ءبىلىم مەن كاسىپ ۇشتاسسا, اۋىل اجارى كىرەدى

ساپالى ءبىلىم بەرۋ – قاي كەزدە بولماسىن قوعامنىڭ باستى قۇندى­لىقتارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. كىم­دى جانە قالاي وقىتۋ, قانشا­­لىقتى جانە نەگە ۇيرەتۋ ءتارىزدى ەرەكشە قو­عامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ەل­باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جىل سايىنعى جولداۋىندا ناقتىلاپ بەرەدى. سول بويىنشا با­عىت-باعدار ايقىندالىپ وتىرادى. ستۋدەنتتەرمەن تۇراقتى قارىم-قاتىناس جاساۋ تاجىريبەسى ءبىزدى مى­­­نا­داي تۇجىرىمعا جەتەلەيدى: ولار­­دىڭ كوپشىلىگىنە كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسىندە مۇعالىمدەرمەن ەتەنە ارالاسۋ, ياعني بىلىمگە تالپىنىس پەن ءبىلىم الۋ كەزىندە ءوزارا سەنىم ارقىلى جۇمىس جاساۋ ەكى جاققا دا ءتيىمدى. بۇل ءۇردىس ديالوگ فورما­سىن­داعى اۋ­ديتوريالىق ساباق, ءدوڭ­گەلەك ۇستەل­دەر, ىسكەرلىك ويىندار, سەمينارلار تۇرىندە جۇرگىزىلسە ءتىپتى قۇبا-قۇپ. ستۋدەنتتەردىڭ تانىم­دىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدا وقى­تۋشى جەتەكشىلىگىمەن وتەتىن ءوزىن­دىك جۇمىستاردىڭ كور­سەتەر كومەگى شەكسىز. وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولو­گياسى ستۋدەنتتەردەن تىڭ­عى­­لىق­تى جۇمىستى تالاپ ەتەدى. قابىل­داناتىن جاڭا اقپاراتتار كو­لە­مى­نىڭ وسۋىنە قاراماستان, ولار بۇل جۇك­تە­مە­لەردى قىزىعۋشىلىقپەن ور­ىندايدى. كرەديتتىك جۇيەمەن جاڭاشا وقى­­تۋدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ءتا­جىريبەسى ءبىزدى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە سىندارلى قاراپ, وتان­دىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كوپ­جىل­دىق تاجىريبەسىن جوعالتپاي, ونى دۇرىس باعالاۋدى دا ۇيرەتتى. ءجۇر­گىزىلگەن ساراپتاما وسى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ پرو­فەس­سور-وقى­تۋشىلار قۇرامى الەم­دەگى وزىق ءبىلىم ورىندارىنىڭ وڭ تاجىريبە­لە­رىن ەسكەرە وتىرىپ, وقۋ جۇيەسىنە اكادەميالىق ەركىندىكتى, وقى­تۋ­شى­لار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ۇت­قى­رلى­عىن, وقىتۋدى دەربەستەندىرۋدى قول­عا الدى. مۇنىڭ مۇلتىكسىز جۇزەگە اسۋى كوبىنەسە ستۋدەنتتەرگە بايلا­نىستى بولاتىنى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي, تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن ءتۇسىندىرۋ, ءپان­دەر­دى تاڭداپ الۋ مەن ءبىلىم بەرۋ اۋ­قى­مىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا ءاربىر ستۋدەنتپەن جەكە جۇرگىزىلەتىن جۇ­مىس­تاردى كۇشەيتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭاشا باع­دار­لا­ماسىنا ساي وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ وڭتاي­لى تىزبەكتىلىگىن تاڭداۋ ارقىلى تانىمدىق جۇيەگە وزدىگىنەن وقۋدى ەندىرەدى. بۇل ستۋدەنتتى ىزدەنۋگە, العا ۇمتىلۋىنا جەتەلەيدى. ءبىلىم الۋ ءبىر اۋديتو­ريا­لىق ساباقتان ەك­ىن­شىسىنە كوشۋدىڭ ور­نىنا, سول ور­ىندا كەلەسىسىنە جال­عا­سىپ وتىرا­دى. وسى قادام تالاپكەر­لەر­دىڭ تاڭ­داعان ماماندىققا قاتىس­تى ءپان­دەر­دى يگەرۋدىڭ ساپالىق دەڭ­گەيىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. الداعى ۋاقىتتا ءبىلىم جانە عى­لىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆ جوو ستۋدەنتتەرى مەن پەداگوگ مامان­دار­دىڭ اكادەميالىق موبيلدىلىگىن, ءبى­لىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىقشا كو­ڭىل ءبو­لى­نەتىنىن اتاپ ايتتى. سوڭعى 3-4 جىلدا 75 مىڭ مامان شەتەلگە با­رىپ, وزگە ەلدەردىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى, وقىتۋ­داعى وزىق ادىستەرىن مەڭ­گە­رىپ قاي­تا­تىنىن دا نازارعا سال­عان بولا­تىن. مىسالى, بولون پرو­تسەسىنىڭ نەگىزگى قا­عيداتى بويىنشا ستۋدەنت­تەر­دىڭ اكا­دە­ميالىق موبيل­دىلىگى ەۋروپا ەلدەرىندە بى­لايشا جۇزەگە اسادى. 1 ملن. ستۋدەنت «ەراز­مۋس» باعدار­لا­ما­سىمەن جىل ساي­ىن ءبىر سەمەستر نەمەسە ءبىر كۋرس مىقتى عىلىمي مەكتەپتەرى بار, ىزدەنىس زەرتحانالارى دامىعان باسقا ەلدەردە ءبىلىم الۋىن جالعاستىرادى. كرەديتتىك وقىتۋ تەحنولوگيا­سى­نىڭ ەرەكشە ارتىقشىلىعى – جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەميا­لىق ەركىن­دىك­تىڭ بەرىلۋى دەر ەدىك. ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ جۇيەسىن ۇي­ىم­داستىرۋدىڭ نە­گىزى – ونىڭ اشى­ق­تىعى مەن ۇتقىر­لى­عى. بۇل قالاي ىسكە اسادى دەگەنگە كەلسەك, ما­مان­دىق بويىنشا وقۋ جوس­پارىن جاساۋ, ءار فاكۋلتەتتە تاڭداپ الىنا­تىن پاندەر قۇرامىن انىقتاۋ, وقى­تۋشىنىڭ ەركىندىگى مەن ءپان ماز­مۇنىن قالىپتاستىرا الۋ, سونىمەن بىرگە, ستۋدەنت جەكەلەگەن پاندەر مەن ءبىلىم الۋ كەزىندە مۇعالىمدى تاڭداۋ نەگىزىندە شەشىمىن تابادى. ءىس ءجۇ­زىندە وقىتۋدىڭ كرەديتتىك تەح­نولو­گيا­سىنىڭ قورىتىندىسىنا باقىلاۋ جۇرگىزگەندە ءاربىر ستۋ­دەنت­تىڭ ناقتى العان ءبىلىمى, ونىڭ دەڭگەيى مەن داع­دىلارى, سونداي-اق وقۋ-ادىستەمەلىك جانە قاجەتتى مامانمەن قامتاماسىز ەتۋ ءپانىنىڭ دارەجەسى انىق كورىندى. ياعني, زا­مانعا قاراي تالپىنۋ, وڭ ناتيجە بەرە باستادى دەگەن ءسوز. ءبىلىم الۋدىڭ كرەديتتىك تەحنو­لو­گياسى ستۋدەنتتى ءبىلىم بەرۋ ءجۇ­يە­سىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بو­لۋعا باۋ­لي­دى. ولاردىڭ وقىتۋشى­مەن بىرگە كوپتە­گەن تۇيتكىل ماسە­لەلەردى شەشۋ جو­لىن ىزدەپ, ءوزدى­گىنەن جۇمىس جاساۋعا ۇمتىلۋى كو­ڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. جاڭا جاع­دايدا وقىتۋشى ساباقتى ءوت­كىزۋگە