سۋرەتتەرى «سويلەيتىن», ءاربىر تىڭ تۋىندىسى ءوز الدىنا سىر شەرتەتىن قىلقالام شەبەرى ومىربەك جۇبانيازوۆتىڭ الەمىنە كەزدەيسوق تاپ كەلىپ, ۋاقىتتى بەدەرلەۋدەگى بىرىزدىلىكتى, بولمىسىنان ءبولىنبەگەن دارالىقتى كورىپ, تاعى ءبىر تاماشا تالانت يەسىمەن قاۋىشقانىمىزعا قۋانعانبىز.
وسى سۋرەتشى قاۋىمىنىڭ شەبەرلىگى نەمەن ولشەنەدى, دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن قىلقالام يەسىنىڭ شەبەرحاناسىنان تاپقانداي اسەرگە بولەنە وتىرىپ, جۇبانيازوۆتىڭ جۇمىستارىنا ساپار شەككىزگەن سەبەپ پەن ساتتىلىككە ىشتەي العىس ايتا كەتۋدى دە ۇمىتپاعان ەدىك.
ىرگەلى, ىلكىمدى جۇمىستاردان جۇبانيازوۆتىڭ ىشكى بولمىسىن, ىزدەنىسىن ىزدەپ اۋرە بولىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءاربىر تۋىندى مەنمۇندالاپ, دارالانىپ بارىپ, قايتا بىرىگىپ, ۋاقىت دەگەن كەڭىستىكتەگى كوشپەندىلەردىڭ كوشىنە ىلەستىرىپ اكەتەدى. ونەردى باعالايتىن, ونىڭ ءتىلىن ءتۇسىنىپ, قىلقالام قۇدىرەتىنەن تۋعان دۇنيەلەردى جينايتىن جان بىردەن ونىڭ الەمىن ارالاپ كەتە بارادى.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ول وسى ۋاقىتقا دەيىن تالعامپاز سىنشىلاردان دا ءوز باعاسىن الىپ ۇلگەرگەن. ۇلتجاندىلىعىنان دا ايىرىلماي, ءوز زامانىنىڭ دا ۇدەرىسىنە ىلەسە وتىرىپ, ءماڭگىلىك شەكسىزدىكتى بۇگىنگىمەن قوسا ورگەن ومىربەك – ءوز الەمىنىڭ دارا يەسى.
– ءوزىن مىنا ومىردەن تاپقان ادام باقىتتى. كوپ ادامنىڭ باعى جانبايتىنى – ءوز كاسىبىن تابا الماعانىنان دەپ بىلەمىن. ال مەن ءوزىمدى باقىتتى ادام دەپ ەسەپتەيمىن. سۇيىكتى ماماندىعىم بار. مەن ءۇشىن دۇنيەدە سۋرەت سالۋدان اسقان رۋحاني ءلاززات جوق. ەركىندىك... ەشكىم دە سەنىڭ وي-قيالىڭا تەجەۋ سالا المايدى. سوسىن سۋرەتشىلەر ەشقاشان زەينەتكە شىقپايدى, – دەيدى قىلقالام شەبەرى.
اقيقاتىندا, ءوز شەبەرحاناسىنا ءبىر سوعىپ كەتپەسە جانى جاي تاپپايتىن شىعارماشىلىق يەسى بۇل جولى ءوز كىتاپحاناسىن اقتارىستىرىپ, ويعا شومىپ وتىر ەكەن. ال ءبىز عايىپتان تۋعان وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, جۇبانيازوۆتىڭ جۇمىستارىن جاعالادىق. ونەرتانۋشىلاردىڭ ومىربەكتى مويىنداعانى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە بولسا, قىلقالام يەسىنىڭ سوڭعى ون جىلدىڭ ار جاق-بەر جاعىنداعى جەتىستىكتەرى دە ءبىر توبە.
