اتىراۋدىڭ ارشىندى ادىمى

«تاۋەلسىز قازاقستان» پويىزىنىڭ كەلەسى ساپارى اتىراۋ قالاسىندا جالعاستى. وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدىڭ 7 وڭىرىندە بولىپ, حالىقپەن كەزدەسكەن ارنايى پويىز قۇرامىنداعى 300-گە جۋىق بىلىكتى ماماننىڭ ارقايسىسى وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنەتىنى انىق اڭعارىلدى. ولاردىڭ باسىم بولىگىن ساناتتى دارىگەرلەر قۇراپتى. گيپپوكرات انتىنا ادالدىعىنان تانبايتىن, كاسىبي ابىرويىنا داق تۇسىرمەۋدى كوزدەيتىن دارىگەرلەر 7 مىڭداي ادامدى قابىلداپ, مەديتسينالىق كومەك پەن كەڭەستەرىن بەرىپ ۇلگەرگەن. سىرقاتىنا شيپا ىزدەپ, كاسىبي بىلىكتى دارىگەرلەرگە قارالعان ناۋقاستارعا استانا مەن الماتىداعى مەديتسينالىق ورتالىقتارعا جولدامالار دا بەرىلگەن. ولاردىڭ كەڭەسىنە جۇگىنۋشىلەر اتىراۋ وڭىرىنەن دە كوبىرەك كەزدەستى. ماسەلەن, ءبىر كۇن بۇرىن ماقات اۋدانىنا ايالداعاندا پويىز قۇرامىنداعى دارىگەرلەر كەڭەسىنە 260-تان استام ادام جۇگىندى. ال اتىراۋ قالاسىندا ءدا­رىگەرلەر تەمىر جول گوسپيتالى مەن №3 قالالىق ەمحانادا قابىل­داۋ جۇرگىزدى. ارنايى پويىزدىڭ شتاب جەتەكشىسى ءامىرجان الپەيىسوۆتىڭ پىكىرىنشە, ءار وڭىردەگى كەزدەسۋلەردە حالىقتىڭ ءبىر ايعا جۋىقتاعان ساپار بارىسىندا 35000 اداممەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپتى. سون­داي-اق, توپ قۇرامىنداعى مامان­دار قابىلداۋىنا 4000-نان اسا ازامات كەلىپتى. «كەزدە­سۋلەردە دە, قابىلداۋلاردا دا ادامدار جەكە باسىنداعى قيىن­دىق­تاردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, زاڭدىلىقتاردى جەتىل­دىرۋ ماسەلەلەرىنە دە كوڭىل اۋدار­دى. تۇرعىنداردى كوبىنەسە «سايا­جاي­لار تۋرالى» زاڭنىڭ جەتىل­دىرىلگەنى تولعاندىرادى. جەر تەلىم­دەرىنە قاتىستى ءتۇيىندى جايت­تار بار. دەگەنمەن, ءبىز ارالاعان وڭىرلەردىڭ بارىندە دە حالىق­تىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى, ەلدىڭ كەلەشەگىنە سەنىم ارتاتى­نىن بايقادىق», دەيدى شتاب جەتەك­شىسى. بۇل وڭىردە دە اتاجۇرتتى اڭساپ جەتكەن ورالماندار بار. قازىر ولاردىڭ دەنى اتىراۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كەڭوزەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەلدى مەكەنگە قونىستانعان. قازاقستاندى تاريحي وتانى رەتىندە تانىپ, اڭسارلى كوڭىلمەن ورالعانداردى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا ۇيىتىپ وتىرعان «ورالمان-جايىق» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمعا جەتەكشىلىك ەتەتىن قۇداباي قارجاۋوۆتىڭ ءوزى دە ورالمان. اتىراۋعا ورالماندار جىل سايىن كەلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2013 جىلى – 181, 2014 جىلى – 46, بىلتىر 28 وتباسى اتىراۋعا ورالمان رەتىندە كەلىپتى. ال بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا مۇنايلى وڭىرگە قۇرامىندا 241 مۇشەسى بار 147 وتباسى تابان تىرەپتى. ورالمانداردىڭ دەنى, ياعني, 119 وتباسى اتىراۋ قالاسىن تۇراقتى مەكەنىنە اينالدىرۋدى كوزدەگەن. بۇلاردان بولەك 25 وتباسى جىلىوي, 2 وتباسى ماقات جانە ءبىر وتباسى قۇرمانعازى اۋدانىندا تۇرۋدى قالاپتى. بۇعان قوسا, سوڭعى ەكى جىلدان بەرى قىتاي ەلىندە تۋىپ-وسكەن, بوزبالا بولىپ ەرجەتكەن 87 قازاق بالاسى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىندە جوعارى ءبىلىم الۋدا. جاقىندا قىتاي ەلىنەن كەلگەن 37 ستۋدەنت ورالمان مارتەبەسىن يەلەندى. – وزگە ەلدەگى قانداس­تارى­مىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنىڭ كوپ كومە­گى ءتيىپ وتىر. بىرىنشىدەن, اتالعان باعدارلاما ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا, ەكىنشىدەن, ەڭبەك كوشى-قونىنىڭ رەتتەلۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك اشتى, – دەيدى «ورالمان-جايىق» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى قۇداباي قارجاۋوۆ. – مەملەكەت قۇرايتىن ەتنيكالىق ۇلتتاردى شەكارالىق ايماقتارعا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە ماڭىز بەرىلگەنى ءجون. سولتۇستىك ايماقتى قازاقىلاندىرۋ, ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ سول ايماقتارعا قو­نىستانعانىن قالايمىن. بۇل ماق­ساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «سەرپىن» باعدارلاماسىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وڭىردە كاسىپكەرلىكتى جان­دان­دىرۋعا قۇلشىنىس تانىتقاندار قاتارىندا جاس بۋىننىڭ وكىلدەرى كوپ. سولاردىڭ قاتارىنداعى ۆەرونيكا لي ءالى دە جوعارى ءبىلىم الىپ ءجۇر. بىراق, كەيىن كاسىپكەرلىكتى باستاۋدى كوزدەپ وتىر. «مەن كاسىبىمدى شاعىن بيزنەستەن باستاعىم كەلەدى. قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىن جانە توقىما ونەرىن العا قاراي دامىتۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن. وسى باعىتتا كاسىبىمدى دامىتسام دەگەن ماقساتىم بار. كاسىپكەرلىكتى باستاۋىما قاجەتتى اقىل-كەڭەستەر العانىما قۋانىشتىمىن», دەيدى بۇگىنگى – ستۋدەنت, ەرتەڭگى – كاسىپكەر. كاسىپكەرلىك دەمەكشى, بۇل وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ءۇردىسى بايقالادى. قازىر وسى سالادان كاسىپ تاپقاندار قاتارى 47 554 ادامدى قۇرايدى. كاسىپكەرلەر وندىرەتىن ونىمدەر دە مولايا ءتۇستى. بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا عانا 20,9 پايىزعا ارتىپ, 181,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. قازىر ناق وسى سالادا 121,4 مىڭ ادام جۇمىس تاۋىپ وتىر. مۇنداي جەتىستىكتى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ءار سالاسىنان تابۋعا بولادى. ماسەلەن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جال­پى سوماسى 2,5 ترلن تەڭگەگە باعا­لانعان 49 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. بۇل جوبالار ىسكە قوسىلعاندا وڭىردە 5,1 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. بۇعان قوسا 2016–2019 جىلدارى جالپى قۇنى 2,4 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن جانە 2 343 جۇمىس ورنىن اشۋمەن 12 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە, قۇنى 962,3 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 145 جۇمىس ورنىن اشۋ مەن 5 جوبا بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا «المالى قۇس» جشس-نا قارايتىن قۇس فابريكاسىنىڭ, «Centech» جشس-نا تيەسىلى كابەلدىك ناۋا جانە ەلەكتر قالقان شىعاراتىن زاۋىتتىڭ, «كازاحستان ينتە­گرەي­تەد سەرۆيسەز» جشس اشقان تى­عىزدالعىش توسەمدەر ءوندىرىسىنىڭ, «پكف كونتينەنت كو لتد» جشس ىسكە قوسقان وپتيكالىق كابەلدەر زاۋىتىنىڭ قۋاتتىلىعىن كەڭەيتۋ جانە «KAZELEKTRYM. وندىرىستىك كەشەن» جشس ارقىلى ەلەكترونيكالىق جابدىقتار ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپتى. قازىر بۇل ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى جان-جاقتى وركەندەدى دەۋگە بولادى. بارلىق سالاسى جانداندى. اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن سەرپىلىس بار. كليماتى قاتالداۋ دەلىنەتىن كوزقاراستىڭ سەڭى بۇزىلدى. اۋىل شارۋشىلىعى سالاسىنا بەت بۇرعان كاسىپكەرلەر كوكونىس پەن باقشا داقىلدارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن وسىرەدى. بيىل ولاردىڭ ماڭداي تەرىمەن 7,6 مىڭ گەكتاردى قۇراعان ەگىستىك القاپتان 73 مىڭ توننا جەمىس-جيدەك پەن 25 مىڭ توننا كارتوپ جينالدى. ءسويتىپ, ولار ءوڭىردى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتۋعا بەلسەنە ۇلەس قوسۋدا. ءيا, تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءتۇ­لەگەن اتىراۋدىڭ ادىمى ارشىندى دەۋگە بولادى. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