اقىن – ۇلتتىڭ جۇرەگى

دالانىڭ جىرى, دانانىڭ سىرى, ءسوزدىڭ سيقىرى بولمىسىنا دارىعان, حا­لىقتىڭ جان-جۇرەگىن, ارمان-تىلەگىن تول­قىن­داتا تولعاعان, «ونەردەن داۋلەت جي­ناعان» ازۋ ءتىسى بالعاداي, ءتىلى ءمىردىڭ وعىن­داي ايتقىشتاردىڭ ايتۋلىسى, «ارلان ءبورىسى», بۇگىندە تۋعانىنا 170 جىل تولىپ وتىرعان قاشاعان جىراۋ ەدى. سۋىرىپسالما ونەردىڭ ءدۇلدۇل كوگى قاشاعان ىزباسپەن ايتىسىندا: توپتى اۋزىنا قاراتقان جاسىمنان جۇيرىك ءتىلدىمىن. اداي تۇگىل, الشىنعا حان, حاكىمدەي بۇلدىمىن, – دەگەنىندە اقىندىق جويقىن شابىتىنىڭ, تەلەگەي سىرلى الەمىنىڭ شىنايى كورىنىسى جارقىن تۇردە سيپاتتالعان. ءتىل – حالىق رۋحىنىڭ باستى سيپاتى, مادەنيەت ەنتسيكلوپەدياسى دەسەك, وندا قاشاعاننىڭ ساف تازا جىر-تولعاۋلارى, داس­تاندارى, ايتىستارى – ۇلتتىق-مادەني جانە تاريحي اقپاراتتار كوزى دەۋگە لايىق. ەجەلدەن ماڭعىستاۋ ايماعىندا جىر­شىلىق-جىراۋلىق ءداستۇر كەڭ قانات جاي­عان. اقىندىقتىڭ ۇلى مەكتەبى قالىپ­تاسىپ, قارىشتاپ گۇلدەگەن. قاشاعان اقىن ابىل, اقتان, ماحامبەت, مۇرات, نۇرىم, قالنياز, ماراباي, شەرنياز سىندى سۇڭ­قار داۋىستى ساڭلاقتاردىڭ ۇزدىك ءداس­تۇر­لەرىن مىقتاپ كوكىرەگىنە توقىپ, جەتىلدىرە, كوركەيتە ساباقتاستىر­عان. «ادايدىڭ جەتى قايقىسى», سونداي-اق بالاوراز, قوسپاق, قاشقىنباي, ءىزىم­شايىر, مۇرىن, نۇر­پەيىس, ءومىر, ىعىل­مان­دارمەن ونەر كو­گىندە, ەلدىڭ تورىندە جارقىراپ سالتاناتتى جيىن-ءماسليحات­تاردا, قىزىقتاردا جىر دۇكەنىن قىزدىر­عان. ماڭعىستاۋ, حورەزم ايماعىنداعى, ەدىل-جايىق, قوبدا, جەم, ساعىز, ويىل, قيىل وزەندەرىنىڭ بويىن­داعى ارعى-بەرگى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جىرشى-جىراۋ­لاردىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تالداپ تەكسەرگەن وقىمىستى قابيبوللا سىدىقوۆ: «قاشاعاننىڭ اقىن­دىق, جىر­شىلىق ونەرىن وسكىنباي مەن ارالباي, ىعىلمان مەن نۇرپەيىس, مۇرىن مەن ءومىر كوكشەكباي ۇلى, سۇگىر بەگەن­دىك ۇلى مەن ساتتىعۇل, ءشادىمان مەن شامعۇل, كوشەن مەن قۇمار سياقتى اقىن-جىر­شىلار ونەگە تۇتقان», دەپ جازادى. تەگىندە, مۇرىن جىراۋ مەن اقىن ساتتىعۇل جانعابىل ۇلىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, «قى­رىمنىڭ قىرىق باتىرىن» كوركەم­دىكتىڭ ۇلدەسى مەن بۇلدەسىنە بولەپ, وقي­عالىق جەلىسىن قىزىقتىرا تۇرلەندىرىپ جايناتىپ جەتكىزگەن. بۇل ورايدا ءسوز بايلىعى اقىل بايلىعىنا ۇلاسقان قا­شاعان قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق باي مۇراسىن بارىنشا