وسىدان ءدال 9 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ءبىر فوتو جاريالانعان-دى. وندا ەلباسى قازاقستانعا ارنايى كەلگەن ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەلگە تاماشا ءبىر ونەر تۋىندىسىن تارتۋ ەتىپ, ونى مارتەبەلى قوناق شىنايى ىقىلاسپەن قابىل الىپ وتىرعانى بەينەلەگەن. بۇل سۋرەت قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ومىربەك جۇبانيازوۆتىڭ «كەزدەسۋ» اتتى تۋىندىسى بولاتىن. بالبال تاستىڭ تۇبىندە سىرلاسىپ وتىرعان قىز بەن جىگىت... وسى سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ, «ءسىز دە بىزدەي بولعانسىز, ءبىز دە سىزدەي بولارمىز» دەيتىن بابالاردان قالعان ءتامسىل ەسكە تۇسەدى. بۇل عاشىقتاردىڭ عانا كەزدەسۋى ەمەس, ءبىر كەزدەگى بەلگىلى ءبىر بەككە قويىلعان تاس ءمۇسىن تۇبىندەگى داۋىرلەردىڭ دە توعىسۋى دەپ ءبىلىڭىز. ءبىر بىرىنە ىنتىق جانداردىڭ توبەسىندە قالىقتاعان قۇس ولاردىڭ باسىنا باق بولىپ قونار ما ەكەن؟!
ومىربەكتىڭ «سۇلتان بەيبارىس» پەن «ماملۇكتەر», «قاسيەتتى جەر», قوزى مەن بايان» جۇمىستارى دا شوقتىعى بيىك شىعارمالار ساناتىنان ورىن الادى. ايتقانداي, «ماملۇكتەر» كارتيناسى كاتار شەيحىنا تارتۋ ەتىلگەن. ال ريم پاپاسىنا سىيلانعان تۋىندى ۆاتيكان مۋزەي قورىنا قوسىلعانى بىزگە دە مارتەبە.
ونەرتانۋشىلار قىلقالام شەبەرىنىڭ ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىنىڭ تورىنەن ورىن العان, پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى, تاۋەلسىزدىك سارايى سياقتى عيماراتتارعا قويىلعان سۋرەتتەرىن ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قورجىنىنا تۇسكەن سۇبەلى ۇلەس سانايدى.
«قوزى مەن بايان» كارتيناسى دا ومىربەكتىڭ ونەردەن ءوز ەنشىسىن داۋلاماي الاتىن دارىن ەكەنىن دالەلدەيتىن تۋىندى. الىستاعى الىپ شىناردى سايالاعان, ساعىم سىندى ۋاقىتتىڭ تاساسىنداعى عاشىقتاردى سۋرەتكەر مۇلدە باسقا قىرىنان باياندايدى. بۋالدىرلانىپ بارىپ, بەرى جاقىندايتىن سايىن دالاداعى قاسقا كۇرەڭ مەن اقبوز ات مازاسىز جەر تارپىپ, تابيعاتپەن تۇتاسىپ بارىپ, ءبۇتىن ءبىر تاعدىرلاردى كوز الدىڭا اكەلەدى.
كورمەلەردە كوز تارتاتىن «ءبۇركىتشىلەر» سەرياسى دا سۋرەتشىنىڭ قۇماي تازى ەرتىپ, قىران بۇركىت ۇستاپ سايات قۇرعان بابالاردىڭ اتا كاسىبىن لايىقتى تىرىلتەتىن تۋىندىلار.
قالاي دەسەك تە, سۋرەتشى تەكتىلىككە ءتاۋ ەتىپ, سايىن دالانى ەركىن جايلاعان ەرجۇرەك تاريحىمىزدى قالعىپ كەتكەن ساتىنەن قالامىمەن قايتا «ءتۇرتىپ» وياتىپ, ۇلتتىق ونەر دەيتىن اۋىلعا ءۇيىرىپ قوسىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ەجەلگى ەل مەن قازىرگى تۋعان جەر سۇيىسپەنشىلىكپەن, ەلجاندىلىقپەن جۇبانيازوۆتىڭ قيالىنان سۋرەت بولىپ توگىلىپ جاتقانىن كورىپ, جان سارايىڭنان جىلى لەپ وتكەندەي كۇي كەشەسىڭ. بۇل «كوش», «جولاۋشى» تۋىندىلارىنان كەيىن تۋعان ويلار.
التى جىل بۇرىن سالىنعان مىنا ءبىر «بۇلدىرگەن» دەگەن تۋىندىسى دا ەرىكسىز ويعا جەتەلەيدى. ءاۋ باستا بۇلدىرگەن قىزىل بولماعان كورىنەدى... الميساقتان جەتكەن ءاپسانالاردا ابايسىزدا پاكتىگىنەن ايىرىلعان بويجەتكەننىڭ «وقيعاسىنان» كەيىن وسى ءبىر جەمىس قىزىل تۇسكە بويانعان دەيدى... تەرىس قاراپ, تاعدىرىنا نالا ايتىپ وتىرعانداي بولىپ كورىنەتىن ارۋ جايلى بۇل سۋرەت تە ءبىر مولتەك ادەبي شىعارما ىسپەتتەس اسەر قالدىرادى.
جۇبانيازوۆتىڭ كوپتەگەن كارتينالارىندا اسىلتەكتى جىلقىلار, بوتالى تۇيەلەر ورىن العان. ونىڭ دا ءوز ءجونى بار. سۋرەتشىنىڭ پايىمىنشا, جىلقى مىنەزدى قازاقتىڭ ۇلتتىق برەندى – سايگ ۇلىك بولۋى ءتيىس. تەكتى جانۋاردىڭ جونى مەن تاڭى, تىرسەگى مەن ساۋىرى كۇنگە شاعىلىسىپ, قول تيگىزسەڭ – بىتپەيتىن كەڭىستىكتىڭ بەدەرىندە قازىر زۋلاي جونەلەتىندەي كورىنەدى.
– نەگىزى, قازاق حالقىنىڭ بولمىسى ءان مەن كۇيگە جاقىن. ال سۋرەت – كەنجە دامىعان سالا. ايتسە دە, شەتەلدەرگە ىسساپارمەن شىققاندا بايقاعانىم ءارى كوزىمنىڭ جەتكەنى – بىزدە مىقتى سۋرەتشىلەر كوپ. كولىك, كومپيۋتەر جاعىنان باسقالارمەن باسەكەلەسە الماساق تا, بەينەلەۋ ونەرى بويىنشا كەز كەلگەن ەلمەن يىق تىرەستىرە الامىز. تەك سونى باعالاپ جاتقان ەشكىم جوق. جاسىراتىنى جوق, نانعا اقشا تاپپاي قينالعان كۇندەر باستان وتكەن. سوندايدا كۇنكورىس قامى ءۇشىن تۇركىمەنباشى رەزيدەنتسياسىن, رۋمىنيا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن, الماتىداعى ىرگەلى كەڭسەلىك عيماراتتاردى بەزەندىرگەنمىن. ارينە, بۇگىندە ءبىرجولاتا شىعارماشىلىعىما بەت بۇردىم, – دەيدى سۋرەتشى.
«شىعارماشىلىعىمنىڭ باستى تاقىرىبى – اتا جولى, كەشەدەن بۇگىنگە جەتكەن تاريح كەرۋەنى. سۋرەتشى دە عالىمنان كەم ەمەس. جۇمىسقا كىرىسپەس بۇرىن قانشاما زەرتتەۋ جولىنان وتەدى» دەيتىن جۇبانيازوۆتىڭ سوزىندە تيتتەي دە جاساندىلىق جوق. وسى ۇستانىم تۋىندىلارمەن تۇتاسىپ, بوياۋ تىلىمەن سۋرەتتەلەتىن الەمنىڭ سالماعىن ارتتىرا بەرەدى.
قىلقالام شەبەرىنىڭ وسى قاعيداسىنا ساي كەلەتىن, تالعامپاز سىنشىلار ءساتتى دۇنيە دەپ قابىلداعان جۇمىستاردىڭ قاتارىنا «كامەلەت» جاتادى. ۋاقىتتىڭ ارعىماعىنان ءتۇسپەگەن قازىرگى قازاق بالاسى كەشەگى بەرەل قورعانىنان تابىلعان سايگ ۇلىكتى قايتا ەرتتەپ ءمىنىپ, ۋاقىتتىڭ كوشىنە قوسىلىپ بارادى.
بايقاعان ادامعا تاريحي تۇلعالاردى بولەك قويعاندا, ومىربەكتىڭ كوپتەگەن جۇمىستارىندا ادامنىڭ بەت-بەينەسى انىق بەينەلەنبەيدى. ۋاقىتتىڭ قويناۋىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن ساتتەردى تاماشالاعان ادام ونى ءوز قيالىنداعىداي ەلەستەتە بەرسىن.
