گەكتار ونىمدىلىگىن 20 تسەنتنەردەن اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, مولشىلىق جورىعىنا ۇلاسىپ وتىر
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. ساپار بارىسىندا ەگىس تاناپتارىن, شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ جايىمەن تانىستى.
جازدا جاڭبىر ءجيى جاۋىپ, جۇرتتى ابدەن ىعىر قىلدى. ەندىگى ءۇمىت – كۇز. ماڭداي تەرمەن ءوسىرىپ, جاس بالاشا ماپەلەپ كۇتكەن ريزىقتى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا ءبارى اسىق. شۇكىرشىلىك, كۇزدىڭ العاشقى ايى جاۋىن-شاشىنسىز باستالىپ, اينالاعا نۇرلى شۋاعىن توگىپ تۇر. ەل نازارى ەگىن وراعىنا اۋعان ءسات بۇل! قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بيىل 4,2 ميلليون گەكتەر القاپقا ءدان ءسىڭىرسە, ونىڭ 3,9 ميلليونى – ءداندى داقىلدار.
مەرەكەلى جىلدىڭ استىعى بەرەكەلى بولعالى تۇر. العاشقى ءناتيجەلەر قۋانتارلىق. گەكتار ءونىمدىلىگى 18,5-19 تسەنتنەردەن اينالۋدا. ايىرتاۋ, تايىنشا, مۇسىرەپوۆ, اقجار اۋداندارىنىڭ كورسەتكىشتەرى 20-دان اسىپ جىعىلادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى گەننادي زەنچەنكو سەكىلدى ءتۇسىمدى 25-30 تسەنتنەرگە جەتكىزگەندەر قاتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. سوعان قاراعاندا, وبلىس بويىنشا 6,5-7 ميلليون توننا استىق جينالادى دەپ بولجانۋدا.
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن استىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە عانا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا 41,1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. وندىرىلگەن جالپى ءونىم 32,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋدىڭ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ, استىق ءوندىرىسىن جاڭا تەحنولوگيالارعا كوشىرۋدىڭ ارقاسىندا ەگىنشىلىك مادەنيەتى ايتارلىقتاي جاقساردى, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى قالىپتاستى. شىعىمدىلىق ارتىپ, تۇراقتى ءونىم الۋعا قول جەتكىزىلدى. اگرارلىق تاۋار وندىرۋشىلەر بيىلعى وراق ناۋقانىنا ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن كىرىستى. تەحنيكا, جۇمىس كۇشى, جانار-جاعارماي جەتكىلىكتى.
ەلباسىعا كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنىڭ اتقارىلۋى جايلى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ بايانداپ بەردى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 3,8 ميلليارد تەڭگەگە 392 جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىنعانىن, 179 تەحنيكا بىرلىگى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى ليزينگپەن جەتكىزىلگەنىن, استىقتىڭ 70 پايىزى جوعارى ءونىمدى شەتەلدىك كومبايندارمەن جينالىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ەلباسى الدىمەن «پەتەرفەلد-اگرو» جانە «سبي-اگرو» جشس-لەرىنىڭ ەگىس القاپتارىنا كەلدى. مۇندا جۇزدەرىن كۇن قاققان كومباينشىلارمەن جايدارى امانداسىپ, حال-جاعدايلارىن سۇراستى. ەڭبەك وزاتتارىنىڭ ءبىرى قاسەن قۇسايىنوۆ جۇمىس ىستەۋدە بارلىق جاعدايدىڭ تۋدىرىلعانىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنتكە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە جاسالىپ جاتقان زور قامقورلىق ءۇشىن العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. سەرىكتەستىك ەگىنشىلىكپەن كوپتەن بەرى شۇعىلدانىپ كەلەدى. 3 مىڭ گەكتار القاپتىڭ جارتىسىنا جۋىعى باستىرىلىپ, قىزۋ ەڭبەك قىرماندارعا اۋىسقان. شىعىمدىلىق ايتارلىقتاي: 25-27 تسەنتنەر!
