پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافانىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالاۋاتى بولسىن) «بىرەۋدى جاقسى كورسەڭ, ونىڭدى ءبىلدىرىپ قوي» دەگەن ءحاديسى بار. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» كىتابىن وقىپ شىققاننان كەيىن وسى حاديس ويىما ورالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قالىڭ ەلى – قازاعىن» شىن سۇيگەن جان ەكەنىن پايىمدادىم. بۇل پەرزەنتىنىڭ ەل-جۇرتىنا اقتارعان شىنايى سىر-سەزىمى, ءبىلدىرىپ جاتقان لەبىزى ەكەن.
– مەن ءۇشىن ەلىمدى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ساپىنا تۇرعىزىپ, ساناتىنا قوسۋدان ۇلكەن ماقسات جوق, – دەيدى ەلباسى. شۇكىرشىلىك, قازاقستان بۇگىندە الەمدەگى الەۋەتتى ەلۋ مەملەكەتتىڭ ءىشىندە. ەندى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە نىق سەنىممەن قادام باسىپ كەلەدى.
ءبىز, قىرعىزستاندا مەكەندەپ قالعان قازاقتار, مەيلى, تىم جىراقتا بولماساق تا, اتاجۇرتىمىزدان ءبىزدى شەكارا ءبولىپ تۇر. ءتۇپتى ەلىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ جاتقانىنا تاۋبە ەتەمىز. تۇپكى وتانىمىزداعى قاجىرلى حالقىمىزدىڭ يگىلىكتەرى, ەڭسەلى ەلباسىمىزدىڭ ءجۇرگىزىپ وتىرعان بايسالدى ساياساتى ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىزعا قۇشتارلىعىمىزدى ارتتىرادى. وسىدان بەس جىل بۇرىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىنا قىرعىزستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا استاناعا بارعانىمدا ءوزىم كۋا بولعانداي, ەلباسى فورۋمدى اشىپ, ءسوزىن اياقتاعان سوڭ, مىنبەردەن ءتۇسىپ زالداعى ەلمەن قول الىسىپ سالەمدەستى. سوندا ەلباسىمەن امانداسۋعا ىڭكار بولعان شەت ەلدەردەن كەلگەن باۋىرلاستارىمىزدىڭ قۋانىشى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا تۇر.
ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدى وزگەشە بۇرعانى كىتاپتىڭ «قيىردان كەلسە قانداستار» دەپ اتالعان ءتورتىنشى بولىگى بولدى. مۇندا شەت ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتار, ولاردىڭ ەلگە ورالۋى, كوشى-قون ماسەلەلەرى قوزعالىپتى. ەلباسىنىڭ «شەت ەلدەردەگى باۋىرلارىمىزدىڭ ونەرىن, ادەبي مۇراسىن, حالىقتىق قولونەرىن, اتا كاسىبىن دامىتۋدا ارنايى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەمىز. بۇل – ادامي كاپيتالدى وتانعا ورالتۋدىڭ وڭ قادامدارىنىڭ ءبىرى. بۇل قادام جاڭىلمايدى, شەكارا جابىلمايدى. ۇلى كوش جالعاسا بەرەدى. ويتكەنى, الەمدەگى بار قازاق – ءبىر قازاق», – دەگەن سوزدەرى ءبىزدىڭ كوكەيىمىزگە قوندى, مەرەيىمىزدى كوتەردى.
ءيا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى تورالقا توراعاسى بولعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن شەت ەلدەردە, ونىڭ ىشىندە قىرعىزستاندا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ انا ءتىلىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋدا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر.