– دەگەنمەن, كەنەسارىنىڭ بەينەسىن سالاردا مەن قاتتى قينالدىم. ءوزى دە كۇردەلى تۇلعا. ىزدەنىس ناتيجەسىندە ورىنبور مۇراعاتىنان تابىلعان تاريحي دەرەكتەرگە تاپ بولدىم. قازاق ساربازدارى ورىستارعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعان كەزدە كەنەسارىنىڭ بەت-الپەتى قاعازعا سيپاتتالىپ جازىلعان ەكەن. سول جازبا ارقىلى ۇلتتىق باتىردىڭ پورترەتى ءدۇنيەگە كەلدى, – دەيدى ءومىربەك.
جۇبانيازوۆتىڭ «كەنەسارى حان» سۋرەتى قازىر كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ مۇقابالارىن كوركەمدەپ ءجۇر. رەسەي باسپالارى دا قاجەتىنە پايدالانىپ جۇرگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى. ال تۋىندىنىڭ تۇپنۇسقاسى حاننىڭ ۇرپاعى – ءناپۋسا ءازىمحانقىزىنىڭ جەكە قورىندا كورىنەدى دەسەك, پوليگرافيالىق ونەردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا بويلاپ, سودان تابىس تاۋىپ جۇرگەن ىسكەر كومپانيالار دا جۇبانيازوۆتىڭ جۇمىستارىنا ءجيى قۇدا تۇسەتىنى بايقالادى.
– ەڭ العاشقى سۋرەتتەرىم رەسپۋبليكالىق «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە قويىلعان ەدى. تۇڭعىش قادام قاشاندا ىستىق. ول كەزدە كورمە تۋىندىلارى الدىن الا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ تالقىسىنان وتەتىن. سوناۋ قىزىلوردادان الماتىعا سۋرەتتەرىمدى ارقالاپ كەلۋدەن شارشامايتىنمىن. ىرىكتەۋدەن وتپەي قالسام, رەنجىمەيتىن ەدىم. «دەمەك, دەڭگەيىم تومەن, ءالى دە ىزدەنۋىم كەرەك ەكەن» دەپ ءوزىمدى قايراي تۇسەتىنمىن...», – دەيدى ول. وسىدان-اق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ مايتالمانى ءوز بيىگىنە قالاي كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ونەرتانۋشىلار ومىربەكتىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى – كوركەم تۋىندىلارىنىڭ كوپشىلىگى لاندشافتىڭ ءبىر جازىق بويىمەن بەدەرلەنۋى دەيدى.
ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ساردارى سابىر مامبەەۆ سىندى سۋرەتكەر ومىربەكتىڭ «كۇمىس تەرەك» اتتى تۋىندىسىن كورىپ, ارقاسىنان قاققان ەكەن. ءافسانا, ءتىپتى اڭىز سياقتى, جۇمباعىن ىشىنە بۇككەن وسى سۋرەت ءبىزدىڭ دە نازارىمىزدى اۋدارا بەردى. اتان تۇيەنىڭ قۇنىنا بەرگىسىز بۇل سۋرەت-شىعارما ءالى دە الەمدىك دەڭگەيدەگى ونەرتانۋشىلار تاراپىنان اۋىزعا الىنا بەرەتىنىنە بەك سەنىڭىز. اتان تۇيەنىڭ قۇنى دەمەكشى, بۇگىنگى تاڭدا سۋرەتشىلەردىڭ بىرەگەي تۋىندىلارىن جينايتىن وتاندىق كوللەكتسيونەرلەردىڭ قورجىنىندا ءومىربەكتىڭ بىرقاتار جۇمىستارى بارشىلىق. بۇل سۋرەتتەر ەندى قايتالانباق ەمەس.
ءبىز بەينەلەۋ ونەرىنىڭ مايىن ىشكەن مامان بولماساق تا, قاتارداعى قاراپايىم كورەرمەن رەتىندە ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ بارىنە دەرلىك ءتان جىلى, شۋاق شاشقان مەيىرلى تۇستەردى العا تارتقان بولار ەدىك. بوياۋلاردىڭ ءبىر بىرىنە ءوتۋ كۇردەلىلىگى دە سۋرەتشىنىڭ قارىمىن تانىتادى. ومىربەكتىڭ دە شۋاق شاشقان شۇعىلالى الەمى نەگە مۇڭدى؟ ول دا بولسا ۋاقىتتىڭ وتپەلى, باقتىڭ كوشپەلى, ماڭگىلىكتىڭ شاۋجايىنا ەشكىم جارماسا المايتىندىعىنان, ساعىنىشتان سارعايعان دۇنيەلەر سياقتى كورىنبەك...