– قازاقستان – استىقتى سىرتقا ساتاتىن بەس مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. جىل وتكەن سايىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ استىعىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايىنا قاراماستان, بيىل دا ەلىمىزدە ەگىن بىتىك شىقتى. ەندى ونى توكپەي-شاشپاي, ىسىراپسىز جيناپ الۋ مىندەتى تۇر. وبلىس ەگىنشىلەرىنىڭ جاۋاپتى ناۋقانعا تياناقتى ءازىرلەنگەنى بايقالادى. كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا كىرىسكەندەرىڭىز كورىنىپ تۇر. الداعى ايتۋلى مەرەكە – ءتاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىن تولىمدى تارتۋلارمەن قارسى الىپ, ءونىمدىلىكتى 20 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزەدى دەگەن سەنىمدەمىن. بۇل – الا جاز بويى اتقارىلعان كاسىپتىڭ ءناسىبى, ەڭبەكتىڭ جەمىسى. مۇنىڭ ءبارى جوعارى ءتارتىپ پەن ۇيىمشىلدىقتىڭ ارقاسى. اۋىل-سەلو تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. الدا دا كومەكتەسەتىن بولامىز, قارجىدان تارشىلىق كورمەيسىزدەر. بىراق ونىڭ قايتارىمى بولۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنسىز ەكونوميكانى كوتەرۋ قيىن. ەكونوميكامىز كوتەرىلسە, تۇرمىس تا جاقسارادى, تىرشىلىك تە وڭالادى. تەك بيىلدىڭ ءوزىندە عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا 177 ميلليارد تەڭگە ءمولشەرىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋ قارجىسى بەرىلدى. سوڭعى بەس جىلدا بۇل سالانى قارجىلاندىرۋ 670 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى, – دەدى ەلباسى ديقاندارعا ارناعان ءسوزىندە.
ەلباسى كەلەسى كەزەكتە وسى سەرىكتەستىكتەگى رەپرودۋكتى شارۋاشىلىق كەشەنىنە سوقتى. مۇندا 860 ءىرى قارا, 400 جىلقى, 800 قوي وسىرىلەدى. جۋىردا گەرمانيادان 400 باس اسىل تۇقىمدى سيممەنتال سيىرلارى جەتكىزىلىپ, 12 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپتى. مال بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلىپ, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بەل شەشە كىرىسكەن اگروقۇرىلىمنىڭ قادامىن قۇپتاپ, تابىس تىلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەرىكتەستىك باسشىسى اسقار ءماديەۆتى اڭگىمەگە تارتتى. ول ءوز سوزىندە بەرىك جەم-ءشوپ بازاسىن جاساۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن, 4500 توننا ءشوپ, 1500 توننا پىشەندەمە جيناپ الىنعانىن, ەندى سۇرلەم سالۋعا كىرىسەتىندەرىن مالىمدەدى. شەتەلدەن اكەلىنگەن مالدار ەندى تولدەي باستايدى. ەركەك بۇزاۋلارىن بورداقىلاپ, 18 ايدا 450-500 كيلو سالماق تارتاتىن بولادى, دەدى ول.
– مەن بيىلعى جولداۋىمدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ىرگەلى مىندەتتەر قويدىم. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, 2020 جىلعا تامان ەڭبەك ونىمدىلىگى 4 ەسە ارتاتىن بولادى. بۇل – سارالانعان جوسپار, ورىندالاتىن مەجە. اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە ۇلكەن جوبالار يگەرىلىپ جاتىر. 2016 جىلى ەت ەكسپورتى 60 مىڭ تونناعا جەتەدى. مۇنىڭ قۇنى 4 ميلليون توننا بيدايعا تەڭ دەگەن ءسوز. وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارىندا مال شارۋاشىلىعىنا نەگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن تۇسىنگەن بولارسىزدار. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەردە مىڭداعان تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءتورت ت ۇلىك مالىمىز كوبەيىپ, اركىمنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى, – دەدى پرەزيدەنت.
