دامۋ ينستيتۋتتارىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋدىڭ ءمانىسى نەدە؟
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شارالارى تۋرالى» 2011 جىلدىڭ 10 تامىزىنداعى جارلىعىنا سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «سامۇرىق-قازىنا» اق-قا قاراستى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اكتسيالار پاكەتى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىنىڭ سەنىمدى باسقارۋىنا بەرىلەتىندىگى ءمالىم. ودان ءسال بۇرىنىراق, پرەزيدەنتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 ساۋىرىندەگى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارى شەڭبەرىندە ينستيتۋتتاردى باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسى 2011 جىلدىڭ 18 ءساۋىرىندە وتكەن «سامۇرىق-قازىنا» اق باسقارماسىنىڭ, سول سياقتى 21 ساۋىردە وتكەن قوردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلعان بولاتىن.
وسى ورايدا, دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋدىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ وسى جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە وتكەن قوردىڭ سوڭعى وتىرىسىندا قارالعان دامۋ ستراتەگياسىنا دەگەن جاڭا كوزقاراستارمەن ءوزارا بايلانىستى ەكەنىن جانە ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ قازىرگى ساتىداعى قيسىندى قادامى بولىپ تابىلاتىنىن دا بىردەن ايتا كەتۋ ورىندى.
قور ەندىگى جەردە وسى ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا «جولسەرىك» ءرولىن قامتىعان قازىرگى ستراتەگيادان نەعۇرلىم نارىقتىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى ءجۇرگىزۋگە جاعداي جاسايتىنداي دامۋدىڭ اناعۇرلىم بەلسەندى مودەلىنە كوشۋدى قاراستىرىپ وتىر.
دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, ءاۋ باستان-اق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە قۇرىلعانى, سونىمەن ءبىرگە, تابىستاردى ۇلعايتۋدىڭ ونداي كومپانيالار ءۇشىن باستى ماقسات بولماعاندىعى بەلگىلى. كەزىندە, ياعني «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگىن قۇرۋ ساتىسىندا دامۋ ينستيتۋتتارىن ءبىر عانا اكتسيونەردىڭ باسقارۋىنا بىرىكتىرۋ ەۋروپالىق تاجىريبەنى, سول سياقتى, سينگاپۋردىڭ, مالايزيانىڭ وسىعان ۇقساس كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋگە, كومپانيالار قىزمەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگى مەن مولدىرلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى پروتسەدۋرالاردى, جوسپارلاۋ, بيۋدجەتتەۋ جۇيەسىن جولعا قويۋعا جاعداي جاساعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. داعدارىستىڭ نەعۇرلىم وتكىر كەزەڭىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنىڭ, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ قور ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى وپەراتورىنا اينالدى.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا ەكونوميكانى كەڭ اۋقىمدا مودەرنيزاتسيالاۋ جانە يندۋستريالاندىرۋ, رەنتابەلدىلىگى تومەن جوبالاردى قوسا الا وتىرىپ, ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, قازاقستاندىق ەكسپورتتى سىرتقى رىنوكتارعا شىعارۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە قولداۋ ءجونىنەن مىندەتتەر قويىلدى. وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە, ونىڭ ىشىندە, وندىرىستە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن دە ەستە ساقتاعان ءجون.
دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋ فۋنكتسيالارىنىڭ بەرىلۋى ارقىلى مينيسترلىكتەر «ونىمدىلىك-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ەكسپورتتاۋشى-2020», كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسى سياقتى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولادى. سالالىق مينيسترلىكتەر تاراپىنان كومپانيالار قىزمەتىن وپەراتيۆتى باسقارۋ فۋنكتسيالارى ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قاجەتتى شارالاردى ۋاقىتىلى قابىلداۋعا, سول سياقتى, ءتۇيتكىلدى تۇيىندەردى شەشۋدە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە جاعدايلار تۋعىزاتىنىن دا ەشكىم تەرىس دەي المايدى.
وسىلايشا, مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە قۇرىلعان دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ اتقارۋشى بيلىككە دامۋ ينستيتۋتتارىنا سالىنعان بيۋدجەت قارجىلارىن پايدالانا وتىرىپ, ءىرى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى نەعۇرلىم تيىمدىرەك جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى جول اشپاقشى.
