كۇنگەي مەن كولەڭكە

بۇگىنگى سوت جۇيەسى جانە ونداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىز ەل اتانعانىنا 20 جىل بولعان ەگەمەن ەلدىڭ سوت سالاسى دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ تۇسىنەتىن بولساق, وسى جۇيەگە قاتىستى قوعامدا ورىن العان الىپقاشتى اڭگىمەلەر, قاڭقۋ سوزدەر, سوت بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەيبىر وقيعالار نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ سوت جۇيەسى داعدارىسقا ۇشىرادى دەيتىندەي جاڭساق پىكىرلەر قايدان شىقتى؟ سوت سىبايلاستىققا بەلشەسىنەن باتتى دەگەن سياقتى جەل سوزدەر قالاي پايدا بولدى؟ ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەلەردىڭ اقيقاتى قايسى, جاڭساعى قانداي؟ كۇرمەۋى مول كۇردەلى ماسەلەنى قوزعاپ وتىرۋىمىزدىڭ ءوزى وسى سان-سالالى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسۋ دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال. بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا ۇزاق مەرزىم سياقتى كورى­نە­تىن, ال زىمىران ۋاقىتتىڭ ولشەمىمەن ەسەپتەسەك, قاس-قاعىمداي-اق دەۋگە بولارلىقتاي وسى كە­زەڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان سوت رەفورماسى بۇلتالاڭ دا بۇرالاڭ ءبىراز جولدى باسىپ ءوتىپتى. كەڭەستىك شەكپەندى شەشكەننەن كەيىن تاۋەلسىز ەلدىڭ سوت جۇيەسى ەندى قانداي باعىتپەن ءجۇرىپ, ەندى قان­داي ماقساتقا جۇگىنۋى كەرەك دەيتىندەي سۇراق تۋ­ىن­داعان ۋاقىت تا ارتتا قالدى. وتپەلى كەزەڭدەگى قيىنشىلىقتى دا باستان وتكەرگەن بۇل سالا كەيىن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز سوتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. سوت سا­لاسىنداعى رەفورمانىڭ ناعىز ورىستەگەن, ءور­كەن­دەگەن كەزەڭى ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ باسىنان باستالدى. الەمدىك ستاندارتقا ساي سوت جۇيە­سى­نىڭ قالىپتاسۋى دا وسى كەزەڭنىڭ جەمىسى. دەسەك تە, وسىنداي ىرگەلى ىستەر تىندىرىلىپ, وسىنداي قوماقتى شارۋالار اتقارىلىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن سوت جۇيەسى كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا ۇلكەن اڭگىمەنىڭ الاڭىنا اينالعانى نەسى؟ جوعارعى سوت قىزمەتكەرىنىڭ ءوز كابينەتىندە پارا الۋ ۇستىندە ۇستالۋى, ۇلكەن داۋ-دامايعا اي­نالعان وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى, التى بىردەي جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ قىزمەتىنەن كەتۋى جانە ونىڭ ەكەۋىنىڭ قاماۋعا الىنۋى سياقتى وقي­عالار كەيبىرەۋلەردىڭ پىكىرىنشە سوت جۇيە­سىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. ال ەندى بىرەۋلەر وسىنداي اسىعىس ءھام اعات اي­تىل­عان پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. ماسەلەن, ءما­جى­لىس دەپۋتاتى, بەلگىلى زاڭگەر بەرىك بەكجانوۆ بىلاي دەيدى: «قازىرگى سوت جۇيەسىنىڭ قالپى, ونداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لار تاۋەلسىز ەل اتانعانىنا 20 جىل تولعان ەگە­مەن ەلدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ونى داعدارىس دەۋ قاتە تۇسىنىك. ارينە, سوت جۇيەسىنىڭ اقساپ تۇرعان تۇستارى بار شىعار, بىراق ونى سوت جۇيەسىنىڭ توقىراۋى دەۋ ول سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى جوق دەگەنگە سايادى. ال ونىڭ بۇلاي ەمەس ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك اتقارۋشى بيلىك تارماعىندا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كۇر­دە­لى ماسەلەلەر كوپ. سوندا ءبىز ول بيلىكتى دامىماي داعدارىسقا ۇشىراپ جاتىر دەيمىز بە؟ وندا ەكونوميكادا بولىپ جاتقان جوعارى كورسەت­كىش­تەر قايدان كەلدى؟ سوندىقتان ءبىز ارنارسەگە وبەكتيۆتى تۇرعىدان باعا بەرە ءبىلۋىمىز كەرەك. قوعام ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ول دامۋ ۇستىندە. سول سەبەپتى دامۋ كەزەڭى ءبىتتى, ەندى توق­تاۋ كەرەك دەگەن ۇعىم بولماۋى كەرەك. سوت جۇيە­سى دە قوعام مەن زامان تالابىنا ساي اركەز وزگە­رىپ, تولىقتىرىلىپ كەلەدى. جەتىلدىرۋدىڭ شەگى جوق دەمەكشى, ونى قاشاندا دامىتۋعا, جەتىلدىرۋگە بولادى. ماسەلەن, وسى سوڭعى جيىرما جىل­دا سوت جۇيەسى كوپتەگەن رەفورمالاۋدان ءوتتى. سول رەفورمالار قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە ورىن العان قاراما-قايشىلىقتاردى جويىپ, جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالدى. جەمىستى دە جەڭىستى جۇمىستار اتقارىلدى. قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق وتكەن كەزەڭدەرمەن سالىس­تىر­عاندا وتە جوعارى. جۇمىستىڭ كوپ, ونى ات­قاراتىن قىزمەتشىنىڭ از بولۋى بۇل ءونىمنىڭ سا­پا­سىنا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان مۇنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قىلمىستىق ءىس­تەردىڭ سوتتىلىعىن (پودسۋدنوست) قايتا قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, بارلىق ىستەر بويىنشا سوڭعى ەكى ساتى بولىپ ەسەپتەلەتىن ايماقتىق سوتتار (وبلىسارالىق) قۇرىلسا. ول سوت وبلىستىق سوت پەن جوعارعى سوت اراسىنداعى سوت ساتىسىن جانە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاداعالاۋ فۋنكتسيا­سىن اتقارۋى ءتيىس. جوعارعى سوت بولسا, كونستيتۋتسيادا وزىنە بەلگىلەنگەن مىندەتتى, ياعني سوت­تار­دىڭ قىزمەتىنە زاڭدا كوزدەلگەن ءىس جۇرگىزۋ نىساندارىنا ساي قاداعالاۋ جۇرگىزە وتىرىپ, نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋ ارقىلى سوت ءتاجى­ريبەسى بويىنشا تۇسىنىكتەمەلەر بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋى, ولارعا ادىستەمەلەر دايىنداپ بەرۋمەن اينالىسۋى ءتيىس». سوت سالاسىندا ءبىراز باسشى قىزمەتتەردى اتقارعان, بۇگىنگى كۇنى حالىق قالاۋلىسى بولىپ وتىرعان بەرىك بەكجانوۆتىڭ سوت جۇيەسىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى پىكىرى وسىعان سايادى. ونىڭ «... بۇگىنگى جاعدايدى ەگەمەن ەلدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ونى داعدارىس دەۋ وتە قاتە تۇسىنىك» دەگەن تۇجىرىمىن ساليقالى ويدىڭ كورىنىسى دەۋگە بولادى. وتكەن جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتى جانە ۇلت­تىق بانكتىڭ سمەتاسى (بيۋدجەتى) ەسەبىنەن قام­تىل­عان ورگانداردىڭ شتات سانىن وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى قابىل­دان­عان بولاتىن. وسىعان سايكەس سوت جۇيەسى دە وڭتايلاندىرىلدى. باسقا سالانى قايدام, سوت جۇيەسىندەگى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى از شۋ تۋدىرعان جوق. ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى دە بار. وسىعان بايلانىستى ءارتۇرلى پىكىر-تالاستاردىڭ تۋىنداعانى دا راس. بۇگىنگى سوت جۇيەسىندەگى سۋديالار جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ شارالارى تۋ­رالى ءوز پىكىرىن ورتاعا سالعان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءماريام قاراباەۆا رەسپۋبلي­كا­لىق ءبىر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى كونتينەن­تال­دىق, رومان-گەرماندىق قۇقىقتىق جۇيەگە باعىت­تالعان. وسى جۇيە بويىنشا جاسالعان رەفورمالار سوتقا كەلگەن تاراپتاردىڭ قۇ­قىقتارىن قور­عاۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. ال سۋديالاردىڭ جۇ­مىسىن جەڭىلدەتۋ نەمەسە وڭتايلاندىرۋ جاعى قالىپ كەتتى. ولاي دەيتىنىم, 2001-2005 جىلدا­رى بىزدە اپتاسىنا 3-4 ءىس قارالاتىن, 2008-2009 جىلدارى 7-8 ءىس, ال جاز ايلارىندا 18-20 ىسكە دەيىن قارادىق. بىلتىر سۋديالاردى قىسقارت­قان­نىڭ كەرى اسەرى قاتتى بايقالدى. الماتىنىڭ جاعدايىندا سۋديالاردى قىسقارتۋ سوت جۇيەسىنە جاسالعان قيانات دەپ بىلەمىن. ناقتى دەرەك, 2009 جىلدىڭ مامىرىندا سوتقا تۇسكەن ىستەردىڭ كىرىس ءنومىرى 1610-1820 بولسا, قازىر 3000-شى ىستەر قارالۋدا. ياعني, بۇگىندە سۋديانىڭ مىندەتى ەكى جارىم ەسەگە كوبەيدى. ال اپەللياتسيالىق ساتى­نىڭ قاۋلىسى زاڭ بويىنشا بەس كۇندە جازىلۋى كەرەك. ءبىر سۋديا ايىنا 40, 90-100 ءىس قارايدى. جالپى, 15-20 سوت اكتىسىن بەس كۇندە جازىپ ءبىتىرۋ مۇمكىن بە؟ زاڭدا قاراستىرىلعان سوڭ ءبىز ونى ورىنداۋعا مىندەتتىمىز. الايدا اسىعىستىق سوت اكتىسىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق. قازىر ءبىز كۇيىپ-جانىپ تۇرعان دوم­نا پەشىندە جۇمىس ىستەپ جاتقاندايمىز. ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتار­دىڭ جايى بۇدان دا اۋىر. بەكىتىلگەن نورماتيۆ بويىنشا ءار سۋديا­نىڭ قاراۋىندا ايىنا 22,4 ءىس بولۋى ءتيىس. بىل­تىرعى ستاتيستيكالىق ءمالى­مەت­تەر الماتىنىڭ اۋدان­دىق سوت سۋديالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ايى­نا ورتا ەسەپپەن 130-150, كەيبىرەۋىندە 160-180 ىستەن تۇسكەنىن كورسەتىپ وتىر. ورتا ەسەپپەن ءار سۋديا ايىنا 50-60 شەشىم شىعارىپتى, بۇدان باسقا قانشاما ۇيعارىم­دار مەن حاتتامالار بار. سوت شەشى­مى­نىڭ ار­تىندا ادام تاعدىرى تۇر­­عانىن, ونىڭ مەملەكەت اتى­نان شىعارى­لاتىن اكتى ەكەنىن ەسكەرسەك, ءاربىر سويلەم ەمەس, ءتىپتى ءار نۇكتە مەن ءۇتىر ەكشەلەپ, ويلانىپ-تولعانىپ جازۋ­دى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان, اىجك-دەگى سوت اكتىسىن شى­عا­رۋ مەرزىمى ون كۇنگە دەيىن ۇزار­تىلۋى قاجەت دەپ وي­لاي­مىن. سونداي-اق, ءىستى اپەلليا­تسيا­لىق ساتىدا قاراۋ­دىڭ مەرزىمى ەكى ايعا دەيىن ۇزار­تىلۋى ءتيىس. بۇل ماسەلەلەر زاڭ تۇر­­عىسىنان شەشىمىن تاپسا, بىرىنشىدەن, سۋديا­لار­دىڭ جۇمىسى ەداۋىر جەڭىلدەپ, ەكىنشىدەن, سوتقا قاتىسۋ­شىلار تا­را­پىنان سۋديالار ۇستىنەن تۇسەتىن شاعىمدار تولاستار ەدى». ءسوزدى ايتا الاتىن ادام ايتۋى كەرەك. پىكىرى بار, ءوزىنىڭ ۇستانىمى بار مامان عانا (مەيلى ول سۋديا بول­سىن, مەيلى جاي عانا زاڭگەر بولسىن) سۇحبات بەرۋدەن قاشپايدى. ءماريام قاراباەۆا­نىڭ «زاڭ گازەتىندەگى» سۇحباتىن وقي وتىرىپ, ونىڭ ءوز قىزمەتىنىڭ, ءوز كاسىبىنىڭ, ءوز مامان­دىعىنىڭ شىن جان­اشىرى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولاسىڭ. سوت جۇيەسىندەگى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىندە ءبىراز شۋدىڭ بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل ماسەلە كەيبىر وبلىس­تاردا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن نۇكتەسى قويىلماعان داۋ-دامايلارعا دا ۇلاستى. وسى ءبىر وڭتايلان­دىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى بىزبەن وي-پىكىرىن بولىسكەن تاجىريبەلى زاڭگەر, الماتى قالالىق سوتىندا ءبىراز جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن بۇرىن­عى سۋديا ادايبەك بەيىمبەتوۆ بىلاي دەيدى: «تەك قانا ءبىزدىڭ الماتى قالالىق سوتىندا زەينەتكەرلىك جاسقا تولعاندار مەن جۇمىسىندا كەم­شىلىكتەر كەزدەسكەن سۋديالاردان تىسقارى سەگىز بىردەي زەينەتكەرلىك جاسقا تولماعان ءتاجى­ري­بەلى سۋديالار ءبىر كۇندە وتستاۆكاعا كەتۋ ءجو­نىندە ارىز بەرىپ, 2010 جىلدىڭ 2 قاراشاسى كۇنى ءوز وكىلەتتىكتەرىن توقتاتتى. بۇل سەگىز سۋديا­نىڭ بارلىعى دەرلىك 20 جىلدان ارتىق سۋديالىق ءوتىلى بار تاجىريبەلى جانە ساۋاتتى سۋديالار بولاتىن. ولاردىڭ ىشىندە س.ايباسوۆ, ب.تەمىرحانوۆ, ن.ورلوۆانىڭ سۋديالىق ءوتىلى 30 جىلدان دا ارتىق. بۇلاردىڭ ءبارى دە ءومىردىڭ تالاي وتكەلدەرىنەن وتكەن, تالاي كۇردەلى ىستەردى ءادىل شەشكەن, ءالى دە قۋات-كۇشتەرى سارقىلماعان سۋديالار ەدى. وسى سۋديالارمەن قىزمەتتەس بولا ءجۇرىپ, ولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جاماناتىن ەستىمەپپىن. قىزمەتتەرىندە قاتەلەسىپ, جازالان­عان­دارى دا بولعان جوق. سولاي بولا تۇرا, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتە قويماعانىمىزبەن, نە زەينەتكەرلىك جوق, نە باسقاداي تابىس كوزى بولماسا دا وتستاۆكاعا كەتۋگە ءبىزدى كىم ماجبۇرلەدى؟ جۇرەگىمدى ۇستاپ تۇرىپ ايتا الامىن, مەن ايتىپ وتىرعان 8 سۋديا وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى شەشىمدى ءوزىمىز قابىلدادىق. سەبەبى, وتستاۆكاعا كەتپەي وتىرىپ الساق, كوپتەگەن جاس سۋديالار قىسقارتۋعا ۇشىراپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە باسشىلىق تاراپى دا ءبىزدىڭ كەتكەنىمىزدى ءجون كورگەن سياقتى. دەگەنمەن, مەن سول باسشى­لىقتىڭ اتىنا وكپە نەمەسە رەنىش ايتۋدان اۋلاقپىن. تەك ناز رەتىندە ءبىر اۋىز ءسوزىم بار. جاقىندا مەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ جونىندە جازىلعان «كەمەڭگەرلىك قۇپياسى» اتتى كىتاپتى وقىپ شىقتىم. عايىپتان تايىپ, ەل تىزگىنىن ۇستاعان ءبىر اقىلسىزداۋ حان باق پەن تاقتان باسى اينالىپ, قيالدانىپ وتىرىپ, ەلدەگى قارت كىسىلەردىڭ ءبارىن ماسىلعا ساناپ, جاسى 60-تان اسقانداردىڭ باسىن الۋعا بۇيرىق بەرەدى. جار­لىق ورىندالماسا باسى كەتەتىنىن بىلەتىن باس ءۋازىر ەلدەگى قارتتاردىڭ ءبارىن قىرىپ سالىپ, تەك ءوز اكەسىن ولتىرۋگە ءداتى بارماي, ساندىقتا تى­عىپ ۇستاپ, جۇرت باسىنا كۇن تۋعان الماعاي­ىپ زاماندا تىعىلىپ جاتقان قارتتىڭ اقىلى­مەن بۇكىل ەل امان قالىپتى. وسىنى بىلگەن حان سوندا ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ: «قايران قارتتارىم-اي, قادىرلەرىڭدى بىلمەپپىن-اۋ, ماسىل ەمەس, اسىل ەكەنسىڭدەر عوي», دەگەن ەكەن. وسى اڭىزدى ەستي وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قارتى بار ەلدىڭ – قازىناسى بار», دەپ وي تۇيەدى. ءبىزدىڭ قالالىق سوتتا دا قازىنا قارتتار بار­شىلىق ەدى. سولاردىڭ بىرەۋىنەن دە جۇمىستان كەتپەۋدى, ەڭ بولماسا زەينەتكەرلىك جاسقا دەيىن شىداۋدى سۇراعان باسشى بولعان جوق. بۇل قادىرىمىزدىڭ قاشقانى ەمەس پە؟ بىزدەر, الماتى قالالىق سوتىنىڭ وتستاۆكاعا شىققان سۋديالا­رى ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسادىق. بىراق وسى شەشىمدى قابىلداعان كەزدە كەلەشەكتە نەمەن اي­نالىساتىنىمىزدى ويلاماپپىز. دەگەنمەن, بو­لا­رى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن دۇنيە عوي, شيرەك عاسىرداي سوت شەكپەنىن كيگەن سوڭ سوتتىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سوزدەرگە ەلەڭدەپ وتىرامىز. جاقسى ءسوز ەستىسەك قۋانامىز, جامان پىكىر اي­تىلسا رەنجىپ جۇرگەن جايىمىز بار. اسىرەسە, كوڭىلگە مەدەت تۇتارىمىز, جوعارعى سوت تىزگىنىن قولىنا العان بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ ءبىلىمدى, ءھام ادامگەرشىلىكتى ادام ەكەندىگى. سىرتتان بولسا دا تىلەۋلەس بولا ءجۇرىپ, ونىڭ اتقارىپ جات­قان جۇمىستارىنا كوڭىلىمىزدىڭ كونشيتىنى دە راس. مەنىڭ جوعارىدا ناز رەتىندە ايتقان ءسوز­دەرىم­دى سوت باسشىلىعى دۇرىس تۇسىنەدى عوي دەپ ويلايمىن. «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە», دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستايتىن ءوز باسىم, قاشاندا سوت سالاسىنىڭ بەدەلى تومەندەمەسىن دەگەن نيەتتەمىن». بۇرىنعى سۋديانىڭ نازى رەتىندە ايت­قان بۇل سوزدەرىنىڭ استارىنان ءبىر-اق نارسەنى اڭ­عارۋعا بولادى; ونىڭ ءوزى ارداگەر سۋديالارى­مىز­دىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن «قىسقارتۋ» ىسىنە ارالاس­تىرماي, ءوز جولى, ءوز جونىمەن جاساپ, جەكە-دارا سىي-قۇرمەتپەن شىعارىپ سالعاندا دۇرىس بولار ما ەدى, دەگەن پىكىر سياقتى. سوت سالاسىنداعى قىسقارتۋ ماسەلەسىنە باي­لا­نىستى دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆتىڭ دا پىكىرى بار: «ارينە, قوعامدا سوتتار تەك كونستي­تۋتسيا­لىق زاڭدا كوزدەلگەن نەگىزدەرمەن بوساتىلۋى كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇل جەردە مىنا ماسەلەنى ۇعىپ العان دۇرىس. قىزمەتتەن بوساتۋ مەن قىزمەتتەن قىسقارتۋ ەكىتۇرلى جاعداي. سوندىقتان جۇمىس ىستەپ تۇرعان قىزمەتتەن بوساتۋ مەن ول قىزمەت ورنىن جويۋ ماسەلەسىنىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ۇعىپ الۋ كەرەك. وسى قىسقارتۋ سالدارىنان سوتتا قارالاتىن ىستەر سانى كوبەيۋدە. ماسەلەن, 2010 جىلى اۋداندىق سوتتار بارلىعى (ازامات­تىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق) 861 941 ءىس قاراسا, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا بۇل كورسەتكىش 380 730 ىسكە تەڭ بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ناقتى قىزمەت اتقارۋشى اۋداندىق سۋديالار سانىنا (1653) بولسەك, ورتاشا اۋىرتپالىق ايىنا 38,3 ىسكە تەڭ بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ اۋىرتپالىعى 70-80 ىسكە تەڭ. نەگىزى جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىز­دەي, جۇمىستىڭ كوپ, ال قىزمەتشىنىڭ از بولۋى بۇل ءونىمنىڭ ساپاسىنا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان سۋديالاردىڭ شتاتىن كوبەيتۋ كەرەك. الايدا, كادر ىرىكتەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وتە ۇقىپتى دا, تياناقتى بولۋ شارت. سەبەبى, سۋديانىڭ بىلىكتى, ادال جانە تازا بولۋى جالپى سۋديالىق كورپۋستىڭ كاسىبي بولۋىنا اسەرى مول. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار­دىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە دەگەن سەنىمىن ۇلعايتاتىنى ءسوزسىز». «سۋديالاردى قىسقارتۋ سوت جۇيەسىنە جاسا­عان قيانات دەپ بىلەمىن», دەپ اششى دا بولسا اقي­قاتتى ايتقان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋديا­سى ءماريام قاراباەۆانىڭ «قىزمەتتەن قىس­قار­تۋ مەن قىزمەتتەن بوساتۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جاع­داي ەكەنىن» سىپايىلاپ جەتكىزگەن دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆتىڭ, «الپىستان اسقانداردى قىسقار­تۋ ەمەس, ولاردى ءجون-جوسىعىمەن وتستاۆكاعا شىعارىپ سالۋ كەرەك» ەكەنىن ناز رەتىندە جەتكىزگەن ادايبەك بەيىمبەتوۆتىڭ پىكىرلەرىندە ارالۋاندىلىقتىڭ بار ەكەنىن كوردىك. ايتىلعان پىكىر دەيمىز بە, وكپە-رەنىش دەيمىز بە, ناز دەيمىز بە, قالاي ايتساق تا ايتىلىپ قالعان بۇل اڭگىمەلەردىڭ استارىندا اقيقات جاتقانى راس. بىرەۋ ارتىق ايتار, ەندى بىرەۋ كەم ايتار, ماسەلە وندا ەمەس, نەگىزگى ماسەلە – سول اڭگىمەنىڭ ايتى­لۋىندا. ەڭ باستىسى, وسى ماسەلەلەردى ولاردىڭ ايتا العاندىعىندا دەر ەدىك. رەسپۋبليكالىق ءبىر باسىلىم: «ارينە, جاڭا ءتور­اعاعا ەلدىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن قايتارۋ وڭاي­عا سوقپاسى انىق», دەپ جازىپتى. تۇسىنىك­سىز­دەۋ تۇجىرىم سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, جالپى جۇرت­تىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمى باسى ءبۇتىن جو­عالا قويعان جوق. كوپتەگەن كەمشىلىكتەردىڭ انىق­تالعانى راس. دەگەنمەن, ودان سوت جۇيەسى بات­پاققا بەلشەسىنەن باتىپ قالعان ەكەن دەگەن پىكىر قالىپتاسپاۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, بۇل الدە­كىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي, داعدارىس تا ەمەس. جوعارعى سوت تىزگىنىن قولىنا العان بەكتاس بەك­نا­زاروۆتىڭ «نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن سوت جۇيەسى قۇرىلعان. بۇل رەسپۋب­لي­كا­دا­عى سوت جۇيەسىنىڭ ۋاقىت تالا­بىنا سايكەس جۇمىس ىستەي الاتىندىعىن بىلدىرەدى» دەۋى سوندىقتان. جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس ءابدىحان ۇلى «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «سوت جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن توقىراۋداعى كۇي دەپ ەسەپتەمەيمىن. بۇل جاعداي جۇيەنى زامان تالابىنا سايكەستەندىرۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان العىشارتتار. ەلباسى تاپسىرما­لارىنا سايكەس, ءبىز قازىرگى كۇنگى قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى تالپىنىس جاساپ جاتىرمىز», دەيدى. مۇنىڭ ءوزى بۇل جۇيەگە كەلگەن جاڭا باس­شىنىڭ بۇل قىزمەتكە كەزدەيسوق ەمەس, كەرىسىنشە ۇلكەن ماقساتپەن كەلگەنىن بىلدىرەدى. كوپتەن ات­ ۇستىندە كەلە جاتقان جوعارعى سوتتىڭ سۋديا­سى قىزمەتىن اتقارعان, بىرنەشە وبلىستىق سوت­تىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, ەلىمىزدە تۇڭعىش قۇرىلعان قارجى سوتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ جوعارعى سوت ءتىز­گىنىن قولىنا الۋى الدەقانداي اڭگىمەنىڭ وزە­گى بولا قويعان جوق. مادەنيەتتى ءھام سىپايى, ءبىلىمدى, ءھام بىلىكتى ازاماتتىڭ بۇل لاۋازىمعا لاي­ىق­تى ەكەنى دە راس. دەگەنمەن, سوت جۇيەسىندە بەدەلى دە بار, ابىرويى دا كەم ەمەس بۇرىنعى ءتور­اعا م.الىمبەكوۆ قاي جەردەن ءسۇرىندى؟ ءبىلىمى ءتو­مەن, بىلىگى از با ەدى؟ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى ناشار ما ەدى؟ جوق. ول كىسىنىڭ بويىندا دا ءتور­اعاعا لايىق بارلىق قاسيەتتەر تابىلاتىن. دەگەنمەن, جوعارعى سوتتاعى التى سۋديانىڭ ءبىر مەرزىمدە جازىقتى بولۋى سوت جۇيەسى ءۇشىن دە, م.الىمبەكوۆ ءۇشىن دە اۋىر سوققى بولدى. وسى­عان بايلانىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن جاڭا ءتور­اعا بەكتاس بەكنازاروۆ بىلاي دەيدى: «مەنىڭ ويىم­شا, سوت جۇيەسىندە مۇنداي ورەسكەل جاع­داي­دىڭ ورىن الۋىنا نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – سوت جۇيەسى جۇمىسىنىڭ دۇرىس قالىپتاستىرىل­ماۋىنان بولدى». بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ مەڭ­زەپ وتىرعانى, جوعارعى سوت رەسپۋبليكا بويىن­شا بارلىق ىستەردى ءوز قۇشاعىنا جيىپ, قاداعا­لاۋ القالارى مەن سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋگە ۇمتىلۋى. سودان جوعارعى سوتقا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلعان ادامداردىڭ بىرقاتارى تانىس ىزدەۋگە كوشتى, بىرقاتارى سۋديا­نىڭ ءىستى ساراپتاۋ بارىسىندا وعان ىقپال ەتۋ امالدارىن قاراستىردى. بىرەۋ ءىستىڭ زاڭ جو­لىمەن شەشىلۋىن قالاسا, ەكىنشىسى زاڭ تالاپ­تارىن اينالىپ وتۋگە تىرىسىپ باقتى. بۇل ارە­كەتتەر دە كەيبىر سۋديالاردى زاڭسىز تىرلىكتەرگە بارۋعا يتەرمەلەيتىنى شىندىق. سۋديا سوتقا ءوز زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا كەلگەن تۇلعالار مەن تەك سوت زالىندا عانا كەزدەسۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى زاڭناما مەن سۋديالىق ادەپ (ەتيكا) كودەك­سى­نىڭ تالاپتارىن ساقتاۋدان تۋىندايتىن نارسە. وسى ورايدا, مىنا انىقتاماعا نازار سالىپ ءوت­كەنىمىز ارتىق بولا قويماس. سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 744 سۋديا تارتىپتىك-بىلىك­تىلىك القالارىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق سۋديالاردىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. وسىدان-اق پايىم­داي بەرىڭىز. سوت جۇيەسى ءوز مۇشەلەرىنىڭ جۇمى­سىنا, تارتىبىنە قاتىستى قانداي تالاپتار قويىپ وتىرعانىن. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە «ءبارىن دە كادر شەشەدى» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان بولاتىن. وسى ءبىر قاناتتى ءسوز بۇگىنگى كۇنى دە كۇشىن جويا قويماعانى انىق. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى كادر ماسەلەسى تۋرالى ءوز ويىن بىلاي وربىتەدى: «كادر تاڭداۋ ماسەلەسى حالىق ءۇشىن اشىق بولۋى قاجەت. قازىرگى كۇنى جوعارعى سوت اۋداندىق, وب­لىستىق سوت دەڭگەيىندە بوس جۇمىس ورىندارىنا ءۇمىتتى سۋديالاردىڭ, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ اتى-جوندەرى, ءبىلىمى مەن جۇمىس تاجىريبەسى كور­سەتىلگەن تولىق اقپاراتتى بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى ارقىلى تاراتىپ, وسى ماسەلە بوي­ىنشا قوعامنىڭ پىكىرىن بىلدىرۋگە باعىتتالعان ءبىرشاما شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا». ەگەر, بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ ايتىپ وتىرعان وسى شا­رالارى ورىندالار بولسا, ءسوز جوق سوت سالا­سىن­داعى كادر تاڭداۋ ماسەلەسى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزە الار ەدى. بۇل جاعداي سۋديالىق قىزمەت­كە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى, ار-وجدانى تازا ادامدار­دىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ال وسى كۇنگە دەيىنگى جۇرگىزىلىپ كەلگەن كادر تاڭداۋ ماسەلە­سىندە جاسىراتىنى جوق, تامىر-تانىستىق, بار­ماق­باستى, كوزقىستىلىق سياقتى كەلەڭسىز ارەكەت­تەردىڭ ورىن العانى جاسىرىن ەمەس. ءنا­تيجەسىندە, بويىندا كەمشىلىگى كوپ, ساۋاتسىز ءارى جالتاق سۋديالار پايدا بولدى. – جوعارىعا, ياعني, باسشىسىنا جالتاقتاپ تۇراتىن سۋديا ەش ۋاقىتتا جەكە ءوزى شەشىم شىعارۋعا باتا الماي­دى, – دەيدى وسى ماسەلە تۋرالى پىكىرىن بىلدىرگەن جوعارعى سوت توراعاسى, – مۇندايلار ءۇشىن الدىنا ادىلدىك ىزدەپ كەلگەن ادام تاعدىرى ەمەس, ءوز باسىنىڭ قامى ارتىق. جوعارعى سوت توراعاسى رەتىندە بىرنەشە رەت, جالپى 60-قا جۋىق ازا­ماتتى جەكە قابىلدادىم. قابىلداۋ بارىسىندا شاعىمدانۋشىلار كەيبىر جەرگىلىكتى سۋديا­لار­دىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىندىعىن ايتىپ, اعىنان جارىلدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ مەنىڭ ويىمشا, – دەيدى بەكتاس ءابدىحان ۇلى, – ونىڭ سەبەبى ناقتى ءبىر سۋديا سوزگە شەشەن, ساۋاتتى, سوت ءۇردىسىن جاقسى ۇيىمداستىرا الادى دەلىك. سويتە تۇرا ول سۋديا دۇنيەقۇمارلىق, پاراقورلىق سەكىلدى جاعىمسىز قاسيەتتەردىڭ يەسى بولۋى دا مۇمكىن. ال ەندى بويىندا قانشالىقتى دارەجە­دە ادال­دىق, يماندىلىق, كىشىلىك پەن كىسىلىك بار؟ ەگەر بۇل قاسيەتتەر بولماسا, وندا مۇنداي ادام­داردىڭ ەش ۋاقىتتا سۋديالىققا, ياعني ادام­نىڭ تاعدىرىنا تورەلىك ەتۋىنە جول بەرمەۋ قاجەت... جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ وسى پىكىرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭ­گەرى, قۇرمەتتى سۋديا, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ پىكىرى دە ناقتىلاي تۇسەتىنى بايقالادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى بىزبەن اڭگىمەسىندە بەكەت تۇرعارا ۇلى بىلاي دەيدى: «كادر ماسەلەسى قاي كەزەڭدە بول­ماسىن, قانداي فورماتسيادا ءومىر سۇرمەيىك, مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. كادرلاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى, ولارعا دۇرىس باعىت-باعدار بەرىلۋى وسى كادرلىق جۇمىسقا بايلانىستى. ءبىز سۋديالار وداعىنىڭ IV سەزىن­دە جاسالىنعان باياندامادا: «دەرتتى قوعامدا دەنى ساۋ سوت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ پىكىرىمىزدى اشىق ايتقان ەدىك. ولاي دەۋىمىزگە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان, ياعني تومەننەن توبەگە دەيىن جالعاسقان جەمقورلىققا قاتىستى ايتىلىپ ەدى. سوندىقتان قوعامدى وسى دەرتتەن ايىقتىرماي, ادىلدىكتى ايتاتىن ءادىل سوت قۇرا المايمىز. نەگىزىنەن باسشىلار وسى جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداس­تىرىپ, رەتتەۋگە ۇمتىلىس جاساۋدا. ناتيجەدەن گورى ىركىلىستىڭ بارى بايقالادى, دەگەنمەن سىلكىنىس تە جوق ەمەس. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن حالىق قالاعانداي ەتىپ ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىلىكتى ما­مانداردى بىلگىر باسشىلار تاڭداۋى قاجەت. بىزدە جوعارى سوت كەڭەسى بار. ول سوت سالا­سىنداعى بۇكىل كادر ماسەلەسىن شەشىپ وتىراتىن ورىن. وسى ورگانعا ءتيىستى مۇمكىندىكتەردى مەملەكەت تاراپىنان شەشىپ بەرىپ قۇزىرىن كەڭەي­تىپ, قۇرامىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مۇشە­لەر­مەن جاساقتاپ, ايلىق الىپ جۇمىس ىستەيتىن, بەلگىلى مۇشەلەرى بار, ومىرلىك تاجىريبەسى, كادر تاڭداۋدا ىسكەرلىك قابىلەتى بار, قوعامدا ابىروي-بەدەلى جوعارعى سوت سالاسىنىڭ بىلىكتى-بىلگىر ماماندارىنان قۇراسا مەملەكەتتىك جۇيەگە اينالدىرسا, ولار تەك قانا كادرلاردى دايارلاۋمەن, تاڭداۋمەن, ورنالاستىرۋمەن جانە وسى ماسە­لەلەردى قاداعالاۋمەن اينالىساتىن بولسا دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك. قازىرگى جوعارى سوت كەڭەسى ونداي تالاپتىڭ دەڭگەيىنەن كورىنە الماي وتىر. ويتكەنى, ونىڭ بۇگىنگى مىندەتى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باس قوسىپ, ءماجى­لىستە ماقۇلداسۋدان ارتىق ءىس بىتىرە الماي وتىر­عاندىعىندا. ءالسىز قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ قاجەت. الەمدىك تاجىريبەدە سوت سالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تازالىعىن كادر­مەن قامتاماسىز ەتەتىن سوت كەڭەستەرى جۇمىس ىستەيدى. ونداي ەلدەردە سوتتىڭ سوڭىنان اتىنا كىر كەلتىرەتىن جاعىمسىز جاع­داي­لار كەزدەسپەيدى. ءبىز دە وسىنداي جاعدايعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە سوت سالاسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭ بار. ءبىر قاراعاندا, تاماشا زاڭ. سول زاڭدا جازىلعانداي, سۋديالارعا تاۋەلسىزدىك بەرىلسە, سول تاۋەلسىزدىك قورعالسا, كادرلار سول زاڭدا كور­سەتىلگەندەي تاڭدالسا, ءبىز كوپ نارسەگە قول جەت­كىزگەن بولار ەدىك. ال ءىس جۇزىندە سول زاڭمەن تايتالاسقان قاعاز بەتىنە تۇسپەگەن جۇيە قا­لىپتاسقان. سول جۇيە زاڭنىڭ استىندا تۇرىپ, ارەكەتىن زاڭدىلىقپەن بۇركەمەلەپ وتىرادى. سۋديانىڭ ءىس شەشۋىنە ارالاسۋ, تاۋەلسىزدىگىنە قول سۇعۋ – ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جاسالعان قيانات. ادىلدىكتەن اۋىتقۋعا اكەپ سوعاتىن جول. ەرىك-جىگەرى تومەن, ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاي المايتىن سۋديا ىقپالدىنىڭ ىعىنا جىعىلادى. وسىدان سوت ادىلدىگى تازالىقپەن اتقارىلمايدى. بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز ومىردە ورىن العان, قالىپتاسقان ءداستۇر. وسىنى جويمايىنشا, سوت بيلىگى تازا­لىق تارازىسىن تەڭ تارتىپ وتىر دەپ ايتا ال­ماي­مىز. ءىس قاراۋدا ءوز ءبىلىم-جىگەرى مەن تاۋەل­سىز­دىگىن قورعاي وتىرىپ, باتىل شەشىم شىعاراتىن, ار-وجدانىن اياققا باستىرمايتىن سۋديا بولۋ كەرەك. باس شۇلعي بەرەتىن جاعىمپاز, جالتاق, ءوزىن قورعاي المايتىن, ءوزىنىڭ ويىمەن ەمەس, باسقا­نىڭ باسقارۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋديالاردان ارىلۋىمىز كەرەك... بۇكىل سانالى عۇمىرىن سوت جۇيەسىنە, سۋديا­لىققا ارناپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى زاڭگەر بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ ايتقان پىكىرلەرى جوعارى جاقتاعى لاۋازىم يەلەرىنە جەتەر بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر. سول سالاعا ەڭبەگى سىڭگەن, سول سالادا ءوسىپ-ونگەن, سول جۇيەگە جانى اشيتىن ادام­نىڭ وسى ءبىر پىكىرلەردى تىڭدار قۇلاق, ۇعار جۇرەك بولسا جانە وسى ءبىر اششى دا بولسا اقيقات ويلار جۇزەگە اسار بولسا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز سوتى بيىك بەلەستەرگە شىعار ەدى, دەگەن وي عوي بىزدىكى. باسشىعا مىنەز قاجەت. مىنەزى جوق باسشى ءوزى باسقارعان سالانى وڭدىرتپايتىنى راس. وسى ورايدا جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەنىڭ بولۋى مۇمكىن. دە­گەنمەن, ونى بىلەتىن, ونى تانيتىن ارىپتەس­تەرىنىڭ اراسىندا ونى شىن قۇرمەتتەيتىندەر كوپشىلىك. ولاي دەيتىنىمىز, وسى توراعالىققا دەيىن قاي جەردە, قانداي قىزمەت اتقارماسىن ول ءوزىنىڭ سوڭىنان جامان ءسوز ەرتكەن ادام ەمەس. بۇگىنگى لاۋازىمعا دەيىن بەكتاس ءابدىحان ۇلى اتىنا سىن, زاتىنا ءمىن تۇسىرمەي كەلدى, دەيتىن پىكىردەگى ادامدار كوپ. قاجەت جەرىندە قاتتىراق ايتا الاتىن مىنەزى دە بايقالىپ قالادى. ماسە­لەن, جاقىندا ول وبلىستىق سوت توراعالارىمەن بولعان ءبىر جينالىستا: «قۇرمەتتى وبلىستىق سوت توراعالارى, ەگەر جوعارعى سوت توراعاسى ۇسى­نىس بىلدىرسە, بۇل ۇسىنىسقا قۇرمەتپەن قارا­عان­دارىڭىز ءجون. ەگەر ۇمىتكەر لايىق بولماسا, ونى اشىق ايتىڭىزدار. ال سول ۇمىتكەرلەرگە «ساعان بۇل جەردە نە بار, سەن مۇندا نەگە كەلدىڭ, بۇل جەردە سەن نە جوعالتتىڭ؟» دەيتىندەي سۇراقتاردى ەندىگارى ەستىمەيتىن بولايىن. ولاي بولماسا, مۇنداي سۇراقتاردى مەن سىزدەرگە قوياتىن بولامىن», دەۋى بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ پرينتسيپشىلدىگىن عانا ەمەس, ونىڭ مىنەزسىز ەمەس ەكەندىگىن دە بايقاتىپ تۇر. جالپى, قاي داۋىردە دە سوت سالاسىنىڭ «قۇلاعى شۋلاماعان» كەزى بولعان ەمەس. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جوعارعى سوت­تىڭ توراعاسى بولعان مالاحوۆتىڭ ماسقارالىقپەن قىزمەتتەن كەتۋى, ودان كەيىنگى توراعا م.نارىكباەۆتىڭ كەزىندە ۇلكەن ايعاي-شۋ بولماعانىمەن, سوت جۇيەسىندە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر كورىنبەگەنى, ودان بەرتىندە توراعا م.الىمبەكوۆتىڭ كەلۋىنەن كەتۋى تەز بولعانى سول كەزدە, سول كەزەڭدەردە ءتۇرلى اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىردى. ولاي بولسا, سوت جۇيەسى توڭىرەگىندە بولىپ جاتقان بۇگىنگى اڭگىمەلەردى دە قالىپتى جاعداي دەپ ءتۇ­سىنگەنىمىز ءجون. قاي نارسەنىڭ دە ەكى جاعى بولاتىنىن ەسكەرسەك, سوت سالاسىنىڭ دا كۇنگەيى ءھام كولەڭكەلى جاقتارى بار ەكەنى راس. ەڭ باستىسى, وسى سالاداعى قا­لىپتاسقان بۇگىنگى احۋال الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي, داعدارىس ەمەس, قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە تالپىنىس دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون شىعار. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ: «ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى قىسىلتاياڭ شاقتى وتكەرىپ, ىزگىلىكتىڭ ءۇمىت ءجىبىن قايتا جالعادى. سوت جۇيەسى وزگەرۋدە», دەۋىنىڭ ءوزى بۇل سالانى يگى وزگەرىستەردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن بايقاتادى... ەركىن قىدىر, شارافاددين ءامىر.