وبلىستا ەلباسى جۇكتەگەن ءمىندەتتەرگە سايكەس مال شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە ەتتى باعىتتاعى مال ءوسىرۋدىڭ سەرپىندى جولدارى بەلگىلەنگەن. «ءىرى قارا مالى ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 10 مىڭ باس بورداقىلايتىن الاڭ, 4 مىڭ باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىق, 15 600 باسقا لايىقتالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى تۇر. قازىردىڭ وزىندە «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 237 ميلليون تەڭگەنىڭ 37 جوباسى قارجىلاندىرىلدى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قۇرۋ ماقساتىمەن 90 اگروقۇرىلىم قارجىلىق ينستيتۋتتار مەن ءوز قاراجاتتارىنا 4,7 مىڭ باس ءىرى قارا مالىن اكەلدى. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 754 ميلليون تەڭگەمەن تولىعىپ, شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتە باستادى. ناتيجەسىندە «سبي-اگرو-تاشكەنتكا» جانە «نۇر-سەن» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ ارقايسىسى 400 باس ەتتى باعىتتاعى مالدارمەن تولىقتى.
سوڭعى جىلدارى قىزىلجار وڭىرىندە مال شارۋاشىلىعىمەن تۇراقتى اينالىسۋشىلار قاتارىنىڭ كوبەيە تۇسكەنى بايقالادى. سولاردىڭ ءبىرى – «سبي-اگرو» جشس-ءنىڭ قادامىن پرەزيدەنت قۇپتادى. سەرىكتەستىك 17 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپقا يەلىك ەتەدى. ونىڭ 7729 گەكتارى – بيداي, 3139 گەكتارى – مايلى داقىلدار. بىلتىرعى قۋاڭشىلىق جىلىنىڭ وزىندە بيدايدىڭ ونىمدىلىگى 16,5 تسەنتنەردەن اينالسا, بيىلعى كورسەتكىش 5-10 تسەنتنەرگە ارتىق. مۇندا 2472 ءىرى قارا مالى, 1119 جىلقى وسىرىلەدى. 7100 شوشقانى باعىپ-قاعۋدا گوللاندتىق ءتاسىل قولدانىلادى. 400 سيىرعا ارنالعان ءسۇت فەرماسى جابدىقتالعان. 120 باس سيممەنتال سيىرلارى اۆستريادان الدىرىلىپتى. ەندى گەرمانيادان 395 سيىر اكەلىنبەك. ەلباسى مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ورنىمەن جۇمساعان شارۋاشىلىقتاردىڭ تىرشىلىگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ ەلباسىنا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋ بارىسىن بەينەلەيتىن دياگراممالى ستەندتى ۇسىنىپ, نە اتقارىلىپ, نە تىندىرىلعانىن ايتىپ بەردى. بىلتىر جالپى وڭىرلىك ءونىم 457 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. 8,3 ميلليارد تەڭگەگە جاڭا تەحنيكالار ساتىپ الىنعان. ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىستارىنا 2,2 ميلليون, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە 1,4 ميلليون توننا استىق ءجونەلتىلگەن. كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارىن اتقارۋعا 3 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. جەڭىلدىكتى نەسيە مولشەرى 3,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن.
«سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى الەكسەي چەن مال جانە ءوسىمدىك شارۋاشىلىقتارىنا قاتىستى 15 جوبانىڭ يگەرىلىپ, 400 ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلاتىنىن, يزرايلدىك ماد كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى اۆرااحام فاەۆسكي قۇس وسىرەتىن اسىل تۇقىمدى زاۋىت سالىناتىنىن ءمالىم ەتتى. ەلباسى وسى جەردە ءىرى اگروقۇرىلىم, كاسىپورىن جەتەكشىلەرىمەن, اۋدان, قالا اكىمدەرىمەن جۇزدەسىپ, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە قاتىستى پىكىرلەر الماستى.