سونىمەن بىرگە, دامۋ ينستيتۋتتارىن قوسا العاندا, قوردىڭ بارلىق كومپانيالارىنىڭ الدىنا كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ديرەكتورلار كەڭەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, قىزمەتتىڭ مولدىرلىگى مەن تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىنىڭ قويىلىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى باسقارۋعا بەرىلەتىن كومپانيالارداعى قازىرگى بار كورپوراتيۆتىك پروتسەدۋرالار شەڭبەرىندە كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى, سونىمەن بىرگە, قارجى جاعدايىنا باقىلاۋ جاساۋدى دا قوردىڭ ءوزىندە ساقتاپ قالۋى مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ەگەر سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسىنە ناقتىراق توقتالار بولساق, جوعارىدا قابىلدانعان شەشىمدەر ناتيجەسىندە نەگىزىنەن 2008 جىلعا دەيىن «قازىنا» اق-تىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن اكتيۆتەر مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسقارۋىنا بەرىلەدى. جارلىقتا كورسەتىلگەندەي, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى باستى بەنەفيتسيار بولىپ تابىلادى. ونىڭ باسقارۋىنا دامۋ بانكى, «ينۆەستيتسيالىق قور» اق, «Kazyna Capital Management» اق, «كازەكسپەرتگارانت» ساراپتاما-نەسيەلىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى» اق بەرىلسە, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە بەرىلەدى. ونىڭ سىرتىندا, «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى», «قازاقستاندىق يپوتەكالىق نەسيەلەردى كەپىلدەندىرۋ قورى», «قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانيا» يپوتەكالىق ۇيىمى» اكتسيونەرلىك قوعامدارى يەلىك ەتۋ جانە پايدالانۋ قۇقىعىندا قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا كوشەدى.
ءىس جۇزىندە العاندا, بۇل قادام پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جىلدىڭ 17 ساۋىرىندە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ, ورتالىق ورگانداردىڭ, «نۇر وتان» پارتياسى مەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە بەرگەن تاپسىرمالارىنا سايكەس ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ۇكىمەت پەن اكىمدەر الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەتتىڭ ماعىناسى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ينتەنسيۆتى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ جىل سايىن قوسىمشا تاعى دا 3 پايىز جانە ودان دا جوعارى وسىمگە جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان مىندەتتى شەشۋ تۇرعىسىندا مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيالار تارتۋ, يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ءۇش باعىتتى اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى.
ءسوز رەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ 2008 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرىلعانىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋدە قازاقستان ۇكىمەتى باعدارلاماسىنىڭ يادروسىنا اينالىپ, سونىمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ مەملەكەت ءمۇمكىندىكتەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن پايدالاناتىن نەگىزگى قۇرالىنا اينالاتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن, دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قوردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ. «داعدارىس كەزىندە قورعا وعان ونشا ءتان ەمەس بولسا دا, بىراق سول شاق ءۇشىن ءومىرلىك ماڭىزدى داعدارىسقا قارسى مەنەدجەر فۋنكتسياسى جۇكتەلدى. بۇل كومپانيالاردى «قولدان باسقارىپ», ەكونوميكاعا تيەتىن تەرىس زارداپتاردى جويۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ وپەراتيۆتى شارالار قابىلداۋ قاجەت بولعان كەز ەدى. بۇتىندەي العاندا, ەكونوميكالىق داعدارىستى تابىستى ەڭسەرۋ مەملەكەتتىك حولدينگتىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى», دەيدى