تەرەڭ, جەتىك يگەرگەن. «تۇبىرىنە قاراي بۇتاعى, تەگىنە قاراي ۇرپاعى» دەپ ايتەكە بي تۇجىرىم­دا­عانداي, قاشاعان قۇبىلىسى – ونىڭ اقىن­دىق-جىراۋلىق مەكتەبىن, ونەرلى ورتاسىن, ەپيكالىق ءداستۇر قۋاتىن, حا­لىق­تىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق دۇنيە­تا­نىمىن مالىمدەيدى. قاشاعان جىراۋ تۇزۋلىكتى, تۋراشىل­دىقتى قولداپ-قورعاعان قىرعي ءتىلدى تاپقىر, ۇشقىر بولعان. ونىڭ «كەدەي جىگىتكە ايتقان اقىلى», «ورازالى بايعا ايتقانى», «ەسقالي سۇپىعا ايتقانى» دەيتىن سىقاقتارىندا وت مىنەزدىلىك, ورىپ تۇسەتىن ەرەسەن وتكىرلىك بار. ارالباي اقىننىڭ جالعىز پەرزەنتى بەرەكەت مەزگىلسىز دۇنيەدەن وزعاندا, بۇل جايدان بەيحابار قاشاعان كەلەدى. ول ارالبايدىڭ لەبىزىن ساعىنعانىن ايتادى. سوندا ارالباي: مەن – بوتاسى ولگەن بوز مايا, ت ۇلىبىنا كەلىپ اڭىراعان. مەن ءبىر جۇرگەن اق كيىك, لاعىن تۇزدە الدىرىپ, ورنىنا كەلىپ ماڭىراعان. مەن – قارتايعان ارىستان, ەلسىزدە قالىپ ىڭىرانعان. مەن – جاپانعا بىتكەن بايتەرەك جاپىراعى جەرگە توگىلگەن. مەن ءبىر تۇرعان اق ساۋىت, ادىرا قالىپ سوگىلگەن, – دەپ كوكىرەگى قارس ايرىلعاندا, سول مەزەتتە قاشاعان: اشۋ دەگەن – كوك ءبورى, اقىلىڭ – قورعان تال بولار, تاۋەكەل – قايىق, سال بولار, – دەپ شاربولاتتاي عيبراتتى ويىن ايتادى. قاشاعان اقىننىڭ جىر-تولعاۋ­لا­رىندا ادامنىڭ تىرشىلىگىنە, ءىس-ارەكەت­تەرىنە, رۋحاني بولمىسىنىڭ كامىل جەتىلۋىنە قاتىستى تاعدىر انىقتاعىشتىق وي-تۇجىرىمدار جەت­كىلىكتى. «بۇل ءومىردىڭ مىسالى» دەگەن لەبىزىندە «ادىلدىكتىڭ بەلگىسى – راسىن ءسوي­لەۋ», «پىتنە كوڭىل بەلگىسى – قۇپيا سويلەپ ىر­جيۋ» ەكەندىگىنەن باستاپ: وپىرەم بولۋ نە كەرەك, باق-بازارىڭ اۋعان سوڭ. باسەكە ەتۋ نە كەرەك, باستان بيلىك كەتكەن سوڭ. بۇلاڭ-سۇلاڭ نە كەرەك, اق بەتىڭنەن نۇر تايىپ, جەر ورتادان اسقان سوڭ. ەلەڭ-سەلەڭ نە كەرەك, جاس ەلۋدەن كەتكەن سوڭ. جالتاق-جۇلتاڭ نە كەرەك, جىگىتتىك باستان وتكەن سوڭ, – دەپ ادام با­لاسىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە وراي ءجۇ­رىس-تۇرىسىن, قيمىل-ارەكەتىن, كيىم كيىسىن, ويلاۋ, سويلەۋ داعدى-ماشىق­تارىن لايىقتى تابيعي دارەجەدە ۇستاۋ, كورسەتۋ – ساليقا­لىلىقتىڭ, ىشكى ءما­دەنيەتىنىڭ, ادەپتىلىكتىڭ بەلگىسى دەگەن ويدى پوەزيالىق قاسيەت­تەرمەن سويلەتەدى. وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن كيگەن نوق­تالى قازاق – نەشەمە اسىلدارىنان, ارداق­تى ءجون-جوسىقتارىنان, ۇلگى-ونەگەلەرىنەن امال­سىزدان اجىراپ قالعانى