ءدىن مەن ءداستۇر

ەگەر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, يسلام ءدىنى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنە VII عاسىردا ەنە باستاعان. تاريحتان ءمالىم بولعانىنداي, تۇرگەش قاعاناتى تۇ­سىن­دا تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اتلاق قالاسى جانىندا تان يمپەرياسى مەن اراب حاليفاتى اراسىنداعى ايگىلى ۇرىس وتەدى. وسى بەس كۇنگە سوزىلعان مايدان شىن مانىندەگى تاريحي مايدان بولادى. ەكى جاقتان دا ادام شىعىنى كوپ بولىپ, جەڭىلگەن تان اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال گاۋ شيانجي باس ساۋعالاپ قاشىپ, ونىڭ 20 مىڭ ادامى تۇتقىنعا تۇسەدى. اتلاق بويىنداعى وسى قانكەشۋدە اراب-تۇركى اسكەرلەرى­نىڭ جەڭىسكە جەتۋىندە قارلۇقتاردىڭ رولىنە نازار اۋدارعان ءجون. تۇرگەش­تەر­مەن جانە وزگە دە تۇركىلىك تايپالارمەن ۇنەمى سوقتىعىسىپ جۇرەتىن قار­لۇقتار شەشۋشى ۋاقىتتا باۋىر­لاستارىمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتى ۇمىتىپ, باسقىنشى تان اسكەرىن تىڭ كۇشپەن شابۋىلدايدى. سايىن دالا­داعى جەڭىس وسىلايشا قولعا تيەدى. IX عاسىردىڭ اياعىندا قازاق جەرىندە العاشقى مەشىتتەر بوي كوتەرە باس­تايدى. ال X عاسىردا يسلام ءدىنى قارا­حان قاعاناتىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى بو­لىپ تابىلادى دا, يسلام ءدىنىنىڭ ەنۋى­مەن ەندى تۇركى ءالىپبيىن اراب جازۋى ىعىستىرادى. وسى تۇستاردا ورتالىق ازيا مەن قازاق جەرىندە سوفىلىق ءىلىم تاراي باستايدى. جەر-جەردە سوفىلىق مەكتەپتەردىڭ نەگىزى قالانادى. يسلام ءدىنى مەن وعان دەيىنگى تاڭىرگە تابى­نۋ­شىلىق اراسىنداعى ىزگىلىكتەردى تا­بيعي تۇردە جىمداستىرا, حالىقتىڭ جانىنا ەتەنە ەتۋ يسلام ءدىنىنىڭ دا­مۋىنا وڭ ىقپال جاسايدى. سوفىلىق ءىلىمنىڭ وسىلايشا تاراۋىندا قوجا احمەت ياساۋي بابانىڭ بارشا ءومىرى مەن ەڭبەگى وزگەشە بولدى. سوفىلىق ىلىمدە اۋليەلىك ءداستۇردى قادىر تۇتۋ يسلام ءدىنىن حالىقتىق دىنگە اينال­دىرۋعا جول اشتى. اۋليەلەردى قادىر­لەۋ كوشپەلىلەردىڭ ارۋاقتى قاستەر­لەي­تىن عۇرپىمەن استاسىپ جاتتى. مۇ­نىمەن قوسا, اراب الىپبيىمەن تۇركى تىلىندە جازىلعان «ديۋاني حيكمەت» كىتابىنىڭ جازىلۋى دا دالالىقتارعا يسلام ءدىنىن جاقىنداتا ءتۇستى. ال التىن وردا حاندارىنىڭ يسلامدى قابىلداۋى حانىنا قاراپ بوي تۇزەيتىن قاراشاسى ءۇشىن كەرەمەت ۇلگى بولعانى انىق. التىن وردانىڭ تاريحي جالعاسى – قازاق حاندىعىندا يسلام ءدىنى رەسمي مارتەبەسى بار دىنگە اينالعان. ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىندا» ەگەر كىمدە-كىم شوقىنىپ كەتەتىن بولسا, وندا ونىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, تۋىس­قاندارىنا ءبولىنىپ بەرىلەدى دەلىنگەن. سونىمەن بىرگە, وندا مۇحاممەد پاي­عام­باردان تارايتىن قوجالاردىڭ ەرەك­شە دارەگەيى دە بەلگىلەنگەن. الايدا, قازاقتار اراسىنداعى سول زامانعا سايكەس قۇقىقتىق قاتىناستار تەك شا­ري­عاتپەن ەمەس, ءداستۇرلى ادەت-عۇرىپ­تار­دىڭ شاريعات زاڭدىلىقتارىنا ۇش­تاسۋىمەن رەتتەلىپ وتىرعان. وسى­لاي­شا شاريعاتتا كورسەتىلمەگەنىمەن, دالا عۇرپىنداعى قالىڭمال بەرۋ, امەڭ­گەرلىك, قۇدا ءتۇسۋ, ت.ب. سالتتار حا­لىقپەن بىرگە جاساستى. وسى تۇستا مىنا ءبىر ماسەلەنى وي­دان شىعارماعان ابزال. ول–مەملەكەتتەگى بيلىكتىڭ ەشقاشان تەوكراتيالىق قالىپتى يەلەنبەۋى. حان بولىپ سايلانۋ قۇقىعى تەك شىڭعىس ۇرپاعىنا – ءتو­رەلەرگە عانا تيەسىلى بولىپ, حا­لىق­تىڭ ىشىندە اقسۇيەك-تورەلەر مەن اسىل­سۇيەك-قوجالار ەليتا سانالدى. ياعني, قۇنانباي قاجىشا ايتقاندا, «ءتىرى­مىز­دىڭ بيلىگى «الديار» ۇراندى تورەدە, ءولىمىزدىڭ بيلىگى – «اللا» ۇراندى قوجادا» بولدى. ءاۋ باستا رەسەي يمپەرياسى دالاعا كەلگەندە قازاقتاردى شوقىندىرۋدى ماق­سات تۇتقانى ايقىن. الايدا, ول جوس­پارلارى جۇزەگە اسپاي, كەيدە دا­لاعا جىبەرگەن ميسسيونەرلەرىنىڭ با­لا­لارى قازاقتارعا ۇيلەنىپ, قىزدارى قازاقتارعا تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەنىن كورگەن پاتشا وكىمەتى ساياساتىن باسقا ارناعا بۇرادى. قازاقتاردى حريستيان دىنىنە تارتقاننان گورى, وعان باقىلاۋ جاساعان ءتيىمدى دەگەن وتارشىل وكىمەت وزدەرى تاعايىنداعان تاتار مولدالا­رىن دالاعا توعىتتى. جانە ورتالىق ازيادان مولدا كەلتىرمەۋگە ۇمتىلدى, ياعني ولاردىڭ قازاق جەرىندە ءىلىم تاراتۋىنا تىيىم سالدى. ەلدە قازاق­تار­عا ارنالعان ءمۇفتيات بولماي, ول ورىنبور ءمۇفتياتىنىڭ قاراماعىنا ەندى. 1868 جىلعى «ورىنبور جانە باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىن باسقارۋدىڭ ەرەجەسىندە» ءاربىر بولىس­تىقتا تەك ءبىر عانا مەشىتكە رۇقسات ەتىلدى. XX عاسىردىڭ باسىنداعى ءدىندى ساياسيلاندىرۋعا, مۇسىلمانداردىڭ ءدىني ەركىندىگىن شەكتەۋىنە ۇلت زيالى­لارى ريزا ەمەس-ءتىن. «الاش» پارتيا­سى­نىڭ باعدارلاماسىندا بارلىق ءدىن­دەردىڭ تەڭدىگى, ءدىني بوستاندىق قا­جەت­تىگى, قازاق دالاسىندا جەكە ءوز ءمۇف­تيا­تى بولۋى ماسەلەلەرى كوتەرىلۋىنىڭ وسىنداي زاڭدىلىعى بار ەدى. دەگەنمەن, الاشوردالىقتار شاريعات قۇزى­رەتى تەك نەكەگە تۇرۋ, اجىراسۋ, تۋ مەن ءولىمدى تىركەۋ اياسىندا عانا بولۋى قاجەت دەگەن ۇستانىمدا بولدى. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن يمامدار مەن حازىرەتتەر, ءدىني باس­قار­مالاردىڭ وكىلدەرى 1921 جىلدان باستاپ سايلانۋ جانە داۋىس بەرۋ قۇ­قى­عىنان ايرىلدى. 1926 جىلعى قۇجات­تاردا مۇسىلماندىقتىڭ انتيكەڭەستىك سيپاتى تۋراسىندا تەزيستەر پايدا بولسا, 1927 جىلى ول اشىق قۋدالاۋعا ۇشىرادى. مەشىتتەر قيراتىلىپ, ءدىن وكىلدەرى تۇرمەلەرگە ايدالىپ, ەلدە «باي­لاردى, مولدانى قويداي قۋ قامشىمەن» دەگەن اندەر ايتىلىپ, «قۇدايسىزدار قوعامى» دەگەن قو­عامدار قۇرىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مەم­لە­كەتتىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەر­تۋ­گە ماجبۇرلەدى. وسىعان دەيىن ات­تا­رىن اتاۋعا تىيىم سالىنىپ كەلگەن حالىق باتىرلارىنىڭ اتى جارىققا شىعىپ, ءدىننىڭ دە وتان قورعاۋدا ۇلەسى بولاتىنىن ۇققان كەسىر وكىمەت ەندى ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا ارنا­لىپ, ورتالىعىن تاشكەنت ەتىپ بەلگىلەگەن ءدىني باسقارما اشتى. 1961 جىلى ەلىمىزدە مەشىتى بار 25 قاۋىم­داستىق تىركەلىپ, ونىڭ سىرتىندا 60 قاۋىمداستىق جانە 500 تىركەلمەگەن مولدالار بولدى. 1989 جىلى 59 مەشىت تىركەلسە, 1990 جىلى قازاقستان مۇ­سىل­ماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى قۇ­رىلدى. قاراپ وتىرساق, قازاق جەرىندەگى يسلام ءدىنىنىڭ تاريحى مىڭجىلدىق مە­جەدەن اسىپ جىعىلادى, ال يسلام ءدىنىنىڭ قازاقتار ءۇشىن ءداستۇرلى ءدىن ەكەنى ايقىن. الايدا, وسى مىڭ­جىل­دىق ىشىندە يسلام ءدىنى بارلىق تۇركى تىلدەس حالىقتارداعىداي قازاق دىلىنە بەيىمدەلگەن كەيىپتە, سۇننيتتەردىڭ ابۋ حانيفا مازحابى نەگىزىندە حال­قى­مىزدىڭ رۋحاني ءتىنى بولىپ كەلەدى. يسلام ءدىنىن نەگىزگى ۇستانۋشىلار سۇننيتتەر مەن شيتەر دەپ بولىنەدى. ءسۇننا دەگەنىمىز اراب تىلىنەن اۋدار­عان­دا جول, باعىت دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. نەمەسە شاريعات سالاسىندا ءدىني عى­لىم, مەكتەپ, ءىلىم, تۇسىنىك دەگەن ما­عىنانى بىلدىرەدى. يسلام دىنىندە ءاھلۇ ءسۇننا ءۋال ءدجاماا دەلىنەتىن ءتورت مازحاب بار. ولار حانافي, شافي, ماليكي جانە حانبالي مازحابتارى. ءار مازحاب سول مازحابتىڭ نەگىزىن قۇراۋ­شى يمامنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. حانافي مازحابىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شى يمام ءابۋ حانيفا ان نۇعمان يبن ءسابيت. بىلىمدىلىگى سەبەبىنەن تاريح­شى­لار يمام ءابۋ حانيفانى اعزام ( ۇلى يمام) دەپ اتاپ: «ەگەر ءدىن شولپان جۇلدىزىنا كوتەرىلىپ كەتسە, ونى جەرگە يمام ءابۋ حانيفا قايتارادى», دەگەن. ءىح عاسىردان باستاپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە حانافي مازحابى اناتوليا, بالقان, سولتۇستىك كاۆكاز, ەدىل ايماعى, ورتالىق ازيا, قىتاي, ءۇن­دىس­تان, اۋعانستان توڭىرەگىنە جانە يندونەزيا ارالدارىنا تاراعان. جوعارىدا ايتىلعانداي, «بايلار مەن مولدانى قامشىمەن قويداي قۋا­تىن» زاماننىڭ بەتى ءارى قاراپ, تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىن قازاق جاستارى شەتەلدەرگە بارىپ ءدىني ءبىلىم الا باستادى. بىراق, وسى ۇدەرىسكە مەملەكەت تاراپىنان دۇرىس ءمان بەرىلمەۋىنەن ولاردىڭ ء(دىني جوو-لاردىڭ) قان­داي مازحابتى نەگىزگە الىپ وقى­تا­تىندىعى ەسكەرىلمەدى. ءدىني ىلىمگە سۋساپ بارعان جاس قايدان ءبىلسىن, وقىعان جەرلەرىندە ۇستانعان باعىتتى حاق دەپ تانىپ, ەلگە قايتقان سوڭ شالبارلارىن بالاعىنان شورت كەسىپ, دومبىرا ۇس­تا­عانمەن قاس بولىپ, سۋرەتكە تۇسپەي, كەلىن تۇسسە, بەت اشپايتىن بولدى. ولار ءۇشىن كەلىننىڭ كەلگەن جەرىنە, تۇسكەن ەلىنە, ولاردىڭ ۇلكەنىنە ءيىلىپ سالەم سالۋى «بيدعات». ءتىپتى, كەلىننىڭ بەتىن اشتىرمايتىن «حالال اسابا» دەگەندەر شىققان. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «قۇجى­رات» سۇرەسىندە «ءاي, ادام بالاسى! سەن­دەردى ءبىر ەر, ءبىر ايەلدەن جارات­تىق. سونداي-اق, ءبىر-بىرلەرىڭدى تانۋ­لار­ىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار, رۋلار قىل­دىق», دەگەن ايات بار. ۇلى جارا­تۋ­شىنىڭ ءوزى ءتۇرلى ەتىپ جاراتىپ, وعان ۇعىنىساتىن ءتۇرلى ءتىل, وزىنە ءتان ونەر, مادەنيەت, ءدىل ۇسىنعانى حاق. ادامزات بالاسى عاسىرلار بويى وسى عالامات وركەسترگە ارقايسىسى ءوز ۇنىمەن قو­سىلىپ, اللانىڭ مىڭ سان عالامدى قالايشا ءتۇرلى ەتىپ جاراتقانىنا تاڭ­دانۋمەن ءوسىپ-جەتىلىپ, تاريحى مەن تاعدىر تالايىن جاساپ كەلەدى. الەم وسىنىسىمەن قۇندى. ەگەر ادام­دار­دىڭ كورسوقىرلىعىنان, تايازدىعىنان جەر بەتىنەن ءبىر مادەنيەت, ءبىر ءتىل جوعالىپ كەتسە, ول – ادامزاتتىڭ بەتىنە باسىلعان قارا تاڭبا. حالىق ءۇشىن ءتىل قانداي قاجەت بولسا, ونىڭ ءوز بەينەسىن وزگەلەردەن اجىراتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن ءداستۇر دە سونداي قاجەت. ال ودان ايرىلۋ نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. انار تولەۋحانقىزى.