ەلباسى كىتابىندا اتامەكەنىنە ساعىنىش پەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى پەرزەنتتىك پاك پەيىلدەرىن سارقىماي ساقتاعاندارى ءۇشىن شەت ەلدەردەگى باۋىرلاستارىنا العىسىن ايتىپتى. قىرعىزستان قازاقتارى دا ەلباسىنا اتالىق قامقورلىعى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
ەرعالي ابديكايموۆ,
قىرعىزستان ەلى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىنداعى قىرعىزستان قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
بىشكەك
ونەر تۋرالى ورەلى ءسوز
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» تۋىندىسى ءتۇپسىز مۇحيتتاي تەرەڭ ويىمەن تاڭ قالدىرادى. وقۋعا جەڭىل, ءتىلى كوركەم. قازاقتىڭ انادايدان اينا بۇلاقتايىن جارقىراپ جاتقان مارجان سوزىنە ءتانتى بولاسىڭ. ەلىن قۇلاي سۇيگەن كەمەڭگەردىڭ ءوز باسىنان مىسال كەلتىرە وتىرىپ جازعان جاقسى لەپەسىنە كوڭىل تويادى. اق قاعازعا جۇگىنگەن – ار-يماننىڭ الدىنا جۇگىنگەنمەن بىردەي دەپ جاتادى عوي. قالام قۇر اتتاي قۇردان-قۇر جۇيتكي جونەلمەيدى. اباي: «كوڭىلدەگى كورىكتى وي اۋىزدان شىققاندا ءوڭى قاشادى», – دەپ ەسكەرتەدى. باتالى ەردەن اتالى ءسوز تۋادى. اتالى سوزگە ارسىز عانا تالاس قىلادى. ەلباسى ءۇشىن كەۋدەڭدى شىنايى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. ۇلى جۇرەك ءلۇپىلى كىتاپتىڭ ءار جولىنان سەزىلىپ, كەۋدەڭدەگى جيىلەگەن دۇرسىلگە ۇلاسىپ جاتادى. ءار ءسوزى عاقليا, عيبراتقا تولى اقىل-كەڭەس. «وقۋدى قويعان ادام ويلاۋدى قويادى». بۇل – ەلباسىنىڭ ەسكەرتۋى. ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى ەل ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن سونى سۇرلەۋ سياقتى ەدى. سوندىقتان ىلكىدە ب ۇلىڭعىر كورىنگەن. بىراق سوعان قاراپ تۇتاس رۋحاني ءومىر ەش بۇدىرسىز ءوتتى دەۋ شىندىققا جاناسپايدى. حالقىمىزدىڭ تارىداي شاشىلعان تاريحىن تاسپيىحتىڭ تاسىنداي مولدىرەتىپ ءتىزىپ جيناۋ سول كەزدە قولعا الىنعان بولاتىن. ايدار تاعىلعان اتاۋلى جىلدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇزىلىسسىز جالعاسىپ جاتتى. اقىر-اياعى بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن شاشاقتالىپ كومكەرىلدى. ەندى, مىنە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولىپ تۇرعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىقتىڭ رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون». تۇگەل باعدارلاماعا جۇك بولارلىق تياناقتى تۇجىرىم. «ونەرلىنىڭ ەڭسەسى بيىك, ءباسى باعالى», – دەگەن جولداردى وقىعاندا كۇن كوزىندەي توبەڭنەن ەلجىرەي تونگەن اتا-انا ەلەستەپ كەتەدى. قۇلاق تۇبىنەن: «ونەر ەسىكتەگى باسىڭدى بالا كۇنىڭنەن تورگە شىعارادى, ال ەسەيگەندە ەسىل باسىڭدى بوساعاعا سۇيرەۋ – وزىڭنەن», – دەپ سىبىرلاپ تۇرعانداي. ورلىك تە – ەرلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. ونەردە جۇرگەن جاس ورەن, ءور بول, بىراق كەڭ بول. وزىمشىلدىك تە, كۇندەستىك تە قاۋىپتى. ونەر ادامىنىڭ قۇددى ار-وجدان كودەكسى دەسە بولعانداي. سىپىرا جومارتسىپ توي جاساپ, تايلى-تۇياعىمىز قالماي سىپىرىلىپ بارعاندا دومبىرا ەسىكتىڭ كوزىنەن سىعالاپ قالسا, كىمنەن كورەمىز. اۋلەكى اۋەنگە ءوزىمىز اق تەر, كوك تەر بولىپ جەر تەپكىلەپ بيلەپ ءجۇرىپ, قازاق اندەرىنىڭ جاۋھارلارى كوزى جاۋدىرەپ بوساعادا تۇرسا, ايىپتى كىمگە تاعاسىڭ. مۇندايدا: ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە قامقور بولۋ, ونىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ساقتاۋ – حالىقتىعىمىزعا سىن,- دەپ سۇڭعىلا ءسوز قوزعاعان ەلباسىنىڭ بيىك پاراساتى مەن تەرەڭ پايىمىنا ءتانتى بولماي كورىڭىز. ۇرپاعىڭ ۇران قىلسا, قانە. ورەلى ءسوز شاپاعىن شاشتى. اباي: «ءسوز تۇزەلدى, تىڭداۋشىم, سەن دە تۇزەل», – دەمەيتىن بە ەدى. داۋلەتكەرەي قۇسايىنوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسىباردى باعالاعاننىڭ باعى ارتىق
