2011 جىلدىڭ بيۋدجەتى ەل حالقىنىڭ پايداسىنا قاراي قايتا ناقتىلاناتىن بولادى

ۇكىمەت "قازاقستان قازاقستاننىڭ" اپتالىق قوسىمشاسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋ دەڭگەيى قاناعاتتاندىرار­لىقتاي. وسى اپتادا وتكەن ۇكى­مەت وتىرىسىندا اڭگىمە بولعان 2011 جىلدىڭ ماكروەكونومي­كا­لىق كورسەتكىشتەر بولجامىن ناقتىلاۋ ماسەلەسىنە قاراپ, وسى­لاي دەپ تۇجىرىم تۇيۋگە بولادى. اتالعان وتىرىستا وتاندىق ەكو­نوميكانىڭ اعىمداعى جاعدايى قارقىندى ەكەندىگى, دامۋدىڭ بۇل قارقىنى جىل باسىندا بەلگىلەنگەن بولجامدى كورسەتكىشتەردەن دە باسىم تۇسكەندىگى ناقتى تسيفر­لار ارقىلى قۋاتتالدى. ماسە­لەن, وتىرىستا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلى ەكونومي­كانىڭ ءوسۋ دەڭگەيى كەم دەگەندە 7 پايىزدىق كورسەتكىشتى قۇرايتىن بولادى. بۇل اقپانداعى بولجامنان 2 پايىزعا ارتىق. ەلباسى وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۇكىمەتكە ەل ەكونوميكا­سىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن 7 پايىز­دىق كورسەتكىشپەن ۇستاپ تۇرۋ, ياعني 7 پايىزدىق دامۋدى تۇراق­تى قۇبىلىسقا اينالدىرۋ تۋرا­لى ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولا­تىن. ۇكىمەت وسىعان سايكەس ءتيىستى شارالار كەشەنىن قابىلدادى. جوعارىداعى وتىرىستا بۇعان ۇكىمەتتىڭ قابىلەتى جەتەتىندىگى, ۋادە ۇدەسىنەن شىعا الاتىندىعى تاعى ءبىر كورىنىس بەردى. ەگەر قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە بولىپ جات­قان جاعدايلارعا نازار اۋدا­راتىن بولساق, 7 پايىزدىق دامۋ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن وتە جوعارى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. ءويت­كەنى, كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىن­شا, الەمدىك داعدارىس ءالى اياق­تالعان جوق. ءتىپتى, 2012 جىل ىشىندە ونىڭ كۇشەيگەن جاڭا تولقىنمەن باس كوتەرەتىندىگى دە ايتىلۋدا. ماسەلەن, 2008 جىلى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ تۋىنداي­تىنىن الدىن-الا ءدال ايتىپ بەرگەن بەلگىلى ەكونوميست, نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني 2013 جىلى وسىنداي جاعدايدىڭ تاعى دا قا­لىپتاسۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جولى ءبارى دە ەۋرو اي­ماعىنان باستالدى. ەۋروپادا قالىپتاسۋ ۇستىندەگى قارىز بەرەشەكتەرىن وتەۋ جونىندەگى كۇشتى جانە ءالسىز ەكونوميكالار ارا­سىن­داعى كەلىسىمسىزدىكتەر مەن شيەلەنىستەر ۆاليۋتالىق وداقتىڭ داعدارىسقا ءتۇسۋ قاتەرىن كۇشەي­تە تۇسەدى. وسىنداي جاعدايدىڭ ىقپالىمەن ءوز اقشاسىنا قايتا كوشكىسى كەلەتىن كەيبىر قاتىسۋ­شىلار ءوز بەرەشەكتەرى بويىنشا دەفولت جاريالايتىن بولادى. بۇل جاعداي اقش-تى جاڭا پروب­لەمالارعا تاپ قىلىپ, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. جاپون ەكونوميكاسىنىڭ داع­دا­رىسقا ءتۇسۋ قاتەرى كۇشەيەدى. بۇل پىكىردى رەسەي ەكونوميسى ە.ياسين دە قولداپ وتىر. الدىمىزدا الەمدىك داعدا­رىس­تىڭ تۋىنداۋ قاتەرى كۇشتى ەكەندىگىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە جانە رەسەي بيزنەس-تە­لەكانالىنىڭ «ديالوگ» باعدار­لا­ماسىنا بەرىلگەن سۇحباتىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى كارىم ءماسىموۆ تە قۋاتتاي ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە الەمدىك رىنوكتاعى جاعدايدى قاداعالاپ وتىراتىن جۇمىس تو­بى قۇرىلعاندىعىن ەسكە سالا كەلە, قازىرگى زەرتتەۋلەر 2011 جىل­دىڭ سوڭى مەن 2012 جىلدىڭ باسىندا الەمگە قارجى داعدارى­سى­نىڭ قايتا ورالۋى ابدەن ءمۇم­كىن ەكەندىگىن, ويتكەنى الەم ەلدەرى ونىڭ تۇبەگەيلى پروبلەما­لارىن شەشە الماي وتىرعاندىعىن ايتتى. «مىنە, وسىنداي جاعدايدا, وكىنىشكە وراي, الەمدىك قاتەرلەر­دەن قازاقستان دا تىس تۇرا ال­مايدى. ارينە, ءبىزدىڭ ەكونوميكا­مىز الەمدىك ەكونوميكادا ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ۇدەرىستەرگە اسەر ەتە المايتىندىعى انىق. بىراق ءبىز سول ۇدەرىستەردىڭ بىزگە تيگىزەتىن اسەرىن شەكتەۋ ماقساتىندا ساقتان­دىرۋ شارالارىن قولدانا الامىز. ءبىز ءتىپتى سولاي ىستەۋگە ءتيىستىمىز», دەگەن ەدى سوندا كارىم ءماسىموۆ. شاماسى, قازاقستان ەكونومي­كا­سىنىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى ازىرگە ءبىز ءۇشىن الەمدىك رىنوكتاعى احۋالدىڭ وڭ اسەر ەتىپ وتىرعان­دىعىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى ساقتاندىرۋ شارالارىن دەر كەزىندە قابىلداۋىمەن باي­لانىستى بولىپ وتىرعان بولار. مۇنى ءوز سوزىندە ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ تە قۋاتتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلعى قاڭ­تار-شىلدە ايلارىندا مۇنايدىڭ ورتاشا الەمدىك باعاسى 1 باررەلگە 111,78 اقش دوللارىنان اي­نالدى. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى جىل باسىنداعى بولجامدى كورسەتكىش 1 باررەلدىڭ باعاسى 65 دوللاردى قۇرايدى دەگەن بولجام پارامەترىن ەندى 90 دوللارعا دەيىن كوتەرۋ ءمۇم­كىندىك بەردى. سونىمەن قا­تار, قاڭتار-شىلدە ايلارىندا ەلى­مىزدىڭ باسقا ەكونوميكالىق سالا­لارى, اتاپ ايتقاندا, تاۋ-كەن ونەر­كاسىبى, وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس, ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ سالالارى جاقسى جۇمىس ىستەپ, ءوز تابىس­تارىن جوسپارلانعان كورسەتكىش­تەردەن اسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بول­دى. مىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ 2011 جىل ىشىندەگى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى جا­سالىنعان بولجامنان جوعارى بولادى دەگەن وپتيميستىك پيعىل­دى كۇشەيتىپ, اتالعان جىلعا ار­نالعان نەگىزگى ماكروەكونو­ميكا­لىق كورسەتكىشتەر بولجامىن قاي­تا­دان ناقتىلاندىرۋدىڭ مۇمكىن­دىگىن تۋدىرىپ وتىر. ال ەكونو­ميكا تابىستى جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ەل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقسارىپ, بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىستەردىڭ قۇيىلاتىندىعى بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى اقىر اياعىندا بيۋد­جەت كىرىستەرى مەن شىعىستارىن قايتادان ناقتىلاندىرۋعا سەبەپشى بولادى. قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدە ءدال قازىرگى كۇنى  وسىنداي قۋانىشتى جاعدايلار ور­نىعىپ وتىر. ويتكەنى, مۇناي با­عاسىنىڭ وسۋىمەن قاتار, ونەركاسىپ ءونىمى كولەمى دە وسە تۇسۋدە. بولجا­نىپ وتىرعان تاۋ-كەن ونەركاسىبى­نىڭ 3,6 پايىزعا جانە وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ 9,7 پايىزعا ءوسۋى ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ, ونىڭ جىل ىشىندەگى دامۋ دەڭگەيى 6 پايىزدى قۇرايدى دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جىل باسىنداعى بولجانعان كورسەتكىش­تەن 1,2 پايىزعا ارتىق. مىنە, وسىنداي وڭ قۇبىلىس­تارعا سايكەس, ەكسپورتتىڭ كولەمى جاڭا بولجام بويىنشا 76,3 ميلليارد دوللاردى قۇراۋعا ءتيىس. بۇل وسىنىڭ الدىنداعى بولجامنان 17,2 ميلليارد دوللارعا جوعارى. سونىمەن قاتار يمپورت كولەمى دە بۇرىنعى بولجامدى كورسەتكىشتەن ەداۋىر ارتىپ, 38,4 ميلليارد دول­لارعا جەتەتىندىگى ءمالىم بولدى. قازاقستان ءۇشىن ماكروەكونو­ميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بۇرىن­عىعا قاراعاندا وڭىنان قالىپتا­سۋى, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, بيۋدجەتتىك پارامەترلەردى قاي­تادان ناقتىلاندىرۋعا الىپ كەلدى. ويتكەنى, جوعارىداعى جاع­داي­لارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 270,2 ميلليارد تەڭگە­نىڭ, ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 183,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ قوسىمشا كىرىستەرى تۇسەتىندىگى ايقىندالىپ وتىر. ۇكىمەت وتىرىسىندا رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتتى قايتا ناقتى­لاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا قار­جى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ءسوز الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا بولجامدار نەگىزىندە 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تىڭ تۇسىمدەرى 4 تريلليون 439,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بو­لادى. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن قول­دانىستا بولىپ كەلگەن بيۋدجەتپەن سالىستىرعاندا 183,3 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق. سونىمەن قاتار 2011 جىلعا ارنالعان ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەر بولجامى (ترانسفەرتتەر ءتۇسى­مىن ەسەپكە الماعاندا) اعىمداعى جىلدىڭ بەكىتىلگەن تۇسىمدەرىنەن (2 تريلليون 844,8 ميلليارد تەڭ­گە) 190,7 ميلليارد تەڭگەگە ارتى­عىمەن ورىندالىپ, 3 تريلليون 035,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراي­تىندىعى ايقىندالدى. بۇدان ءارى بولات جامىشەۆ بۇل قوسىمشا قارجىنىڭ قالاي قۇرا­لا­تىندىعىن ايتىپ بەردى. ماسە­لەن, مۇنايعا جاتپايتىن سەكتور­داعى كورپوراتيۆتىك تابىس سالى­عىنان 69,7 ميلليارد تەڭگە الىن­سا, قوسىلعان قۇن سالىعى بويىن­شا جوسپار 38,3 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتىلعاندىعىن ايتتى. سونى­مەن قاتار حالىقارالىق ساۋداعا جانە سىرتقى وپەراتسيا­لارعا سالىناتىن سالىق­تار بويىنشا تۇسەتىن كىرىستەر جوسپارعا قاراعان­دا 33,9 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايماق. سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر بويىنشا ءبىر جولعى تولەمدەر مەن ەسەپ­تەۋلەردى ناقتىلاۋ ەسەبىنىڭ وزىنەن 4,6 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىس الىنباق. مىنە, وسىن­داي ءوسۋ جاعىنا قاراي قايتا ناقتىلانىپ وتىر­عان باسقا دا بولجامدى پارامەترلەر از ەمەس. ارينە, بيۋدجەت كىرىسى ارتقان كەزدە ونىڭ شى­عىسى دا كوبەيە تۇسەتىن­دىگى بەلگىلى. حالىق ءۇشىن, سونىمەن قاتار وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دامۋى ءۇشىن يگىلىكتەر مىنە, وسىلايشا جاسالىنادى. بۇل دەگەنىڭىز, حالىقتىڭ تۇرمى­سىن ودان ءارى جاقسارتۋ, ولاردىڭ اينالىسىپ وتىرعان كاسىبىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز. مىنە, وسى جاعداي 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شى­عىس­تار بولىگىن قايتا ناقتىلاعان تۇستا ايقىن كورىندى. ماسەلەن, شىعىستار بۇرىنعى بەكىتىلگەن بيۋد­جەتتەگى 4 تريلليون 952 ميلليارد تەڭگەدەن ەندى 217,9 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىرىلىپ, 5 تريلليون 170,3 ميلليارد تەڭگە بولىپ قايتادان بەلگىلەندى. سونىڭ ىشىندە الەۋ­مەتتىك سالاعا بولىنەتىن شىعىندار 40,8 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتى­لاتىن بولدى. بۇل قاراجات تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى بەرىلەتىن كولەمىن ودان ءارى ارتتى­رۋعا, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريال­دىق-تەح­نيكالىق بازاسىن نىعاي­تۋعا, حا­لىق­تىڭ جەكەلەگەن توپتا­رىنا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم­دەر كولە­مىن الۋشىلار سانىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى بۇرىنعىعا قاراعاندا كوتەرە تۇسۋگە, «بالاپان» باعدار­لا­ماسىنىڭ اياسىندا جاڭادان بالاباقشالار سالۋعا, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن نىعايتۋعا جۇمسا­لاتىن بولدى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار قار­جى­لار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق سالالارىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇمسالماق. ماسەلەن, اۋىل شا­رۋا­­شىلىعىن دامىتۋعا 38,8 ميلليارد تەڭگە قارجى باعىتتاۋ كوز­دەلىندى. مۇنىڭ 22 ميلليارد تەڭگەسى اتا كاسىپ مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋعا باعىتتالماق. سونداي-اق قازاقستان استىعىن الەمدىك رىنوكتارعا جىلجىتا ءتۇسۋ ماقساتىندا 6,7 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلاتىن بولدى. حالىقتى تولعاندىرىپ كەلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ەكەنى بەلگىلى. مىنە, وسى ىسكە 39,1 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ كوزدەلىن­دى. ال «نۇرلى كوش» باعدارلاما­سىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى. باسقا سالالار بويىنشا دا جۇمسالاتىن شىعىندار ارتتىرىلا ءتۇستى. ارينە, ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاندىرۋ جونىندەگى بۇل جوباسى پارلامەنت بەكىتكەننەن كەيىن عانا زاڭ كۇشىنە ەنەتىندىگى انىق. بىراق سوعان قاراماستان قازىرگى وقيعالار بارىسىنىڭ ءوزى 2011 جىلى ەل ۇكىمەتىنىڭ ءوزى بەرگەن ۋادە ۇدەسىنەن شىعىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ جاعدايى جاق­سارا تۇسەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. سۇڭعات ءالىپباي.