى. ماسەلەن, 40 جاستان كەيىن ادامدار كەم دەگەندە ءبىر سوزىلمالى اۋرۋعا دۋشار بولادى. بۇگىندە قازاقستاندا 3 ميلليونعا تارتا ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرادى ەكەن. ولاردىڭ 40 پايىزدان استامى جوعارىدا ايتىلعان دەرتتەرگە شالدىققان. اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى الەمنىڭ 40 ەلىندە ەنگىزىلىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ماسەلەن, كانادادا وسى باعدارلامانىڭ ەنگىزىلۋى ءولىم-ءجىتىمدى 10 پايىزعا ازايتۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. فينليانديانى الساق, 1971 جىلى وسى ەلدىڭ سولتۇستىك كارەليا پروۆينتسياسىندا ەرلەردىڭ اراسىندا جۇرەك اقاۋىنان ءولىم كورسەتكىشى وتە جوعارى بولعان. ازاماتتارعا سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ارتىق­شىلىقتارىن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى بۇل ەل دە بىرتىندەپ جاعدايىن جاق­سارتتى. ءبىز دە وسىنداي كورسەت­كىشتەرگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. – قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بۇل باعدارلاما ەلىمىزدىڭ ەكى وڭىرىندە ەنگىزىلگەنى ءمالىم. ول قانداي ناتيجە بەردى؟ – باعدارلاما 2013 جىلدان باستاپ سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى 7 ەمحانادا قولعا الىندى. وعان قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن 2013 سىرقات اداممەن ارنايى كەلىسىمشارت جاسالىپ, ەمدەۋشى مەن ەمدەلۋشىنىڭ مىندەتتەرى بەلگىلەندى. باعدار­لاما بويىنشا سوزىلمالى اۋرۋى بار ناۋقاستارمەن مۋلتي­ديستسيپلينارلىق كوماندا جۇ­مىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىنا تەراپەۆتپەن قاتار ءپروفيلدى دارىگەر, مەيىربيكە, پسيحولوگ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋ ورتالىعىنىڭ مامانى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر كىرەدى. مامان­دار ناۋقاسپەن جۇيەلى قا­رىم-قاتىناس ورناتىپ, ءوز سالاسى بويىنشا كەڭەس بەرەدى, ونىڭ جاعدايىن باقىلاپ وتىرادى. ءارى ناۋقاسقا ونىڭ اۋرۋى تۋرالى, قانداي سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىندىرەدى. جاعدايىن اسقىندىرماۋدىڭ امالدارىن ۇيرەتەدى. وسىلايشا, ءوز اۋرۋى تۋرالى تولىق مالىمەت العان ناۋقاس ءوزىن ءوزى قاداعالاپ, ونى ارنايى كۇندەلىككە جازىپ وتىرادى, ءارى دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالىپ, ءتيىستى تەكسەرۋلەردەن ءوتىپ تۇرادى. بۇل ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. ازىرگە ءبىز باعدارلامانى ءۇش نوزولوگيا بويىنشا ەنگىزىپ وتىرمىز. ول – سوزىلمالى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى, قانت ديابەتى جانە ارتەريالدى گيپەرتەنزيا اۋرۋلارى. – قاناتقاقتى جوباعا قا­تىس­قان سىرقات ادامدار مەن ءدارى­گەرلەر بۇل باعدارلامانى قا­لاي قابىلدادى؟ – باستاپقى كەزدە, ارينە, ءدارى­گەرلەر تاراپىنان دا, ناۋ­قاستار تاراپىنان دا كۇمان بولعانى راس. دەگەنمەن, بۇل جۇمىسقا ءبىز جاڭالىقتان قاشپايتىن, قيىن­دىقتان قورىقپايتىن مامانداردى جۇمىلدىرۋعا تىرىستىق. ناۋقاستاردىڭ بەلسەندىلىگى دە ءبىر­قالىپتى بولادى دەپ ايتا المايمىز. ۇسىنىسقا سەلقوس قارا­عاندارى دا بولدى, كەرىسىنشە, جوبانى قۋانىشپەن قابىلداپ, ءوز دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە بەلسەندى اتسالىسقاندارى دا بولدى. دەگەن­مەن, جوبا قورىتىندىسى بو­يىنشا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, وعان قاتىس­قانداردىڭ 95 پايىزى ءوز دارىگەرىنە دەگەن سەنىمى ارت­قانىن مالىمدەگەن. ياعني, اۋرۋدى اسقىندىراتىن تەمەكى تارتۋ, ىشىمدىك ءىشۋ, تاماقتى بەي-بەرەكەت جەۋ سياقتى زياندى ادەتتەردەن ارىلىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىنا بەت بۇرىپ, دۇرىس تاماقتانۋ, دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسا باستاعان. جوبامەن قامتىلعان ەمحانالاردا «دەنساۋلىق مەك­تەپتەرى» اشىلىپ, ماماندار ناۋ­قاستارعا ءوز دەنساۋلىعىن قالاي باقىلاۋ كەرەك ەكەنىن, قالايشا كۇتىم جاساۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قاناتقاقتى جوباعا قاتىسقان ناۋقاستاردىڭ 75 پايىزىنىڭ قان قىسىمى رەتتەلگەنىن, سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋى بار ناۋقاستاردىڭ اراسىندا شۇعىل گوسپيتاليزاتسيالاۋ وقيعالارى 2 ەسە ازايعانىن, قانت ديابەتىنە شالدىققانداردىڭ 65 پايىزىنىڭ جاعدايى جاقسار­عانىن بايقادىق. ياعني, باعدار­لاما ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. – جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەتە­تىن قارجىلىق شىعىن ماسە­لەسى قالاي شەشىلگەن؟ – جوبانى تاجىريبەگە ەنگىزۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق شىعىن قاجەت ەمەس. بۇل جەردە تەك ەمحانادا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار توبىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ جۇ­مىسىن جاڭا نەگىزدە قۇرۋ ارقىلى باس­تى ماقساتقا قول جەت­كىزۋگە بولادى. ال مامانداردى دايارلاۋ جۇمىسىنا بيىلعا شا­مامەن 27 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجى نەگىزىنەن وڭىرلەردە دايىندىق سەمينارلارىن ۇيىم­داستىرۋعا جۇمسالادى. – باعدارلامانىڭ باستى ءتيىم­دىلىگى نەدە؟ – ءبىرىنشى كەزەكتە ناۋقاستىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپ­كەرشىلىگى ارتادى. ول ءوز جاع­دايىن باقىلاۋ ارقىلى بويىن­داعى اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەۋدى ۇيرەنەدى. مۋلتي­ديس­تسيپلينارلىق كومانداداعى ماماندارمەن جۇيەلى بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق اسا وتىرىپ, احۋالىن جاقسارتا الادى. بۇل جوبا باستاپقى مەديتسينالىق كومەك جۇيەسىنە, جەدەل جاردەمگە, اۋرۋحانالارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى – ناۋقاستىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ءومىر-جاسىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوزىلمالى اۋرۋى بار ناۋقاس ءۇشىن كۇتىمنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءوز دەنساۋلىعىن كۇتىپ, زياندى ادەتتەردەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ ارقىلى, دۇرىس تاماق­تانۋ, مۇمكىندىگىنشە دەنە قيمىلىمەن اينالىسۋ, پسيحو­لوگيالىق كۇيزەلىستەردەن ساق­تانۋ ارقىلى ادامدار اۋرۋىن اسقىندىرماۋعا قول جەتكىزەتىنى مەديتسينالىق تۇرعىدا دالەل­دەنگەن. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىنى سىرقات ادامداردىڭ ساناسىنا جەتكىزىپ, ولاردىڭ ءوز ومىرىنە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ. – باعدارلاما بۇدان ءارى قالاي جالعاسادى؟ – بيىلدان باستاپ اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ تاعى بەس ايماعىنداعى 10 ەمحانادا ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا وعان جوعارىدا اتاپ وتكەن ءۇش اۋرۋ تۇرىمەن ناۋقاستاناتىن 3 200 ادام قاتىسۋدا. بۇل استانا, الماتى قالالارى, اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى. كەلەسى جىلدان باس­تاپ جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قامتىماق. بۇگىندە ءبىز­دىڭ شەتەلدە دايىندىقتان وتكەن جاتتىقتىرۋشى-مامان­دارىمىز جەر­گىلىكتى جەرلەردە جوبانى ءجۇر­گىزەتىن مۋلتي­ديستسيپلينارلىق كوماندا وكىل­دەرىن جاڭا جۇمىس ءادىسى­مەن تانىستىرۋدا. ولار ءوز كەز­ەگىندە باسقا دا ارىپتەستەرىمەن ءتاجى­ريبە ءبولىسىپ, باعدارلامانى ەلى­مىز بويىنشا جاپپاي ەنگىزۋگە مۇرىن­دىق بولادى دەپ ويلايمىز. 2017 جىلى باعدارلاما ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ەنگىزىلىپ, 2018 جىلدان تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»