پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سايلانىمداعى بەسىنشى سەسسياسى اشىلار قارساڭدا مەن قىزىلوردا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى, قالا اكىمدىگىنە قاراستى بولىمدەر مەن كەنت جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە باق وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. كەزدەسۋ بارىسىندا ماعان بىرقاتار پىكىرلەر ايتىلىپ, سۇراقتار قويىلدى.
اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلەر تاراپىنان جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى تولەنگەندە 30 پايىزدىق ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنتتەر ءتولەنۋى قاجەتتىگى كولدەنەڭ تارتىلدى. سونداي-اق قازاقستان بويىنشا ەڭ ارزان گاز قىزىلوردا وبلىسىندا ەكەندىگى, دەگەنمەن, وڭىردەگى گاز وزگە وبلىستاردان نەگە قىمباتقا تۇسەتىنى تۋرالى ماسەلە قوزعالدى. «1941-1945 جىلدارى تىل ارداگەرلەرى جاۋىنگەرلەردى كيىممەن, تاماقپەن قامتاماسىز ەتتى. وسى ورايدا تىل ارداگەرلەرى زاڭ ءجۇزىندە قاشان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن تەڭەستىرىلەدى؟» دەگەن سۇراق قويىلدى.
سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى اۋعان سوعىسى, چەرنوبىل اپاتى جانە سەمەي پوليگونى ارداگەرلەرىنەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەرىنىڭ ءتولەمدەرىن جانە كولىك قۇرالدارىندا (تاكسيدەن باسقا) تەگىن ءجۇرۋ شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن قالالىق بيۋدجەتتەن كومەك كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار بەرىلۋدە. وسىعان وراي شىعىنداردى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءتولەۋ نەمەسە ءتولەمەۋ ماسەلەسىن انىقتاپ بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسالدى.
قىزىلوردا قالاسىندا جەكە بالاباقشالار مەن مەكتەپكە دەيىنگى شاعىن ورتالىقتار سانى كوبەيىپ كەلەدى. بىراق تا وسى مەكەمەلەرگە كەتەتىن شىعىنداردى وتەيتىن قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنبەيتىنى بايقالىپ وتىر. وسى ماسەلەنىڭ نەگىزىن زەرتتەپ, جاۋابىن بەرۋىمدى ءوتىندى.
ورتا كاسىپتىك جانە جوعارى كاسىپتىك ءبىلىمى بار مۇگەدەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دارەجەسىنىڭ تومەندىگى مەن ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە مۇگەدەكتەردىڭ مۇلدەم جوقتىعى ءسوز بولدى. بۇل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 31-بابىنىڭ ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتەدى. زاڭنىڭ 31-بابىندا: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مۇگەدەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋدى: جۇمىس ورىندارىنىڭ جالپى سانىنىڭ 3 پايىزى مولشەرىندە ءمۇگەدەكتەر ءۇشىن جۇمىس ورىندارىنىڭ كۆوتاسىن بەلگىلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى» دەپ كورسەتىلگەن. وسى باپتى ناقتىلاۋ كەرەك, ءويتكەنى, قازىردە ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بار, تۇلعا ەكەۋىنە دە كونكۋرس ارقىلى ورنالاسادى دەلىنگەن. سوندىقتان ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە قابىلداۋ تۋرالى ەرەجەلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت نەمەسە وسى باپتى مۇلدەم الىپ تاستاۋ ءجون دەگەن پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى.
«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 68-بابىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالاتىن جىكتەرگە ءى جانە ءىى توپ مۇگەدەكتەرى جاتادى دەپ كورسەتىلگەن, ول ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى, دەيدى سايلاۋشىلار. پاتەر كەزەگىنە تەك ءومىر بويى مۇگەدەكتىك (بەسسروچنىي) العان ازاماتتاردى جاتقىزۋ كەرەك. ويتكەنى, قازىر كەزەككە ءمۇگەدەكتىكتى 1, 2, 3, 5 جىلعا العان ازاماتتار تۇرۋدا (پاتەر كەزەگىن تىم كوبەيتىپ جىبەرەدى), ول دۇرىس ەمەس جانە الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالاتىن توپتارعا مەرزىمسىز مۇگەدەكتىك العان ءىىى توپ مۇگەدەكتەرىن جاتقىزعان دۇرىس.
قويىلعان سۇراقتارعا مەنىمەن قاتار, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ن.ءپىرىموۆ جاۋاپ بەردى. جالپى, كەزدەسۋ بارىسىندا كوپشىلىك تاراپىنان قويىلعان سۇراق تا, ايتىلعان ۇسىنىس تا كوپ بولدى. وسى ورايدا ءاربىر ۇسىنىس رەت-رەتىمەن شەشىلەتىنى تۋرالى مالىمدەدى.
سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەستەسىنە سايكەس «ىبىرايحان ي ك لتد» جشس ديرەكتورى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ى. مۇساباەۆپەن جانە باق وكىلدەرىمەن دە جۇزدەستىم. جانە «نۇر وتان» حدپ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالى عيماراتىندا تۇرعىنداردى جەكە ماسەلەلەرىمەن قابىلدادىم. قوعامدىق قابىلداۋعا كەلگەن قىزىلوردا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جونىندە بولدى. اتاپ ايتساق, تاسبوگەت كەنتىنىڭ تۇرعىنى ا.قوجاحمەتوۆا الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلىعىن ايتىپ كومەك بەرۋدى سۇراسا, ب.بەكباساروۆ اۆتوموبيل جولدارى ماماندىعى بويىنشا جوو بىتىرگەن قىزىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ىقپال ەتۋىن ءوتىندى. سونداي-اق «اقمەشىت» شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.سىزدىقوۆا مەن ت.ءپىرماعانبەتوۆ «قازترانسگازايماق» قپف» اق مەكەمەسىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى شاعىم ءتۇسىردى. وتىنىشتە وتكەن جىلى 21 قىركۇيەكتە ا.سىزدىقوۆا مەن ت.ءپىرماعانبەتوۆتىڭ ۇيىندەگى گاز ەسەپتەگىش قۇرالدارىن الىپ كەتكەنى تۋرالى جازىلىپتى. الايدا, وسى كۇنگە دەيىن پايدالانعان گازعا جوعارى باعامەن تولەۋ تالاپ ەتىلگەن.
جالپى, تامىز ايىندا مەن وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىن ارالاپ, ونداعى تۇرعىندارمەن كەزدەستىم جانە جەرگىلىكتى جەردەگى «نۇر وتان» حدپ-نىڭ فيليالدارىندا قوعامدىق قابىلداۋلار وتكىزدىم. كەزدەسۋلەرگە بارلىعى 1800-گە جۋىق ادام قاتىسىپ, ولار جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, جولداردى ءجوندەۋ بالاباقشا سالۋ, جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى سياقتى وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەردى قوزعادى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىنىك بەرىلىپ, وكىلەتتى ورگاندارعا ءتيىستى حاتتار جولدانۋدا.
قۇتتىقوجا ىدىرىسوۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى.
اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلەر تاراپىنان جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى تولەنگەندە 30 پايىزدىق ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنتتەر ءتولەنۋى قاجەتتىگى كولدەنەڭ تارتىلدى. سونداي-اق قازاقستان بويىنشا ەڭ ارزان گاز قىزىلوردا وبلىسىندا ەكەندىگى, دەگەنمەن, وڭىردەگى گاز وزگە وبلىستاردان نەگە قىمباتقا تۇسەتىنى تۋرالى ماسەلە قوزعالدى. «1941-1945 جىلدارى تىل ارداگەرلەرى جاۋىنگەرلەردى كيىممەن, تاماقپەن قامتاماسىز ەتتى. وسى ورايدا تىل ارداگەرلەرى زاڭ ءجۇزىندە قاشان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن تەڭەستىرىلەدى؟» دەگەن سۇراق قويىلدى.
سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى اۋعان سوعىسى, چەرنوبىل اپاتى جانە سەمەي پوليگونى ارداگەرلەرىنەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەرىنىڭ ءتولەمدەرىن جانە كولىك قۇرالدارىندا (تاكسيدەن باسقا) تەگىن ءجۇرۋ شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن قالالىق بيۋدجەتتەن كومەك كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار بەرىلۋدە. وسىعان وراي شىعىنداردى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءتولەۋ نەمەسە ءتولەمەۋ ماسەلەسىن انىقتاپ بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسالدى.
قىزىلوردا قالاسىندا جەكە بالاباقشالار مەن مەكتەپكە دەيىنگى شاعىن ورتالىقتار سانى كوبەيىپ كەلەدى. بىراق تا وسى مەكەمەلەرگە كەتەتىن شىعىنداردى وتەيتىن قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنبەيتىنى بايقالىپ وتىر. وسى ماسەلەنىڭ نەگىزىن زەرتتەپ, جاۋابىن بەرۋىمدى ءوتىندى.
ورتا كاسىپتىك جانە جوعارى كاسىپتىك ءبىلىمى بار مۇگەدەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دارەجەسىنىڭ تومەندىگى مەن ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە مۇگەدەكتەردىڭ مۇلدەم جوقتىعى ءسوز بولدى. بۇل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 31-بابىنىڭ ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتەدى. زاڭنىڭ 31-بابىندا: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مۇگەدەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋدى: جۇمىس ورىندارىنىڭ جالپى سانىنىڭ 3 پايىزى مولشەرىندە ءمۇگەدەكتەر ءۇشىن جۇمىس ورىندارىنىڭ كۆوتاسىن بەلگىلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى» دەپ كورسەتىلگەن. وسى باپتى ناقتىلاۋ كەرەك, ءويتكەنى, قازىردە ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بار, تۇلعا ەكەۋىنە دە كونكۋرس ارقىلى ورنالاسادى دەلىنگەن. سوندىقتان ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە قابىلداۋ تۋرالى ەرەجەلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت نەمەسە وسى باپتى مۇلدەم الىپ تاستاۋ ءجون دەگەن پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى.
«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 68-بابىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالاتىن جىكتەرگە ءى جانە ءىى توپ مۇگەدەكتەرى جاتادى دەپ كورسەتىلگەن, ول ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى, دەيدى سايلاۋشىلار. پاتەر كەزەگىنە تەك ءومىر بويى مۇگەدەكتىك (بەسسروچنىي) العان ازاماتتاردى جاتقىزۋ كەرەك. ويتكەنى, قازىر كەزەككە ءمۇگەدەكتىكتى 1, 2, 3, 5 جىلعا العان ازاماتتار تۇرۋدا (پاتەر كەزەگىن تىم كوبەيتىپ جىبەرەدى), ول دۇرىس ەمەس جانە الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالاتىن توپتارعا مەرزىمسىز مۇگەدەكتىك العان ءىىى توپ مۇگەدەكتەرىن جاتقىزعان دۇرىس.
قويىلعان سۇراقتارعا مەنىمەن قاتار, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ن.ءپىرىموۆ جاۋاپ بەردى. جالپى, كەزدەسۋ بارىسىندا كوپشىلىك تاراپىنان قويىلعان سۇراق تا, ايتىلعان ۇسىنىس تا كوپ بولدى. وسى ورايدا ءاربىر ۇسىنىس رەت-رەتىمەن شەشىلەتىنى تۋرالى مالىمدەدى.
سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەستەسىنە سايكەس «ىبىرايحان ي ك لتد» جشس ديرەكتورى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ى. مۇساباەۆپەن جانە باق وكىلدەرىمەن دە جۇزدەستىم. جانە «نۇر وتان» حدپ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالى عيماراتىندا تۇرعىنداردى جەكە ماسەلەلەرىمەن قابىلدادىم. قوعامدىق قابىلداۋعا كەلگەن قىزىلوردا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جونىندە بولدى. اتاپ ايتساق, تاسبوگەت كەنتىنىڭ تۇرعىنى ا.قوجاحمەتوۆا الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلىعىن ايتىپ كومەك بەرۋدى سۇراسا, ب.بەكباساروۆ اۆتوموبيل جولدارى ماماندىعى بويىنشا جوو بىتىرگەن قىزىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ىقپال ەتۋىن ءوتىندى. سونداي-اق «اقمەشىت» شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.سىزدىقوۆا مەن ت.ءپىرماعانبەتوۆ «قازترانسگازايماق» قپف» اق مەكەمەسىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى شاعىم ءتۇسىردى. وتىنىشتە وتكەن جىلى 21 قىركۇيەكتە ا.سىزدىقوۆا مەن ت.ءپىرماعانبەتوۆتىڭ ۇيىندەگى گاز ەسەپتەگىش قۇرالدارىن الىپ كەتكەنى تۋرالى جازىلىپتى. الايدا, وسى كۇنگە دەيىن پايدالانعان گازعا جوعارى باعامەن تولەۋ تالاپ ەتىلگەن.
جالپى, تامىز ايىندا مەن وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىن ارالاپ, ونداعى تۇرعىندارمەن كەزدەستىم جانە جەرگىلىكتى جەردەگى «نۇر وتان» حدپ-نىڭ فيليالدارىندا قوعامدىق قابىلداۋلار وتكىزدىم. كەزدەسۋلەرگە بارلىعى 1800-گە جۋىق ادام قاتىسىپ, ولار جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, جولداردى ءجوندەۋ بالاباقشا سالۋ, جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى سياقتى وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەردى قوزعادى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىنىك بەرىلىپ, وكىلەتتى ورگاندارعا ءتيىستى حاتتار جولدانۋدا.
قۇتتىقوجا ىدىرىسوۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى.