ەلىمىزدىڭ بۇگىنگىدەي مامىراجاي زامانعا جەتۋى تۋرالى وي جۇگىرتەر بولساق, قازاقتىڭ ءورشىل اقىنى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ «مەن قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دەگەن, قاناتتى سوزگە اينالعان ولەڭ جولدارى جۇرەگىڭدى تەربەيدى. ءتورت ت ۇلىكپەن جانىن اسىراعان حالقىمىزدىڭ ۇلان-عايىر جەرىنە كوزىنىڭ سۇعىن قاداعاندار تالاي رەت توزدىرىپ, قۇرتىپ جىبەرەردەي كۇيگە ءتۇسىردى. پاتشالىق رەسەي باۋىرىنا تارتقانداي كورىنگەنمەن ەسىك كوزىندەگى ق ۇلىنداي كوردى, كوزىنە ىلگەن جوق. كەدەيدى تەڭەستىرەم دەگەن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اشتىق پەن رەپرەسسيادان قىناداي قىرىلدىق. جاۋلىق بولماعاندا 40-45 ملن حالىق بولۋىمىز كەرەك ەدى. ايتەۋىر, اللا جارىلقاپ قولىمىز تاۋەلسىزدىككە جەتتى دە جولىمىز وڭعارىلدى. بىراق, تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭاي كەلگەن جوق. ەلباسىمىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» ەڭبەگىن وقىپ وتىرىپ, تاريح تەرەڭىنە تاعى دا سۇڭگىدىك. كەشە كىم ەدىك, بۇگىن كىمبىز؟ ەلباسىنىڭ كىتابىنان ءۇزىندى كەلتىرەيىك. «1992 جىلدىڭ كۇزىندەگى اقش-قا العاشقى ساپارىم كەزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا الەمدىك مىنبەردە ءبىرىنشى رەت بايانداما جاساعاندا, كۇللى دۇنيە ءجۇزى بىزگە «مىناۋ قانداي ەل, بۇلار كىمدەر, قانداي ماقساتى بار, بولاشاعى قانداي؟» دەگەن ساۋالدار كەرنەۋىندە وتىردى. توسىرقاپ تا, جاتىرقاپ تا وتىرعاندار بولدى. بىراق ءبىز جاسپىز دەپ جاسقانىپ, جولىمىزدان جاڭىلىپ قالعان جوقپىز. ول تۇستا ءبىز الەمدىك وركەنيەت كوشىنە قوسىلعان جاڭا مەملەكەت بولعانىمىزبەن, ارعى ءتۇبىمىز تاريح تەرەڭىندە جاتقان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بار ۇلاعاتتى ەل ەكەنىمىزدى ايتۋعا مۇمكىندىك تاپتىق. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن اۋماقتاردىڭ ءبىرىن الىپ جاتقان جۇرت ەكەنىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, جەرى بايدىڭ – ەلى باي ەكەنىن دە جاتقا جەتكىزە تۇسىندىردىك. شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاستان, بايلىعىمىزدى ەسەلەي الاتىن ەل ەكەنىمىزدى از سوزبەن ۇعىندىردىق. وعان دا مىنە, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى». سول ۋاقىت كوشىنەن بەرى تاريحىمىزدى تارازىلاعاندا كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ عاسىرلاپ وتەتىن جولىن از عانا ۋاقىتتا باسىپ وتكەن ەكەنبىز. كەشە عانا قازاق دەگەن ۇلت تۇگىلى قازاقستان دەگەن مەملەكەتتى ەستىپ, كورمەگەن ەلدەردىڭ بۇگىندە قاي-قايسى دا ارداق تۇتاتىن ەلگە اينالدىق. ەلباسىمىز جاڭا شىعارماسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگىندە تەربەلگەن حالقىمىزدىڭ ءوسۋ جولدارىن الەمدەگى ساياسي جاڭالىقتار ۇردىسىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – قازاقستاندى وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنە قوسۋمەن قاتار الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا دا وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ, دۇنيە ءجۇزى ساياساتكەرلەرىنىڭ ساناساتىن تۇلعاسىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ ءوسۋ ساتىلارى جايلى تولعانىستان حالقىمىز الاتىن تاعىلىم ۇلكەن. سوندىقتان, بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك دەگىم كەلەدى. بايدۋللا قونىسبەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