ۇاق-تىڭ اقپاراتتىق-تالدامالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ. بۇگىندە قوردىڭ ءوزى حولدينگتى دامىتۋ ىسىنە دەگەن كوزقاراستاردى قايتا قارايتىن, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن باستاپقى ماقساتتارعا ورالاتىن كەز كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. ول مىندەت, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدارىن قور رىنوگىنا شىعارۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. سوڭعى وتكەن ديرەكتورلار كەڭەسىندە قوزعالعان شەشۋشى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ قيسىنىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قور ستراتەگياسىن كوكەيكەستىلەندىرۋ بولىپ تابىلدى, دەپ اتاپ كورسەتەدى ر.وشاقباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوز اكتيۆتەرىنىڭ رىنوكتىق قۇنىن ءوسىرۋ ماقساتىن الدىعا قوياتىن كومپانيا رەتىندە حولدينگتىڭ رىنوكتىق باعدارىن تۇجىرىمدامالى تۇردە قولداۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدانعان. وسىنداي ماقساتتاردى باسشىلىققا العاندا, دامۋ ينستيتۋتتارى حولدينگ قۇرىلىمىنا ەتەنە كىرىگە المايدى, ويتكەنى ءوزدەرىنىڭ رىنوكتىق قۇنى مەن تابىسىن ۇلعايتۋ ولاردىڭ باستى ماقساتتارى بولىپ شىقپاۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەنشىلەس كومپانييالاردى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا بەرۋگە قوردىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن ءجۇزەگە اسىرۋ ىسىمەن ءبىر ماتىندە قاراعان دۇرىس. دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە قۇرىلعان, ولار ءۇشىن وزگە فۋنكتسيالار باستاپقى, ياعني ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن اكتيۆتەر باسقارۋعا بەرىلمەك. ءويتكەنى, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ولاردىڭ الدىندا تابىستاردى ۇلعايتۋ كەرەك پە, جوق, الدە مەملەكەت جۇكتەگەن دامۋ ينستيتۋتى فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك پە دەگەن تاڭداۋ تۋارى انىق. سونداي ساتتە ولار سول ماقساتتار ءۇشىن قۇرىلعاندىقتان دا, ءسوز جوق, ەكىنشى جولدى تاڭدايدى, سوندىقتان ولاردى وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسقارعانى كوكەيگە قونىمدىراق, دەيدى ر.وشاقباەۆ. دەگەنمەن, مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەيتىن ساراپشىلار دا بار. ماسەلەن, «راكۋرس» ەكونوميكالىق تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى و.جاندوسوۆ سەنىمدى باسقارۋعا پاكەت قانا بەرىلىپ, بورىشتار ۇاق-تا قالاتىندىقتان, قازىرگى تاڭدا بۇل شەشىم جارتىكەش قانا سيپاتتا بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ر.وشاقباەۆتىڭ بۇل جونىندە دە ءوز پىكىرى بار. بالانس شىنىمەن دە قوردا قالىپ وتىر, دەيدى ول. بىراق ۇاق قازىرگى كۇنى جەكە-جەكە ەسەپ ءجۇرگىزۋدى ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە سالماق سالعان دۇرىس دەپ بىلەدى. ونداي جاعدايدا ۇاق قىزمەتىنىڭ كورسەتكىشتەرى ەكى راكۋرستا: قور كومپانيالارىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى قۇنىن جوعارىلاتۋ ماقسات بولىپ سانالاتىن رىنوكتىق قىزمەت بولىگىندە ءبىر بولەك, ال قورعا ۇكىمەت جۇكتەگەن الەۋمەتتىك جۇكتەمەنى ورىنداۋ جاعىن ەسكەرگەندە ءوز الدىنا جەكە قاراستىرىلماق.
قالاي دەگەندە دە, دامۋ ينستيتۋتتارىن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا باسقارۋعا بەرۋدىڭ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان شارا ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. وسى ارقىلى, اتتارىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, دامۋ ينستيتۋتتارى مەملەكەتتى ءوركەندەتۋ ىسىنە ۇلەس قوسسا, «سامۇرىق-قازىنا» قورى ءوزىنىڭ باستاپقى باعدارىنا قاراي بەتبۇرىس جاساماق. ال ونداي قادامنىڭ بۇتىندەي العاندا بۇكىل قازاقستان ءۇشىن پايدالى ەكەندىگىنە ەشكىم دە كۇمان كەلتىرمەۋگە ءتيىس. قولعا الىنىپ وتىرعان شارا دا, تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنداي ماقساتتاردى كوزدەيدى.
