جاپونيا — اقش ىنتىماقتاستىعى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلە مە؟

جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە 2016 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اقش-قا ساپار شەگىپ, جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت دونالد ترامپپەن كەزدەسكەن بولاتىن. بۇل رەسمي ەمەس جۇزدەسۋ ترامپتىڭ سايلاۋدان كەيىنگى شەتەلدىك لاۋازىمدى تۇلعامەن العاشقى كەزدەسۋى ەدى. جاپونيا پرە­مەر-ءمينيسترى اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتىمەن ناقتى قانداي ما­سەلەلەردى تالقىلاعانىن كوپ­شى­لىك­كە جاريا ەتپەسە دە, كەز­دە­سۋدىڭ اشىق فورماتتا وتكەنىن ايتقان. ول ترامپتى «سەنىم ارتۋعا بولاتىن ليدەر» دەپ باعالاپ, توكيو مەن ۆاشينگتون «سەنىمدى قاتىناس» جا­سايتىنىنان ۇمىتتەنەتىنىن بىل­دىر­گەن. ­سول كەزدە ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپ­تەستىگى ايماعىنداعى ساۋدا كەلىسىمىنە قاتىستى ءسوز قوزعالدى ما, كوپشىلىك ودان بەيحابار. كەزىندە باراك وباما اكىم­شىلىگى بۇل ماسەلەنى دونالد ترامپقا قال­دىرۋدى ءجون كورگەن. ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى كەلىسىمىنە جاپونيا, مالايزيا, جاڭا زەلانديا, اۆستراليا, برۋنەي, ۆەتنام, كانادا, مەكسيكا, چيلي, سينگاپۋر, پەرۋ, اقش ءتارىزدى مەملەكەتتەر قول قويعان. ترانس-تىنىق مۇحيتى ايماعى ارىپ­تەس­تىگىن ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2016 جىلى اقپان ايىندا جاڭا زەلانديادا قول قويىلعان. بولجام بويىنشا بۇل ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 38-40 پايىزعا جەتەدى. بۇل ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى يدەيانى 2003 جىلى جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر جانە چيلي مەملەكەتتەرى ۇسىنعان. 2005 جىلى ونىڭ قۇرامىنا برۋنەي كىردى. سول جىلى تاعى ءتورت مەملەكەت ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. قۇجاتتا قاتىسۋشىلاردىڭ دسۇ ەرەجەلەرىنە ساي ەركىن ساۋدا اي­ما­عىن قۇرۋى دا ايتىلادى. جاڭا ۇيىمعا اقش-تىڭ قىزىعۋشىلىعى 2008 جىلى بايقالدى. ودان كەيىن اۆستراليا, ۆەتنام مەن پەرۋ قوسىلدى. 2010 جىلى كەلىسسوزدەرگە مالايزيا, 2010 جىلى كانادا مەن مەكسيكا قاتىستى. 2012 جىلى اقش ۇيىمعا جاپونيانى قاتىستىرۋدى ۇسىندى. 2013 جىلى جاپونيا ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگىنە مۇشە بولۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى باستادى. سول جىلى جاپون بيزنەسمەندەرى اراسىندا ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپ­تەس­تىگى ۇيىمىنا كىرۋ ماسەلەسى كەڭىنەن تال­قىلاندى. اقش ءوزى تاراپىنان ارىپتەستىك ۇيىمى­نا مۇشە ەلدەردى ەڭبەك جانە ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى حالىقارالىق دارەجەگە كوتەرۋگە مىندەتتەۋ ۇستانىمىندا بولعان. سونداي-اق, ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى قۇرامىندا ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن ۇكىمەتتەر اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەردى قارايتىن ارنايى سوت قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ يەسى. 2017 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا پرەزيدەنت دونالد ترامپ سايلاۋالدى ۋادەسىن ورىنداپ, اقش-تى اتالعان ۇيىمنان شىعارۋ جونىندە جارلىققا قول قويدى. ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى قۇرامىنا ەنۋ ءبىر جاعىنان جاپونياعا ەكس­پورتتالاتىن شەتەلدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. اتالعان ۇيىمعا مۇشە بولۋدان جاپونيانىڭ اۆتوكولىك پەن ەلەكترونيكا, ت.