باعدارلامالىق وقۋ ماتە­ريا­لىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ ومىرلىك كاسىبي تاجىريبەسىن دە پايدالانادى. الەم­­دىك پراكتيكادا كرەديتتىك وقىتۋ تەح­نولوگياسى وقىتۋشىلاردىڭ ۇدا­يى قايتا دايىندىقتان ءوتۋىن, كاسىبي ءوسۋ­ىن مىندەتتەيدى. پاندەردىڭ مازمۇنىن, ساباقتى ءجۇر­گىزۋ ادىستەمەسىن وزدىگىنەن ان­ىق­­تاۋ مۇمكىندىگى مەن ەركىندىگى, اكا­دە­ميا­لىق رەيتينگ اياسىندا ونىڭ جۇ­مىسىن جىلدىق باعالاۋ­دى, وقىتۋ­شى­دان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جان­داندىرۋ مەن بىلىكتىلىگىن ءارداي­ىم ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. مامان­داردى دايىنداۋدا وقى­تۋدىڭ كرەديتتىك جۇيەسىنە كو­شۋ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازا­نى, سونىڭ ىشىندە ءپان­دەر­دىڭ اقپا­راتتىق قامتاماسىز ەتىلۋ تالاپتا­رىمەن تىعىز بايلانىستا بو­لادى. وقۋ-زەرتحانالىق, عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىقتاردىڭ بولۋى, وقى­تۋ­شى­نىڭ پوليگرافيالىق جانە كومپيۋتەرلىك سالالاردى جەتىك ءبىلۋى, وقۋ جۇيەسىن كومپيۋتەرلەندىرۋ ءبى­لىك­تى­لىگىنىڭ جوعارىلىعى ۇلكەن ءمىن­دەت­تەردىڭ ورىندالۋىنا جول اشادى. وتانىمىزدىڭ دامۋ ستراتە­گيا­سىن ايقىنداعان ەلباسى ن.نازارباەۆ: «الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا تەك جوعارى ءبىلىمدى قوعام ارقىلى عانا كىرۋگە بو­لادى», دەپ قازاقستاندىقتاردىڭ ال­دى­نا قوي­ىلعان مىندەتتەردى شەشۋ ىسىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازىر اۋىلعا بەت بۇردىق. اۋ­ىل­دىڭ گۇلدەنۋى تۋرالى مەملەكەت باس­شىسى اركەز ايتىپ, الدىمىزعا اۋ­قىم­دى مىندەتتەر قويىپ كەلەدى. اۋ­ىل­شارۋاشىلىق كەشەنى ءۇشىن باسە­كە­گە قابىلەتتى مامان دايىنداۋ ساپا­سىن ارتتىرۋ دا ۇلكەن مىندەت ەكەنى ايدان انىق. بۇل ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنا تىكەلەي قاتىستى. سوعان وراي, ۇلت­تىق عىلى­مي اكادەميا­سى­نىڭ اكادەميگى, ۋنيۆەرسيتەت رەكتو­رى ت.ەسپولوۆ باستاعان ۇجىم جاساپ جاتقان جۇمىستارعا دا توقتالا كەتسەم دەيمىن. وقۋ ءۇردى­سى­مىزدە ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي جۇمىس­پەن اينالىسۋىنا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ زەرتحانا­لا­رى, زاۋىتتاردىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋرو­لارى, ءتاجى­ري­بە­دەن وتۋگە ار­نالعان الدىڭعى قاتار­لى شارۋا قوجا­لىق­تا­رى, سونداي-اق ءبىلىم ور­داسىنىڭ «اگروۋنيۆەرسيتەت» وقۋ-وندىرىستىك شا­رۋا­شىلىعى تۇراق­تى جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ىرگەلى ءجا­نە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ با­سىم باعدارلامالارى بويىنشا عى­لى­مي كونكۋرستارعا بەلسەنە قاتى­سۋ­دى دا جوسپارلاپ وتىر. قاتىسىپ تا ءجۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا وقۋ اۋدي­تو­ريالارى مەن زەرتحانالارىندا سا­­باق­تاردى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 173 ملن. تەڭگەنىڭ زاماناۋي تەحنو­لو­گيا­لىق جابدىقتارىن الۋ كوزدەلۋدە. پرەزيدەنتتىڭ 2011 جىلعى قا­زاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا 2020 جىل­عا قاراي حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ, ول بەلگىلەنگەن بار­لىق سانيتارلىق نورمالارعا جاۋاپ بەرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ايتقان بو­لاتىن. وسى وزەكتى ماسەلەدە قولدا­ناتىن سۋدى وڭدەۋ, تازارتۋ جانە قايتا پايدالانۋ جاعى تياناقتى قاراستى­رى­ل­ماي وتىر. ايتا كەتەتىن جاعداي, سۋ كوزدەرىنىڭ ماڭىندا جا­يىلىپ ءجۇر­گەن مالداردان نەمەسە مال فەرمالا­رى­نان شىققان ورگا­ني­كالىق قالدىق­تار جاڭبىر جانە قار سۋلارىمەن قو­سىلىپ, وزەن ءجا­نە كولدەردى لاستاي­دى. ول ءتۇرلى پاتوگەندى, جۇقپالى اۋ­رۋلاردى تارا­تىپ, سۋدىڭ ساپاسىن ءتو­مەندەتەدى. ۆەتەرينارلىق-سانيتار­لىق جاعدا­يدىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوعادى. مىسالعا, 100 000 باس ءىرى قارا ما­لىنان شىققان ورگانيكالىق قال­د­ىقتار 1 ملن. حالقى بار قالادان شىققان قالدىقتارمەن بىردەي ەكەن. ءيا, اۋىز سۋدىڭ ساپاسىنا ساني­تار­لىق ساراپتاما جاساۋ جاعى وي­داعىداي ەمەس. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى 20-25 جىلدا سۋدىڭ قۇرامىن انىقتايتىن گيدروپوستار مەن زەرت­حا­نالاردىڭ سانى 20-30 پايىزعا ازاي­عانى جانە قولدانىلاتىن جاب­دىق­تاردىڭ ەسكىرگەنى بايقالىپ وتىر. وسى اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ماق­سا­تىندا قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەتى سۋدىڭ ساپاسىن باقىلاۋعا جانە ساراپتاۋعا ارنال­عان الدىڭعى قاتارلى زەرتحانا جۇمىسىن جان­دان­دىرىپ, زاماناۋي قۇرالدارمەن, قون­دىرعىلارمەن تو­لىق جابدىقتادى. سۋ­دىڭ قۇرا­مىن­داعى حيميالىق ەلە­مەنت­تەردى, ەل­ەكتروتكىزگىشتىگى مەن تەم­پەراتۋ­را­سىن جانە سۋتەگى كورسەت­كىشتەرىن انىقتايتىن كوندۋكتومەتر Metro­hm (شۆەيتساريا), زەرتحانالىق pH – مەتر, اۆتوماتتى تيتراتور Titra­zando (شۆەيتساريا), سپەكترومەتر ۋف-SPEKOL1300 (گەرمانيا) بار. سۋدىڭ ساپاسىن باقىلاۋعا جانە انىقتاۋعا ارنالعان بۇل قۇرال­دار­دىڭ مۇمكىنشىلىگى وتە جوعارى, 52-گە جۋىق كورسەتكىشكە دەيىن حيميا­لىق-سانيتارلىق ساراپتاما جا­ساي­دى ول ارنايى كومپيۋتەرلىك Win AA باع­دارلامالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. كەلەشەك سۋ ماماندارىنا ۋاقىت تا­لا­بىنا سايكەس ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى رەسۋرستار جەتكىلىكتى. ەگەر ءبىلىم بەرۋدى ءوندىرىس سالاسىنا تە­ڭەي­تىن بولساق, وندا ونى مۇمكىندىگىنشە قالاي جۇرگىزۋ, قىزمەت تارماقتارىن تالاپقا ساي باعالاۋ قاجەت ەكەنىن انىقتاپ ال­عانىمىز ءجون. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, ءبىلىم بەرۋ تەك قانا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عانا قۇزىرلى ءىسى ەمەس. بۇل – بۇكىل ەلدىك ءىس. سول ءۇشىن دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانى. اۋ­قىم­دى شارا­نى باياندى ەتۋ بارى­سىندا تۇلەك­تەر­دىڭ كاسىبي قاۋىم­داس­تىقتارىن قۇرۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىس بەرۋشىلەر اتسالىسسا, نۇر ۇستىنە نۇر. سول سەكىلدى وقۋ­شى­لار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا الەۋ­مەت­تىك زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇي­ىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاساۋ جۇ­مىس­­تا­رىن ۇيىمداستىرۋ ارقى­لى دا كوپ شارۋانى تياناقتاۋعا بولادى. وسى ارادا ءوزىمدى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر تۋرالى دا از-كەم ايتا كەتسەم دەيمىن. شالعاي اۋىل­دار­دا جاس ماماندارعا ءتيىستى جاعداي­لار­دىڭ بولماۋى, ەڭبەكاقى­نىڭ ءتو­مەندىگى تۇلەكتەردىڭ ارا­سى­ن­دا مامان­دىق­قا دەگەن اسا قىزىعۋ­شىلىعىن تۋعىزا قويمايدى. سول سەبەپتەن دە قالتاسىندا ديپلومى بار جاستار قالادا, قالا ماڭىندا قالىپ قويۋعا تالپىنادى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن, ياعني گرانتپەن وقىپ بىتىرگەن ماماندارعا ۇكىمەت جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تارا­پىنان جەتكىلىكتى كو­ڭىل بولىنە بەرمەيدى. ارينە, ءسوز ءجۇ­زىندە بار­لىق جاعداي جاسالۋدا دەيمىز. شىن ءما­نىندە, بۇل جاعى ولقى سوعىپ جات­قانىن مويىنداۋىمىز كەرەك شى­عار. ديپلوم الىپ اۋىلعا با­راتىن جاس مامانداردىڭ الەۋمەت­تىك قور­عالۋىنا بارلىق دەڭگەيدەگى ەل باس­قاراتىن لاۋازىم يەلەرى قام­قور بول­سا, جاستار ەلدى مە­كەن­دەردىڭ ال­تىن تۇعىرىنا اينالار ەدى. سون­داي-اق, اۋىل شارۋاشى­لى­عىندا شەت­ەلدىك تەحنيكامەن جۇ­مىس ىستەيتىن مەحانيزاتورلار ءۇشىن مەملەكەت­تىك ءتىل­دەگى تەحنيكالىق ادە­بيەتتىڭ قاجەت­تىگى اي­قىن باي­قالا باستادى. اۋىل – قازاق ۇلتىنىڭ نەگىزى, ءومىر سۇرەتىن ورتاسى. سول سەبەپتى, اۋىل جاستارى ءبىلىمدى بولىپ, تەح­ني­كانى تەرەڭ مەڭگەرسە, ۇلت ۇتىل­ماس ەدى. ەستە ۇستايتىن اي­رىقشا ءما­سەلەنىڭ ءبىرى سول – ۇلت قاۋ­ىپ­سىز­دىگىنىڭ نەگىزىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگى قۇرايدى. بۇل ءۇشىن تەوريالىق ءبىلىم مەن كاسىبي تاجىريبەنى ۇش­تاس­تىرساق, بولاشاقتا اۋىل اجا­رىن اشا­تىن مامان دايىنداۋ زامان تا­لابىنا ساي بولارى ءشۇباسىز. ءابدىنابي اۋلانبەرگەنوۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.