سەيفوللا شاينعازى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شارالارى تۋرالى» 2011 جىلدىڭ 10 تامىزىنداعى جارلىعىنا سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «سامۇرىق-قازىنا» اق-قا قاراستى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اكتسيالار پاكەتى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىنىڭ سەنىمدى باسقارۋىنا بەرىلەتىندىگى ءمالىم. ودان ءسال بۇرىنىراق, پرەزيدەنتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 ساۋىرىندەگى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارى شەڭبەرىندە ينستيتۋتتاردى باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسى 2011 جىلدىڭ 18 ءساۋىرىندە وتكەن «سامۇرىق-قازىنا» اق باسقارماسىنىڭ, سول سياقتى 21 ساۋىردە وتكەن قوردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلعان بولاتىن.
وسى ورايدا, دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋدىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ وسى جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە وتكەن قوردىڭ سوڭعى وتىرىسىندا قارالعان دامۋ ستراتەگياسىنا دەگەن جاڭا كوزقاراستارمەن ءوزارا بايلانىستى ەكەنىن جانە ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ قازىرگى ساتىداعى قيسىندى قادامى بولىپ تابىلاتىنىن دا بىردەن ايتا كەتۋ ورىندى.
قور ەندىگى جەردە وسى ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا «جولسەرىك» ءرولىن قامتىعان قازىرگى ستراتەگيادان نەعۇرلىم نارىقتىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى ءجۇرگىزۋگە جاعداي جاسايتىنداي دامۋدىڭ اناعۇرلىم بەلسەندى مودەلىنە كوشۋدى قاراستىرىپ وتىر.
دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, ءاۋ باستان-اق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە قۇرىلعانى, سونىمەن ءبىرگە, تابىستاردى ۇلعايتۋدىڭ ونداي كومپانيالار ءۇشىن باستى ماقسات بولماعاندىعى بەلگىلى. كەزىندە, ياعني «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگىن قۇرۋ ساتىسىندا دامۋ ينستيتۋتتارىن ءبىر عانا اكتسيونەردىڭ باسقارۋىنا بىرىكتىرۋ ەۋروپالىق تاجىريبەنى, سول سياقتى, سينگاپۋردىڭ, مالايزيانىڭ وسىعان ۇقساس كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋگە, كومپانيالار قىزمەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگى مەن مولدىرلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى پروتسەدۋرالاردى, جوسپارلاۋ, بيۋدجەتتەۋ جۇيەسىن جولعا قويۋعا جاعداي جاساعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. داعدارىستىڭ نەعۇرلىم وتكىر كەزەڭىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنىڭ, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ قور ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى وپەراتورىنا اينالدى.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا ەكونوميكانى كەڭ اۋقىمدا مودەرنيزاتسيالاۋ جانە يندۋستريالاندىرۋ, رەنتابەلدىلىگى تومەن جوبالاردى قوسا الا وتىرىپ, ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, قازاقستاندىق ەكسپورتتى سىرتقى رىنوكتارعا شىعارۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە قولداۋ ءجونىنەن مىندەتتەر قويىلدى. وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە, ونىڭ ىشىندە, وندىرىستە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن دە ەستە ساقتاعان ءجون.
دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋ فۋنكتسيالارىنىڭ بەرىلۋى ارقىلى مينيسترلىكتەر «ونىمدىلىك-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ەكسپورتتاۋشى-2020», كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسى سياقتى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولادى. سالالىق مينيسترلىكتەر تاراپىنان كومپانيالار قىزمەتىن وپەراتيۆتى باسقارۋ فۋنكتسيالارى ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قاجەتتى شارالاردى ۋاقىتىلى قابىلداۋعا, سول سياقتى, ءتۇيتكىلدى تۇيىندەردى شەشۋدە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە جاعدايلار تۋعىزاتىنىن دا ەشكىم تەرىس دەي المايدى.
وسىلايشا, مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە قۇرىلعان دامۋ ينستيتۋتتارىن سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ اتقارۋشى بيلىككە دامۋ ينستيتۋتتارىنا سالىنعان بيۋدجەت قارجىلارىن پايدالانا وتىرىپ, ءىرى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى نەعۇرلىم تيىمدىرەك جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى جول اشپاقشى.
سونىمەن بىرگە, دامۋ ينستيتۋتتارىن قوسا العاندا, قوردىڭ بارلىق كومپانيالارىنىڭ الدىنا كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ديرەكتورلار كەڭەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, قىزمەتتىڭ مولدىرلىگى مەن تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىنىڭ قويىلىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى باسقارۋعا بەرىلەتىن كومپانيالارداعى قازىرگى بار كورپوراتيۆتىك پروتسەدۋرالار شەڭبەرىندە كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى, سونىمەن بىرگە, قارجى جاعدايىنا باقىلاۋ جاساۋدى دا قوردىڭ ءوزىندە ساقتاپ قالۋى مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ەگەر سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسىنە ناقتىراق توقتالار بولساق, جوعارىدا قابىلدانعان شەشىمدەر ناتيجەسىندە نەگىزىنەن 2008 جىلعا دەيىن «قازىنا» اق-تىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن اكتيۆتەر مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسقارۋىنا بەرىلەدى. جارلىقتا كورسەتىلگەندەي, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى باستى بەنەفيتسيار بولىپ تابىلادى. ونىڭ باسقارۋىنا دامۋ بانكى, «ينۆەستيتسيالىق قور» اق, «Kazyna Capital Management» اق, «كازەكسپەرتگارانت» ساراپتاما-نەسيەلىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى» اق بەرىلسە, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە بەرىلەدى. ونىڭ سىرتىندا, «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى», «قازاقستاندىق يپوتەكالىق نەسيەلەردى كەپىلدەندىرۋ قورى», «قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانيا» يپوتەكالىق ۇيىمى» اكتسيونەرلىك قوعامدارى يەلىك ەتۋ جانە پايدالانۋ قۇقىعىندا قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا كوشەدى.
ءىس جۇزىندە العاندا, بۇل قادام پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جىلدىڭ 17 ساۋىرىندە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, اكىمدەردىڭ, ورتالىق ورگانداردىڭ, «نۇر وتان» پارتياسى مەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە بەرگەن تاپسىرمالارىنا سايكەس ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ۇكىمەت پەن اكىمدەر الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەتتىڭ ماعىناسى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ينتەنسيۆتى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ جىل سايىن قوسىمشا تاعى دا 3 پايىز جانە ودان دا جوعارى وسىمگە جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان مىندەتتى شەشۋ تۇرعىسىندا مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيالار تارتۋ, يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ءۇش باعىتتى اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى.
ءسوز رەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ 2008 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرىلعانىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋدە قازاقستان ۇكىمەتى باعدارلاماسىنىڭ يادروسىنا اينالىپ, سونىمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ مەملەكەت ءمۇمكىندىكتەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن پايدالاناتىن نەگىزگى قۇرالىنا اينالاتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن, دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قوردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ. «داعدارىس كەزىندە قورعا وعان ونشا ءتان ەمەس بولسا دا, بىراق سول شاق ءۇشىن ءومىرلىك ماڭىزدى داعدارىسقا قارسى مەنەدجەر فۋنكتسياسى جۇكتەلدى. بۇل كومپانيالاردى «قولدان باسقارىپ», ەكونوميكاعا تيەتىن تەرىس زارداپتاردى جويۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ وپەراتيۆتى شارالار قابىلداۋ قاجەت بولعان كەز ەدى. بۇتىندەي العاندا, ەكونوميكالىق داعدارىستى تابىستى ەڭسەرۋ مەملەكەتتىك حولدينگتىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى», دەيدى