ءمالىم. بۇل رەتتە اقىننىڭ قايعىلى وي سارىندارى بىلايشا ورىلەدى: ... تىلىندە بار جاقسىنىڭ ءدىنى كەتكەنگە ۇقسايدى. وتىرىك سوزدەر كوبەيىپ, شىنى كەتكەنگە ۇقسايدى. اكىمنەن كەتىپ ادىلدىك, باي قايىرسىز سەكىلدى, باي بەرمەسكە بەكىندى. قاتىنداردىڭ ۇياتىن, قىز, جىگىتتىڭ يباسىن شايتان العان سەكىلدى («زامانا ءحالى», 1912 جىل). كورگەنسىزدەردىڭ, «كۇزەن ءتىستى, قيسىق كوز سوتاناقتاردىڭ» تەرىس قىلىقتارىنا كوكى­رەگى قارس ايرىلاتىن «اعىنى تاستى اۋدار­عان» قاشاعان ولاردى ءسويتىپ, الماس تىلىمەن تۇيرەيدى. ولەڭ ءسوزدىڭ قاس جۇيرىگى, مايتالمان بىلگىر شەبەرى قاشاعان جىراۋدىڭ شىعار­ماشىلىق ءومىربايانىندا كەسەك-كەسەك, ءتۇي­دەك-تۇيدەك ماعىنالى وي-تولعانىستار مەيلىنشە مول. ونىڭ «ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزعا بەرگەن باتاسىندا» ويۋلى دا ويلى ورامدار از ەمەس. ماسەلەن: ۇزارتىپ جۇرمە ءتىلىڭدى, ۇستاتىپ جۇرمە ءمىنىڭدى. اقىل ويلاپ پىكىر ەت, قۇدايىڭا شۇكىر ەت. بايبىشە بولساڭ بالقىعان, قاس-قاباعىڭ شالقىعان. كەلىن مەنەن بالانىڭ بيلىگىنە تالاسپا, اقىلىڭنان اداسپا. قاشاعان جىراۋ پوەزياسىنىڭ كوركەم­دىك الەمىندەگى لاعىل ويلار, ايشىقتى تە­ڭەمەلەر سانا-زەردەگە ساۋلە شاشادى, جا­نىڭدى, رۋحىڭدى, سە­زىمىڭدى سەرگىتەدى. اي­تالىق, «قوناقكادە جى­­­رىنا» ۇڭىلسەك, قىز سۇلۋلىعىن سي­پاتتا­عاندا «التىننان قۇي­عان اسىقتاي», «كۇمىس­تەن قۇيعان قاسىق­تاي», «قۇبىلعان بەتى ماق­پالداي», «سول­قىل­دا­عان جاس تالداي», «تاۋ­عا ويناعان بۇل­بۇل­داي», «قاستارى قاما قۇندىزداي», «كوز­دەرى شولپان جۇل­دىزداي» دەيتىن جىپكە تىزگەن مەرۋەرتتەي ءسوز اسىل­­­­­دارىن قي­سىن­دى قول­دان­عان. قاشاعاننىڭ نۇ­رىم, ءىزباس سي­ياقتى «ءدۇ­بىر­لى ءدۇلدۇل شا­يىرلارمەن» سايى­سىن­دا ونىڭ اقىندىق-ازاماتتىق تۇلعاسى, ءدىني-مۇسىلماندىق دۇنيەتانىم تەرەڭدىگى, جارا­تىلىس قۇ­پياسىنا زەرەكتىگى جارقىن كورىنىس تاپقان. قاشاعان اقىننىڭ: كوپ بولدى سونداي تاسقاندار, الدەرىن بىلمەي اسقاندار. پيعىلىنان سولاردىڭ, قابىسا جازدى اسپان, جەر, – دەي كەلىپ: ەتپەدى شۇكىر قاناعات, تاپ بولماي قايتسىن عالامات, – دەيتىن بايانداۋىنان حالىقتىڭ باسىنا زۇلمات ءتونىپ كەلە جاتقانىن سەزىنەسىڭ. ۇلت تاريحىنداعى اڭىز-شەجىرەلەرگە جەتىكتىگىن «اداي تەگى» اڭىز-حيكاياسى اي­عاقتاي تۇسەدى. جىرشى تىڭدارماندارىن قىزىقتىرۋ ماقساتىندا كومپوزيتسيالىق, سيۋجەتتىك قۇرىلىمىن, ارحيتەكتونيكاسىن ۇستالىقپەن ءورىپ توقىعان. ءار كەيىپكەردىڭ وزىنە ءتان دەربەس سويلەۋ مانەرىن, وي تول­عاۋىن, شىنايى كوزقاراسىن كورسەتە بىلگەن. «اتامەكەن», «توپان» اتتى داستان­دا­رىنا تاريحيلىق پەن دەرەكتىلىك ءتان. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قار­سى كۇرەسى جانە ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدا­رىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ عالامات تاس­قىنىنا دۋشار بولعان ەلدىڭ ترا­گەدياسى تەگەۋرىندى جىر­لانعان. ەپيكالىق قۇلاشى كەڭ, كوركەمدىكتى سەزىنۋ قابىلەتى كەمەل «توپان» داستانىندا اقىن دامىتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىنە سۇيەنگەن. ۇشقياننىڭ قايىرلى, قۇتتى قونىس, داريا داۋلەتتىڭ, شالقىعان ساۋلەت­تىڭ وردالى مەكەنى («باققان قويى ءبۇر­كىتتەي, دۋلىعاسى ۇيگەن ىسكىرتتەي») ەكەندىگىن, سوناۋ ءبىر ورمانبەت حاننىڭ ۋاقتى­سىندا ارشا اعا­شىنا بوزتورعاي قونىپ, «قۇتىرعان قۇرتتى قاعىپ جەپ» بۇركىتكە سەس كورسەتەدى. سودان تورعايدى قىلعىتقان بۇركىت ەدىلدىڭ جايىن بالى­عىنا قاندى شەڭگەلىن سالادى. ءسويتىپ, بالىق قۇ­تىرادى. بالىقتى جەگەن ەل ءدۇرلى­گەدى. سودان قۇتىرىنعان قارا قۇ­يىننىڭ كەسا­پاتىنان سۇراپىلدىڭ جەلى زۋلاپ, تەڭىز تۋلاپ, ەل ەكپىندەپ سوققان مۇزداردىڭ سوققىسىنا ۇشىرايدى... قاشاعان كۇرجىمان ۇلى اقپا-توكپە جىر­شىلىق ونەردىڭ التىن تامىرى ىسپەتتەس, سىپىرا جىراۋ ءداستۇرىن جالعاس­تىرۋشىلاردىڭ بىرەگەيى, اسىرەسە, جىر­شى­لىق ونەردىڭ تۋىن جوعارى ۇستاعان گۋلەگەن اقىندىقتىڭ تەلەگەيى. شابىتى شالقىعان ابىل, نۇرىم, اقتانداردىڭ تالىمگەرلىگىن كورگەن, «تاريحتىڭ ەسكى اقپارىن» («اتامەكەن» داستانىنان) اق­تارعان, «قاعيدا بولىپ قالىنعان, شەجىرە بولىپ جازىل­عان» («اداي كەگى» اڭىز-حيكاياسىنان) كونە ەپي­كالىق داستانداردى تۋىنداتقان. اتاپ ايتقاندا, «توپان», «قاراساي, قازي», «اداي كەگى», «اتامەكەن» اتتى داستان­دارىندا ەل مەن جەر تاعدىرى, «قانجى­عاسى قان زامان, تارال­عىسى تار زاماننىڭ» قيلى-قيلى سۋرەتتەرى, اتا-بابا شەجىرەسى, «دا­بىلى كۇشتى», «قايراتى قالىڭ», «كۇن­دىك جەرگە وق اتقان» ەرلەردىڭ ەرلىك-قاھار­ماندىق قي­مىلدارى سۋرەتتەلەدى. بۇل جىرلاردىڭ تاريحيلىق-كوركەمدىك جانە اڭىزدىق قىر­لارى ايرىقشا. تەلاعىس, وراق, ماماي, ەر قوساي, ەر تارعىن, اسان قايعى, قازتۋعان, ەدىگە سىندى تۇلعالار بەينەسى قىلاڭ بەرەدى. سونىمەن قاتار باي­تاق دالاسى بار قازاقتىڭ قالاسى, اس­تاناسى بارى, جازۋ ونەرى, اسكەري ونەر, دامىعانى, ۇلتتىق تاربيە-ءتالىمى بەرىك ساق­تالعانى, ءيىنى كەلگەندە, ويىنا ورالىپ وتىرادى. قاشا­عاننىڭ تاريحي زەردەسى, دۇنيە تانۋ دارالىعى, زامانا قۇبىلىس­تارىن كوركەم­دىك قابىلداۋ قابىلەتى, اسسوتسياتسيالىق ويلاۋ جۇيەسى, سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسى شىعارمالارىنىڭ سوزدىك-لۇعاتتىق, ماز­مۇندىق بايلىعىن, بەينەلىلىك, اۋەزدىلىك تابيعاتىن ايقىندايدى. سوندىقتان دا اقىن شىعارمالارىندا رۋح, سەزىم, ءتىل بايلىعى ەرەسەن. قاشاعان جىراۋ شاشاقتى قارا دوم­بىراسىنا قوسىلىپ قۇيقىلجىتا شىر­قاپ-تولعاعاندا سىرلى سوزدەرى ودان سايىن تۇرلەنىپ قۇلپىرادى ەكەن. پوەزيالىق وي-سۋرەتتەۋلەرىن مۋزىكالىق كۇي تەربەلىستەرىنە اينالدىرعان. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءىلياس جانسۇگىروۆ «كوبىك شاش­قان» پوەماسىندا: قاشاعان, قۇرمانعازى قوسىلعاندا, ادايلار توڭكەرىلگەن جىر مەن كۇيگە. يا بولماسا, قاشاعان قامشىسىنا ءبۇيىرىن تاياپ, شەر تولعاپ ءالسىن-ءالسىن جىر تولعاي­دى, – دەۋىندە اتالى, باتالى, ونەرلى جۇرت­تىڭ ابىز جىراۋى ەكەندىگىن ەرەكشە سەرپىنمەن ەلەپ ەسكەرتەدى. اقىن سونشالىق­تى جا­سام­­پازدىقپەن قولدانعان ءسوز-ۇعىم, ءسوز-وبراز, ءسوز-سيمۆولدار يا بولماسا ءسوز تىركەستەرى, سويلەمدەرى جاڭا ەنەرگيامەن, رۋح­پەن قۋات­تانىپ, قاناتتانىپ, الۋان ءتۇرلى بۋىر­قانعان بوياۋلارعا, رەڭكتەرگە بولەنىپ وتىرادى. قاشاعان اداي ەلىنىڭ تارپاڭ مىنەزدى مارقاسقا ەرلەرىنىڭ بولمىسىن: ەبەيدەي ءتوسى سالىنعان, ەگەۋدەي ءتىسى جانىلعان, شەڭبەردەي بەلى بۇگىلگەن, ەڭىرەۋدەي كوزى ۇڭىلگەن, قوعاداي جالىن توگىلتىپ, شورتانداي باۋرىن جاراتىپ, جورىقپەن تويدا جاسانىپ, – دەپ ورنەكتەيدى. نەمەسە قاشاعان جىرلاۋىنداعى «قا­را­ساي, قازي» نۇسقاسىندا قاراسايدىڭ قا­رىنداسى قيبات سۇلۋدىڭ «ايدان ارۋ شىنارداي» كەلبەتىن, جاۋقازىنداي بال­عىن بولمىسىن: ماڭدايىم كۇندەي بالقىعان, اجارىم نۇرداي شالقىعان, قاستارىم قاما قۇندىزداي, كوزدەرىم شولپان جۇلدىزداي, – دەپ اسەرلەپ-مانەرلەپ كەلىستى جەتكىزەدى. قاشاعان اقىن قاراسايدىڭ باتىرلىق قۇدىرەتتى كەيپىن: مەن – ءبىر قايناعان قارا بۇلتپىن, مەن – ءبىر جەز بۇيدالى نار تايلاق جانە مەن – جەز شىنجىرلى قۇنان ءپىل, – دەيتىن ءمولدىر ماعىنالى وي-تولعا­نىستارمەن ساۋلەتتەندىرەدى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىن تۇمار ەتكەن, تۋعان جۇرتىن شالقىعان جىرىمەن قۇمار ەتكەن قاشاعان كۇرجىمان ۇلى جىراۋلىق, جىرشىلىق, اقىندىق ونەر تاريحىندا جاسامپاز داستۇرلەرىمەن جايناپ جاساي بەرمەكشى. سەرىك نەگيموۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.