ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنا 50 جىل

گاز تاسىمالداۋ قىزمەتكەرلەرى مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە وسىدان 50 جىل بۇرىن قازاق تو­پى­راعىندا جالپى وداقتىق گاز تاسى­مال­داۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قازاق­ستاندىق ماگيسترالدىق گاز قۇبىر­لا­رى جەلىسى سالىندى. جەلى ورتاازيالىق رەسپۋبليكالاردىڭ تابيعي گازىن جا­قىن جانە الىس شەتەلگە تاسىمالداۋعا ارنالدى. ماگيسترالدىق گاز قۇبىر­لا­رىنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي, گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن باسقارا­تىن «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق سال­تاناتتى شارا وتكىزدى. مەرەيتويلىق ءىس-شاراعا جەر-جەردەن گاز تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى كەل­دى. سونىمەن قاتار, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسى قايىرگەلدى قا­بىل­دين, ۇزاقباي قارابالين, «قاز­ترانس­گاز» اق باس ديرەكتورى دانيار بەرلىباەۆ جانە «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق باس ديرەكتورى سەرىك ەستاي, اباي سادىقوۆ قاتىستى. ولار جينالعان ارداگەرلەر مەن گاز سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى اتاۋلى مەرەيتويمەن قۇتتىقتادى. سالتاناتتى شاراعا جينالعاندار ال­دىمەن ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ تاريحى تۋرالى تۇسىرىلگەن ءفيلمدى تاما­شا­لادى. جەلدىڭ ءوتى مەن كۇننىڭ ىستىق-سۋى­عىندا سالىنعان گاز قۇبىرلارىنىڭ قان­داي ەڭبەكپەن سالىنعاندىعى كوز ال­دىنا فيلم كادرلارى بوپ كولبەڭدەدى. سونىمەن قاتار, مەرەكەلىك شاراعا وراي كىتاپ شىعارىلدى. الىپ قۇبىرلاردىڭ شىندىعىندا دا ادام قولىنان شىققان­دى­عى, ونى سالىپ شىققان جانداردىڭ بوي­ىنداعى قاجىرلى ەڭبەك پەن قايرات­تىڭ ولشەۋسىز ۇلكەندىگى تاڭ قالما­سىڭا قويمايدى. 50 جىلدىق مەرەيتويدىڭ ماڭىزى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ, ماعىناسى ەكى ەسەگە ارتىپ وتىر. شارا بارىسىندا 50 جىل بويى ءوز ءبىلىمى مەن ەرىك-جىگەرىن سارپ ەتىپ, ءومىرىن ار­نا­عان گاز سالاسى ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كور­سەتىلدى. ولاردىڭ ءىسىن, وسىدان 50 جىل بۇ­رىن سالىپ بەرگەن سالت-داستۇرلەرىن جاس ۇرپاق لاي­ىق­تى جالعاستىرۋ ۇستىندە. ءويت­كەنى گاز سا­لا­سىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامدارىنىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىز گاز تاسىمالداۋ باعىت­تا­رىن كەڭەيتۋگە ءجا­نە كومىرسۋتەكتى جەتكىزۋگە جاڭا جولداردى ىزدەۋگە مۇددەلى. جا­ڭا عاسىردا «كوگىلدىر وتىندى» تاسى­مالداۋدىڭ باتىس قانا ەمەس, شىعىس جولى دا ءساتتى يگەرىلە باستادى. قازىرگى كەزدە ەل اۋماعى ارقىلى 14 ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى ارقىلى تا­بي­عي گاز تاسىمالدانادى. قۇبىرلاردىڭ ءبىر جەلىدەگى جالپى ۇزىندىعى شامامەن 14 مىڭ كيلومەتردى قۇرايدى. ەلىمىزدەگى گاز قۇبىرلارى جەلىسىنىڭ تاريحى 1961 جىلدان باستاۋ الادى. وسى كەز­دە كسرو گاز ونەركاسىبى باس باسقارما­سىنىڭ بۇيرىعىمەن سالىنىپ جاتقان «بۇقارا-ورال» گاز قۇبىرىنىڭ ديرەك­تسيا­سى قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ ءبىر ءبو­لىمشەسى قازاق كسر اقتوبە وبلىسىنىڭ شالقار قالاسىندا قۇرىلدى. 1961 جىلى كەڭەستىك وداقتىڭ 4 رەسپۋبليكادا, ونىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىندا گاز قۇبىرى باستالدى. مىنە, بۇل وقيعا وتاندىق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋ باسى, ءويت­كەنى بۇل وبەكتىنىڭ قۇرىلىسىنا دەيىن ەلىمىزدە ءوزىنىڭ ماگيسترالدىق گاز قۇبىر­لارى جەلىسى بولماعان ەكەن. كەڭەستىك كەزدە ەلىمىز اۋماعىنان وتەتىن بىرنەشە ما­گيس­ترالدىق گاز قۇبىرى سالىندى. ولار­دىڭ بارلىعى قازاقستاندىق ماگيسترال­دىق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ال بۇگىندە رەس­پۋبليكامىزدىڭ ىشكى تۇتىنۋشىلارىنا, اتاپ ايتساق 9 وبلىسقا جانە ەكسپورتقا تا­بيعي گازدى تاسىمالداۋدى, سونداي-اق حا­لىق­ارالىق گاز ءترانزيتىن جۇزەگە اسىرادى. «قازمۇنايگاز» ۇك باسقارما ءتور­اعا­سى ق.