ايتقانداي, سۋرەتشىنىڭ جانىنا ءوزىڭدى ماتاپ قوياتىن جۇمىسىنىڭ ءبىرى – «قىز قۋ». بۇل ءبىز بىلەتىن, اۋىزدىعىمەن الىسقان جۇيرىكتەردىڭ ۇستىندە قاپتالداسىپ كەتىپ بارا جاتقان قىز بەن جىگىت ەمەس. مۇندا ەن دالادا وڭاشادا سىرلاسىپ بارا جاتقان ەكەۋ. ەگەر قىز جىگىتتىڭ قۋىپ جەتكەنىن قالاسا – تىزگىنىن تەجەيدى...
ال «بايقوڭىر» تۋىندىسى دا ۋاقىت وزگەرگەنىمەن قازاقتىڭ ەن دالاسى وزگەرمەگەنىن سىر ەتىپ توگەدى. شەتسىز دە شەكسىز سارىارقانىڭ توسىندەگى بوتالى تۇيە جانۋارىنىڭ تۇلەگەن قىزىل ساۋىرىنان ەكولوگيا كورەم دەسەڭىز – ءوز ەركىڭىز.
جۇبانيازوۆتىڭ مازمۇندى الەمى ازداپ مۇڭ شاقىرىپ تۇرعانى بولماسا, ۋاقىتقا ەشكىمنىڭ ءامىرى جۇرمەيتىندىگىن ايتا وتىرىپ, ۇلتتىق رۋحتى, بابالاردىڭ قانىمەن جەتكەن بولمىستى ۇلىقتاۋدان شارشامايدى.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك, وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىندەگى شىنايى تالانتتاردى تانۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ كەزەگى باياعىدا تۋعان. ونەر ادامى قاي كەزدە دە قولداۋ كۇتەدى. ونىڭ بار بايلىعى – قالامى مەن قابىلەتى. وعان قوسا بۇگىنگى شىعارماشىلىق يەلەرى – ونەرتانۋشىلاردىڭ ءادىل باعاسىنا, جالپاقشەشەيلىككە سالىنباعان شىنايى پىكىرىنە ءزارۋ. ءتىپتى كوزى قاراقتى حالىقتان دا جاقسىسى مەن جامانىنىڭ اراجىگىن ءبولىپ بەرەر جىلى تىلەك ىزدەيدى. سوندىقتان دا جۇبانيازوۆتاي قابىلەت يەلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى ەلەنۋدى كۇتەدى.
وسى ارادا ونەرتانۋشى, پروفەسسور قۇدايبەرگەن بولاتباەۆتىڭ: «ۇلتتىق ونەردىڭ باعىتى ايقىندالماي, بولاشاعى تۇزەلمەيدى. سوندىقتان جەڭىل مازمۇندى, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ايقىندالماعان كوشىرمەلى, جاساندىلىعى مول جارنامالىق سۋرەتتەرگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ...وتاندىق ونەرگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن تالعامپاز سۋرەتشى ومىربەك جۇبانيازوۆتىڭ بەرگەنىنەن بەرمەگەنى كوپ دەپ بىلەمىن» دەگەن پىكىرىنىڭ استارىندا دا تارقاتىپ ايتار شىندىق جاتىر.
جالپى, ونەرتانۋشىلاردىڭ توقىراۋ كەزەڭى, ىلگەرىلەۋ ءداۋىرى دەگەن قۇر سوزگە ەلىكتەمەي, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ سۇرىپتالعان كورىنىسىن بۇكپەلەمەي بەينەلەيتىن سۋرەتشىلەر ءتاربيەلەۋىمىز كەرەك دەگەن پايىمىنىڭ دا جانى بار.
اتاعى جوق دەمەسەڭىز, تالانتتان تاپقان ابىرويى بار, شەتەلدىك كورمەلەردەن ولجالى ورالىپ جۇرگەن, سۋرەت الەمىندەگى سۇبەلى ۇلەسى, سۇيەكتى ءدۇنيەلەرى جەتكىلىكتى جۇبانيازوۆتاي قىلقالام شەبەرلەرىن ءوز دەڭگەيىندە باعالاۋ بۇگىنگى ەلدىكتىڭ پارىزى مەن قارىزى.
ايناش ەسالي, الماتى.