ۇاق-تىڭ اقپاراتتىق-تالدامالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ. بۇگىندە قوردىڭ ءوزى حولدينگتى دامىتۋ ىسىنە دەگەن كوزقاراستاردى قايتا قارايتىن, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن باستاپقى ماقساتتارعا ورالاتىن كەز كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. ول مىندەت, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدارىن قور رىنوگىنا شىعارۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. سوڭعى وتكەن ديرەكتورلار كەڭەسىندە قوزعالعان شەشۋشى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ قيسىنىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قور ستراتەگياسىن كوكەيكەستىلەندىرۋ بولىپ تابىلدى, دەپ اتاپ كورسەتەدى ر.وشاقباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوز اكتيۆتەرىنىڭ رىنوكتىق قۇنىن ءوسىرۋ ماقساتىن الدىعا قوياتىن كومپانيا رەتىندە حولدينگتىڭ رىنوكتىق باعدارىن تۇجىرىمدامالى تۇردە قولداۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدانعان. وسىنداي ماقساتتاردى باسشىلىققا العاندا, دامۋ ينستيتۋتتارى حولدينگ قۇرىلىمىنا ەتەنە كىرىگە المايدى, ويتكەنى ءوزدەرىنىڭ رىنوكتىق قۇنى مەن تابىسىن ۇلعايتۋ ولاردىڭ باستى ماقساتتارى بولىپ شىقپاۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەنشىلەس كومپانييالاردى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا بەرۋگە قوردىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن ءجۇزەگە اسىرۋ ىسىمەن ءبىر ماتىندە قاراعان دۇرىس. دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە قۇرىلعان, ولار ءۇشىن وزگە فۋنكتسيالار باستاپقى, ياعني ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن اكتيۆتەر باسقارۋعا بەرىلمەك. ءويتكەنى, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ولاردىڭ الدىندا تابىستاردى ۇلعايتۋ كەرەك پە, جوق, الدە مەملەكەت جۇكتەگەن دامۋ ينستيتۋتى فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك پە دەگەن تاڭداۋ تۋارى انىق. سونداي ساتتە ولار سول ماقساتتار ءۇشىن قۇرىلعاندىقتان دا, ءسوز جوق, ەكىنشى جولدى تاڭدايدى, سوندىقتان ولاردى وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسقارعانى كوكەيگە قونىمدىراق, دەيدى ر.وشاقباەۆ. دەگەنمەن, مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەيتىن ساراپشىلار دا بار. ماسەلەن, «راكۋرس» ەكونوميكالىق تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى و.جاندوسوۆ سەنىمدى باسقارۋعا پاكەت قانا بەرىلىپ, بورىشتار ۇاق-تا قالاتىندىقتان, قازىرگى تاڭدا بۇل شەشىم جارتىكەش قانا سيپاتتا بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ر.وشاقباەۆتىڭ بۇل جونىندە دە ءوز پىكىرى بار. بالانس شىنىمەن دە قوردا قالىپ وتىر, دەيدى ول. بىراق ۇاق قازىرگى كۇنى جەكە-جەكە ەسەپ ءجۇرگىزۋدى ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە سالماق سالعان دۇرىس دەپ بىلەدى. ونداي جاعدايدا ۇاق قىزمەتىنىڭ كورسەتكىشتەرى ەكى راكۋرستا: قور كومپانيالارىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى قۇنىن جوعارىلاتۋ ماقسات بولىپ سانالاتىن رىنوكتىق قىزمەت بولىگىندە ءبىر بولەك, ال قورعا ۇكىمەت جۇكتەگەن الەۋمەتتىك جۇكتەمەنى ورىنداۋ جاعىن ەسكەرگەندە ءوز الدىنا جەكە قاراستىرىلماق.
قالاي دەگەندە دە, دامۋ ينستيتۋتتارىن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا باسقارۋعا بەرۋدىڭ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان شارا ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. وسى ارقىلى, اتتارىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, دامۋ ينستيتۋتتارى مەملەكەتتى ءوركەندەتۋ ىسىنە ۇلەس قوسسا, «سامۇرىق-قازىنا» قورى ءوزىنىڭ باستاپقى باعدارىنا قاراي بەتبۇرىس جاساماق. ال ونداي قادامنىڭ بۇتىندەي العاندا بۇكىل قازاقستان ءۇشىن پايدالى ەكەندىگىنە ەشكىم دە كۇمان كەلتىرمەۋگە ءتيىس. قولعا الىنىپ وتىرعان شارا دا, تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنداي ماقساتتاردى كوزدەيدى.
سەيفوللا شاينعازى.