قابىلدين ەلىمىزگە, ونىڭ ىشىندە مۇ­ناي سالاسىنا تيەسىلى مەرەيلى كۇننىڭ قۋا­نىشىمەن قۇتتىقتادى. «بيىل ەلىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن تويلايمىز. ءوت­كەن مۇناي-گاز تويى سالاسىندا ءبىز ماڭ­عىس­­تاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىلدىعىن تويلا­دىق, بيىل دوسسور مۇناي كەن ورنىنىڭ 100 جىل­دىعى بار. ال بۇگىن  ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارىنىڭ جارتى عاسىرلىق مەرەي­­تويى. توي قۇتتى بولسىن, سىزدەردى ۇلتتىق كوم­پانيا اتىنان شىن جۇرەكتەن قۇتتىق­تاي­مىن. ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى قا­زاقستان گاز قۇبىرلارى ينفرا­قۇ­رى­لى­مى جاڭارىپ, ءورىسى كەڭەيدى. ونىڭ ءوندى­رىس­تىك قۋاتى, ەكسپورتتىق باعىتتارىن وركەن­دەتۋ زامان تالابى بولىپ وتىر. كورشى مەملەكەتتەرگە سىرتقى نارىقتارعا شى­عۋ­عا كومەكتەسىپ, ترانزيتتىك ەل بولدى. ءبىزدىڭ جەرىمىز ارقىلى وزبەك پەن تۇركىمەن گازى رەسەيگە جەتكىزىلەدى», دەدى ول. «ءبىزدىڭ ماگيسترالدىق گاز قۇبىر­لا­رىنا 50 جىل تولدى. مەرەيتويىمىز ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ءوز تاراپىمىزدان جان-جاق­تان گاز تا­سىمالداۋ سالاسى ارداگەرلەرىن جيناپ, قۇر­مەت كورسەتۋدەمىز. قازاق­ستان­داعى ۇلكەن قى­سىمداعى ماگيسترالدى گاز قۇ­بىر­لارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 14 مىڭ كي­لومەتردى قۇ­راي­دى. 22 گاز كوم­پرەس­سور­لىق ستانسا بار. ولارداعى گاز كومپرەس­سور­لىق ماشينە سانى 220-عا جەتەدى. ون­ىڭ بارلىعى 100 ملرد. تەك­شە مەتر گازدى تا­سى­مالداۋعا مۇمكىنشى­لىك بەرەدى. كومپانيادا 6 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ون­ىڭ ءىشىن­دە 200-دەن استام جاس ماماندى كوم­پانيا ءوزى وقىتىپ, جۇ­مىس­قا الدى. بو­لاشاقتا تاسىمالداۋدى كو­بەيت­سەك دەيمىز, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تا­سى­مالدى جىلى­نا 10 ملرد. تەكشە مەتر گازعا كوبەيتىپ وتىرمىز. سوندىقتان الداعى 3 جىلدىڭ ىشىندە جىلىنا 120 ملرد. تەكشە مەتر گازعا دەيىن تاسىمالدايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ سالادا ىستەيتىن قىز­مەتكەرلەردى ورتاق مەرەكەلەرىمىزبەن قۇت­تىقتاي وتىرىپ, ەڭبەكتە تابىس, باقىت تىلەيمىن», دەدى سەرىك ەستاي. گاز تاسىمالداۋ سالاسىندا بىرنەشە ۇرپاق اۋىستى. كۇن سايىن مىڭداعان شا­قىرىم گاز قۇبىرى جۇيەسىن قۇرىپ, وندا بۇگىنگى كۇنى دە تابىستى جۇمىس اتقارۋدا. كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان ءتۇرلى حالىق وكىلدەرى جەرگىلىكتى ماماندارمەن بىرىگە ەڭبەك ەتتى. وسى ورايدا ايتا كەتەر ءجايت, كومپانيانىڭ باستى باي­لى­عى, بۇل – قازاقستاننىڭ كۇندەلىكتى گاز تاسىمال جۇيەسىن سەنىمدى جانە قاۋىپسىز جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن  ادامدا­رى­مىز, دەدى ول. ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن ارداگەرلەرگە دە ارنادى. گاز سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى سىرىم نارىمباەۆ, نيكولاي باسۋرمانوۆ, قۋا­نىش وماروۆ سالتاناتتى شارانىڭ ءسانىن 50 جىل بۇرىنعى ەستەلىكتەرىمەن جاڭ­عىرت­تى. جا­دى­لارىندا قالعان قيىن دا قىزىقتى ۋا­قىتتاردى اڭگىمەلەپ, سونداي-اق ومىردەن ەرتە وزعان جولداستارىن ەسكە الدى.  شارا سو­ڭىندا جينالعاندار ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى. ۆەنەرا تۇگەلباي.