«بابىق-بۇرلىق» جشس ديرەكتورى سەيىلبەك ماحمەتوۆ پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس ساپارىنا ورايلاس جيىنداردان قالماي قاتىسىپ جۇرگەنىن, ءار كەزدەسۋدەن ۇلكەن تاعىلىم الاتىنىن ايتا كەلىپ, گەكتار باسى 20-25 تسەنتنەردەن استىق الىپ جاتىرمىز, دەدى كوتەرىڭكى ۇنمەن. «ءسىزدىڭ جامان ەڭبەك ەتۋگە قاقىڭىز جوق. كەۋدەڭىزدەگى وردەندى نە ءۇشىن بەردىك؟» – دەپ ءازىل تاستادى پرەزيدەنت.
«الابوتا» اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق باسشىسى تولەگەن قونىسباەۆ شەتەلدەن 400 باس گەرەفورد سيىرلارىن ساتىپ العاندارىن, بيىل قولداعى مالدى 5000 باسقا جەتكىزەتىندەرىن ايتسا, جەكە كاسىپكەر سەرگەي زۆولسكي تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى كوكونىس پەن كارتوپتىڭ شىعىمدىلىعىن ءۇش ەسە ارتتىرعانىن جەتكىزدى.
وسى كۇنى ەلباسى «پاسسيك قىزىلجار» سەرىكتەستىگىندە بولىپ, ومارتاشىلاردىڭ ارا شارۋاشىلىعى, بال ءوندىرىسى جايلى وي-پىكىرلەرىن تىڭدادى. ومارتاشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋلارعا شيپاسى مول بال جيناۋعا تۇيەبۇرشاق, قاراقۇمىق, ەكسپورتتسەت, فاتسەليا, كۇنباعىس سەكىلدى وسىمدىكتەر مەن مايلى داقىلدار قولدانىلادى. ول ءۇشىن 800 گەكتار جەر ارنايى ءبولىنىپ بەرىلگەن. وبلىس – ارا شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ارنايى باعدارلاما قابىلداعان ساناۋلى ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى. ومارتاشىلاردىڭ جەرگىلىكتى قاۋىمداستىعى دا ءبىرتالاي باستامالارعا مۇرىندىق بولىپتى. سوڭعى كەزدەرى ايماق باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا تەگىن بال تاراتىلا باستادى. الايدا ارا شارۋاشىلىعىمەن جۇزدەگەن كاسىپكەر اينالىسقانىمەن, وندىرگەن ءونىمدەرى دۇكەن سورەلەرىنە جەتە بەرمەيتىنى, دەلدالداردىڭ قولىندا كەتەتىنى الاڭداتادى. 90-شى جىلدارى قازاقستاننىڭ ومارتاشىلارى جىلىنا 50 مىڭ تونناعا دەيىن بال ءوندىرىپ كەلسە, بۇگىندە 1 مىڭ توننادان دا اسپايدى. وتكەن جىلى كۇزدە وتكەن وبلىس ومارتاشىلارىنىڭ جارمەڭكەسى بال ءونىمدەرىنە دەگەن جوعارى سۇرانىستى ايقىنداپ بەردى. بىلە بىلگەنگە, ادام اعزاسىنا بالدىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. بالدى كوپ تۇتىناتىن ادامداردىڭ ورتا جاسى 80-نەن جوعارى. ەلىمىزدە كەز كەلگەن كاسىپپەن اينالىسۋعا جاعداي بار. ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىكتەر مول. بۇل سالانى العا باستىرۋدىڭ جولدارىن وزدەرىڭىز دە ايتىپ وتىرسىزدار. ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن. جەرگىلىكتى بيلىك قولدايدى دەپ ويلايمىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسىنىڭ ەندىگى توقتاعان جەرى جاڭادان بوي كوتەرگەن ءتاۋەلسىزدىك ستەللاسى بولدى. مۇندا اسسامبلەيا وكىلدەرىمەن, ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىمەن جۇزدەستى. ولاردىڭ اتىنان م.گۋسەينوۆ ءسوز الىپ, ءوز ويىن بىلاي ساباقتادى: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز ءسىزدىڭ ۇلتتار مەن حالىقتار اراسىن دوستاستىرىپ, ءبىر تۋعانداي جاقىنداستىرىپ وتىرعان ساياساتىڭىزعا وتە ءتانتىمىز. ءسىزدىڭ ادامنىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتاتىن تاماشا سوزدەرىڭىز ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىندە ۇيالاپ قالعان دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەن وسىدان 22 جىل بۇرىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن ەدىم. سودان بەرى پاراساتتى ۋاقىتپەن تەكسەرىلگەن تاماشا باستامالارىڭىزدىڭ كۋاگەرىمىن.
بۇدان كەيىن ن.نازارباەۆ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن «سولتۇستىك جۇلدىزى» ساياباعىنا اتباسىن تىرەدى. پەستروە كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان كەشەندى مادەنيەت ورتالىعىندا سپورت الاڭدارى جۇمىس ىستەيدى. كۇلتەگىن, تامعالىداعى پەتروگليفتەر بەينەلەنگەن مۇسىندىك كومپوزيتسيالار قويىلعان. جوبانىڭ قۇنى – 152 ميلليون تەڭگە. ەلباسى وسىندا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باستاماسىن قولداۋشى ءبىر توپ جاستارمەن كەزدەستى. سولاردىڭ ءبىرى ازامات ءماۋلەنوۆ جاس ماماندارعا جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن پرەزيدەنتكە دەگەن اق العىسىن ارنادى. مەديتسينا اكادەمياسىن اياقتاعان سوڭ شالعايداعى ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنا جولداما الىپتى. حيرۋرگ بولىپ ورنالاستىم. باسپانا دا, ءبىرجولعى كوتەرمە اقى دا الدىم, دەدى ول. پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆىنىڭ ءتورايىمى راشيدا موروزوۆا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا يگىلىكتى شارالاردىڭ باستالعانىن, وعان مىسال رەتىندە ءوزى جەتەكشىلىك جاسايتىن پيك-ءتى كەلتىردى. 45 پاتەردىڭ شاتىرىن ءجوندەۋگە 13 ميلليون تەڭگە ءبولىنگەن. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنسىز اتقارا المايتىن ەدىك. وسى ءۇشىن سىزگە دەگەن تۇرعىنداردىڭ ريزالىعىن ايتۋدى وزىمە پارىز سانايمىن. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى بويىنشا دا جاڭا باعدارلامالار ىسكە قوسىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان, دەدى قوشتاسار ساتتە ەلباسى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. ساپار بارىسىندا ەگىس تاناپتارىن, شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ جايىمەن تانىستى.
جازدا جاڭبىر ءجيى جاۋىپ, جۇرتتى ابدەن ىعىر قىلدى. ەندىگى ءۇمىت – كۇز. ماڭداي تەرمەن ءوسىرىپ, جاس بالاشا ماپەلەپ كۇتكەن ريزىقتى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا ءبارى اسىق. شۇكىرشىلىك, كۇزدىڭ العاشقى ايى جاۋىن-شاشىنسىز باستالىپ, اينالاعا نۇرلى شۋاعىن توگىپ تۇر. ەل نازارى ەگىن وراعىنا اۋعان ءسات بۇل! قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بيىل 4,2 ميلليون گەكتەر القاپقا ءدان ءسىڭىرسە, ونىڭ 3,9 ميلليونى – ءداندى داقىلدار.
مەرەكەلى جىلدىڭ استىعى بەرەكەلى بولعالى تۇر. العاشقى ءناتيجەلەر قۋانتارلىق. گەكتار ءونىمدىلىگى 18,5-19 تسەنتنەردەن اينالۋدا. ايىرتاۋ, تايىنشا, مۇسىرەپوۆ, اقجار اۋداندارىنىڭ كورسەتكىشتەرى 20-دان اسىپ جىعىلادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى گەننادي زەنچەنكو سەكىلدى ءتