فرانتسۋزدىڭ ايگىلى جازۋشىسى ۆيكتور گيۋگو ءوز زامانىندا ۇنەمى تەاترعا بارىپ تۇرادى ەكەن. سوندا تەاترعا كورەرمەننىڭ جارتىسى سپەكتاكل دەپ كەلسە, كەلەسى بولىگى گيۋگونى كورۋ ءۇشىن كەلەدى-مىس. ونداي ءۇردىس حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازاق تەاتر مادەنيەتىندە دە كەڭىنەن قالىپتاستى. مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ سىندى دراماتۋرگيا دۇلدۇلدەرى جاڭا قويىلىم بولسا, ۇنەمى تەاتردىڭ تورىنەن تابىلدى. سپەكتاكلدى تالقىلاپ, قىزۋ پىكىرتالاستى جانداندىرىپ, ونەر تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىندىقتارىن سولاي ءبىلدىرىپ-كورسەتىسىپتى. قاراپايىم وقىرمان, كورەرمەن سۇيىكتى قالامگەر-جازۋشىلارىمەن تەاتردا جۇزدەسەتىن بولعان. بۇعان ءبىر عانا مىسال: 1940 جىلى رەجيسسەر اسقار توقپانوۆ ساحنالاعان «اباي» تراگەدياسىنىڭ تاڭدالىپ الىنىپ, ۇلكەن ساحناعا جول تارتقانعا دەيىنگى ارالىقتاعى ءار دەتال-شتريحىنە دەيىن بەيجاي قاراماعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلكەن جاناشىرلىعى دالەل بولا الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قويىلىم ءوز جەمىسىن بەردى. «اباي» – ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلى وقيعاسى بولدى. قىزۋ پىكىرتالاس پەن جاڭالىقتىڭ وزەگىنە اينالدى. ءسويتىپ, كورەرمەندى قىزىقتىردى. كوپشىلىك تەاترعا قاراي اعىلدى. كەيىنىرەك بۇل ءداستۇردى بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي جالعادى. قاسىنا جۇبايىن ەرتىپ, الشاڭ باسىپ كورەرمەن زالىنا ەنگەندە, تەاتر ءدۇر سىلكىنگەندەي بولۋشى ەدى. تۇلعانىڭ تەاترعا كىرىپ-شىعۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن تاربيە بولاتىن. قازىر دە تەاترداعى سول ءبىر تەكتىلىكتىڭ ۇشقىنىن سەزىنىپ قالامىن با دەپ, ءار پرەمەرا سايىن, ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىن ايتپاعاندا, جولىم ءجيى تۇسەتىن استانا مەن الماتى تەاترلارىنىڭ كورەرمەن زالىن ءبىر شولىپ وتەمىن. بىراق, قارا كورسەتىپ قالار زيالىلارىمىز نەكەن-ساياق. ارنايى شاقىرۋ قاعازىن جىبەرىپ جاتساڭ دا, سەلت ەتە قوياتىنى از. وتە از! ...وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلاتىن جاقسى ءبىر فەستيۆالدا جاقسى ءبىر سىنشى اعامىزبەن سويلەسىپ قالدىق. سايكەستىك پە, كەزدەيسوقتىق پا, بىلمەدىم. بىراق, ءدال سول فەستيۆالدا كىلەڭ زاماناۋي ءتول دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ پەسالارى ساحنالاندى. سونداعى ءبىر تاڭعالعانىم – ءبىزدىڭ دراماتۋرگ, قالامگەرلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ قويىلىمىن تاماشالامايتىن كورىنەدى. ارقايسىسى ءوزىنىڭ پەساسى