ب. ءونىم تۇرلەرىن ەكسپورتتاۋشىلارى پايداعا كەنەلەدى دەپ بولجانۋدا. بىراق بۇگىندە اقش-تىڭ جەتەكشى اۆتوكولىك جاساۋشى كومپانيالارى جاپونيانىڭ ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى ۇيى­مى­نا كىرۋىنە قارسىلىق تانىتۋدا. جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە «بولاشاقتا تاريحشىلار ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ عاسىرىنا جول اشقانىن ايتاتىن بولادى. جاپونيا وسى عاسىردا باستى ورتالىق بولۋى ءتيىس», دەگەن ەدى. سيندزو ابە 2017 جىلدىڭ 28 قاڭ­تا­رىندا دونالد ترامپپەن 42 مينۋت بويى تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, 10 اقپاندا ۆاشينگتوندا كەزدەسۋگە كەلىسكەن ەدى. ء«اساحيدىڭ» حابارلاۋىنشا, ترامپ ابەمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندە «بۇگىنگە دەيىن ايتقانىمنىڭ ءبارىن ورىنداسام دەيمىن. جاپونيامەن بايلانىس وتە ماڭىزدى», دەگەن ەدى. سونداي-اق, ول امەريكا قورعانىس ءمينيسترى دجەيمس مەتتيستىڭ 3 اقپان كۇنى جاپونياعا ال­عاش رەت ساپارمەن بارۋىنا قاتىستى «قاۋىپ­سىز­دىك سالاسىنىڭ مامانى بول­عان­دىقتان مەن وعان سەنەمىن. سان الۋان ما­سەلەلەر قوز­عالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەگەن بولاتىن. اقپاننىڭ باسىندا توكيوعا بارعان پەنتاگون باسشىسى دجەيمس مەتتيس جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەمەن, قورعانىس ءمينيسترى تومومي ينادامەن جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى فۋميو كيسيدامەن كەزدەستى. جاپونيا قورعانىس ءمينيسترى امەريكا-جاپونيا قاتىناستارىنىڭ جاپونيا عانا ەمەس, جالپى ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. بۇل كەزدەسۋدە ەكى جاق جاپونيا مەن اقش اراسىنداعى قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمدى بەرىك ۇستانۋ جونىندە كەلىسكەن. بۇل قۇجاتتىڭ بەسىنشى تارماعىندا ءۇشىنشى تاراپتان قاۋىپ تونگەن جاعدايدا اقش-تىڭ جاپونيا قورعانىسىنا قاتىسۋى جانە مەملەكەتتەردىڭ اسكەري نىساندارىنا شابۋىل جاسالعان ۋاقىتتا بىرلەسىپ قورعانۋى» جونىندە جازىلعان. فۋميو كيسيدامەن اڭگىمەلەسۋ كە­زىندە مەتتيس كەلىسىمنىڭ سەنكاكۋ ارالى­نا قاتىستى دا ءوز كۇشىندە ەكەنىن ايت­قان. بۇل ارال قىتاي مەن جاپونيا اراسىنداعى داۋلى بولىك بولىپ سانالادى. تاراپتار سونداي-اق, ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى جاعداي, شىعىس قىتاي تەڭىزىندەگى قىتايدىڭ بەل­سەندىلىگى جانە سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرو­لىق باعدارلاماسىنا قاتىستى دا پىكىر بىلدىرگەن. اقش پەن جاپونيا اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەلىسىم 1960 جىلى كۇشىنە ەنگەن. سەنكاكۋ ارالىنا قاتىستى قىتاي مەن جاپونيا اراسىنداعى جاعداي 2012 جىلى قىركۇيەك ايىندا توكيو جەكە-مەنشىك يەلەرىنەن اتالعان ارالدى ساتىپ الاتىنىن حابارلاعاندا ۋشىعا باستادى. سول كەزدە قىتايدا جاپونياعا قارسى ەرەۋىلدەر ورىن الدى. سودان باستاپ بەيجىڭ ءوزىنىڭ ارنايى كەمەلەرىن ارحيپەلاگپەن شەندەسەتىن تەڭىز ايماعىنا ۇدايى جىبەرىپ تۇرادى. جاپونيا مەن اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ 10 اقپاندا باستالعان كەزدەسۋى وسىنداي اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ارنالدى. «اساحي» باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى ۆاشينگتون ساپارىنىڭ العاشقى كۇنى اقش-تىڭ اسكەري ساربازدارى جەرلەنگەن ارلينگتون قورىمىنا بارعان. وسى كۇنى ەل پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن كەڭ اۋقىمدى كەزدەسۋ وتكىزگەن. ترامپپەن جۇزدەسۋىندە سيندزو ابە ەكى مەملەكەت اراسىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ جا­ڭا كەزەڭى باستالعانىن ايتىپ, جاپون كوم­پا­نيالارىنىڭ اقش-قا سالاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ارتاتىنىن مالىمدەدى. 2016 جىلى جاپون كومپانيالارى اقش-قا 150 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالسا, جوسپار بويىنشا تاعى 450 ميلليارد دوللار قۇيىلماق. ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, سيندزو ابە وسى ارىپتەستىكتىڭ باستى ماق­سا­تى ەركىن ساۋدانى ءادىل قاعيداتتارعا نەگىزدەۋ ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ء«بىز ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ديالوگ قۇرامىز», دەگەن ەدى ول. ترامپ بيلىككە كەلگەلى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ونىمەن العاشقى كەزدەسۋى «اۆتوكولىك» جانە «جاپونيا-اقش بىرلەسكەن مالىمدەمەسى» دەگەن باستى ەكى ۇلكەن تاقىرىپقا نەگىزدەلدى. سيندزومەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا ترامپ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ستاتۋس-كۆو مارتەبەسىن ساقتاپ, جاپونيانى بۇدان كەيىن دە قورعاۋعا ۋادە بەردى. سونداي-اق, ترامپ اكىمشىلىگى اقش-تىڭ شىعىس-قىتاي تەڭىزىندەگى داۋلى ارالدارعا قاتىستى جاپونيا باقىلاۋىنا قاۋىپ تون­دى­رەتىن بىرجاقتى شەشىمگە بارمايتىنىن حا­بارلاعان. كەزدەسۋدىڭ العاشقى كۇنى كەشكە ەكى ەل باسشىلارى جۇبايلارىمەن بىر­گە فلوريدا شتاتىنداعى پالم-بيچ قا­لا­سى­نا بارىپ, ەكى ساعاتقا سوزىلعان كەشكى اسقا قاتىستى. ترامپ ۆاشينگتوندا اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە «دەمالىس كۇندەرىنىڭ جەمىستى بولعانىن قالايمىن» دەگەن ەكەن. تابيعاتى تاماشا ساياجايدا وتكەن بۇل كەزدەسۋدە مامىراجاي اۋان سەزىلگەنىن جاپون جۋرناليستەرى جازىپ جاتتى. دونالد ترامپ پەن سيندزو ابە جۇزدەسۋ ساتىنەن باستاپ تۇ­سى­رىلگەن فوتوسۋرەتتەرىن الەۋمەتتىك جە­لىلەرگە سالىپ, اقش پەن جاپونيا ىن­تى­ماقتاستىعىنىڭ جارقىن بولاشاققا بەت العانى تۋرالى جەكە پىكىرلەرىن كوپ­شى­لىكپەن بولىسۋدە. اقپاننىڭ 11-ءى كۇنى ەكى ەل باسشىلارى ترامپتىڭ ەليتالىق گولف كلۋبىندا گولف ويناعان. «يوميۋري» باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل جولى كەزدەسۋدە سيندزو ابە مەن دونالد ترامپ ترانس-تىنىق مۇحيتى ايماعى ارىپتەستىگىنىڭ بولاشاعىن تالقىلاۋدا. سونىمەن قاتار, جاھاندىق ەكونوميكا, ازيا-تىنىق مۇحيتى اي­ما­عىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, ەر­كىن ساۋدا جۇيەسىنە قاتىستى كەلەلى ما­سە­لەلەر دە نازاردان تىس قالماسا كەرەك. اقش-تىڭ جاڭا باسشىلىعىنىڭ ۆاليۋتا ساياساتى جاپونيا قارجىگەرلەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سوندىقتان تاراپتار اۆتو­كولىك ءوندىرىسى جانە جاڭا پرەزيدەنت اكىم­­شىلىگىنىڭ ۆاليۋتاعا قاتىستى ساياساتى توڭىرەگىندە پىكىر الماسقان سىڭايلى. جاپونيا پرەمەرىنىڭ پىكىرىنشە, ترامپتىڭ اقش-تا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مەن اسكەري الەۋەتىن ارتتىرۋ تۋرالى بەرگەن ۋادەسى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىم تابۋىنا, ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋىنا سەرپىن بەرەدى. ال دونالد ترامپتىڭ جاپونياعا جاۋاپ ساپارى دا بيىلعى جىلى جۇزەگە اسپاق كورىنەدى. شارافات جىلقىباەۆا الماتى