نەگىزىندە ساحنالانعان سپەكتاكلگە كەلىپ, توبە كورسەتىپ كەتەدى. قالعان قويىلىمنىڭ دەڭگەيى, زامانداستارىنىڭ قالام قارىمى ءوز شىعارماشىلىعىنا قاتىسسىزداي, بەيتاراپ قالۋدى ءجون سانايتىن جازۋشىلار كوپ. تەاتر مەن زيالى قاۋىم اراسىندا رۋحاني-شىعارماشىلىق بايلانىس جوقتىڭ قاسى. ءوزىنىڭ جاقسى ارالاساتىن دوس, تانىسىنىڭ قويىلىمىندا كورىنىپ, كوز قۋانتىپ كەتەتىنى بولماسا, قالعان ۋاقىتتا بەيتاراپ. تەاتر, اۆتور, كورەرمەن اراسىندا وسىنداي جانسىز قارىم-قاتىناس ءجۇرىپ جاتىر, وكىنىشكە قاراي. «سەن بىلەسىڭ بە, جىلىنا قانشا دراماتۋرگيالىق شىعارما ومىرگە كەلەتىنىن؟ بىراق, جارق ەتە قالعانى, جاڭالىق تۋدىرعانى از. «دراماتۋرگيا جازىلمايدى» دەپ كوز جاسىمىزدى كول قىلامىز سوسىن. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – وزىمشىلدىگىمىزدە. بۇگىنگى قالامگەرلەردىڭ ىشكى ەگوسى باسىم. وزىنەن باسقا بيىكتى كورگىسى, مويىنداعىسى كەلمەيدى. كىم نەمەن تىنىستاپ جاتقانىن بىلۋگە ق ۇلىقسىز. قاراپايىم تەاترعا كەلىپ, قويىلىم تاماشالاپ, بۇگىنگى كورەرمەننىڭ نەگە قىزىعاتىنىن, نەمەن تىنىستايتىنىن زەرتتەپ, ساراپتاۋدا تىم ەنجار. وسىدان كەيىن زامان دەرتىن ءدوپ باسار وتكىر شىعارما قايدان تۋسىن؟! سوسىن امالسىز شەكسپير مەن مولەردى جاعالايمىز. سالدارى – بۇگىنگى دراماتۋرگيانىڭ كەجەگەسىن كەيىن تارتىپ تۇر» دەپ جاۋاپ بەردى سىنشى اعامىز بۇل جاعدايعا. ابدەن مۇمكىن! ەگەر تەاتردان الىستاۋ سالادا جۇرسەم, بالكىم, قارسى دايەكتەرىمدى دە تىزبەلەپ شىعار ما ەدىم. بىراق, ءوز كوزىممەن كورىپ جۇرگەن جايتتار بولعاننان كەيىن, تۇيتكىلدىڭ توركىنىن سىنشى اعامىزدىڭ جاۋابىمەن بايلانىستىردىم. قيسىن بار سەبەبى. ال مەن قازاق قوعامىنىڭ زيالى قاۋىمىن تەاتردان كورگىم كەلەدى. ەشقانداي شاقىرۋسىز, ەشبىر سەبەپسىز, كورەرمەن زالىنىڭ تورىنەن جولىقتىرسام دەيمىن. ارعىسى – دانىشپان گيۋگو, بەرگىسى – ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سالعان سونى ءۇردىستىڭ ۇزىلمەگەنىن قالايمىن. بۇل – تەاتردىڭ شىعارماشىلىق اتموسفەراسىنا ۇلكەن سالماق بەرەر ەدى. كورەرمەندەر دە بۇرىنعىداي نەمقۇرايلى ەمەس, ءوزىن رۋحاني تاربيەلەپ, ىشتەي دايىندىقپەن كەلەر ەدى. جاي عانا قويىلىم تاماشالاپ قايتپاي, ەرتەڭ اڭىز عىپ ايتار تاريحي ءساتتىڭ اتموسفەراسىن ءتۇزىپ, ىرگەتاسىن قالار ەدىك ءبارىمىز ءسويتىپ. «تەاتر – تاربيەنىڭ كىلتى» دەسەك, سول تاربيەنى ءسىز بەن ءبىز – ءبارىمىز بىرلەسە تۇزەتىنىمىزدى ەستەن شىعارماساق دەيمىز. تەاترعا كەلىپ, ىشكى الەمىندە ۇلى توڭكەرىس جاساپ, تولقىپ, تولعانىپ قايتار كورەرمەندەرىمىز كوبەيىپ جاتسا, قانەكي!؟
نازەركە جۇماباي,
ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى
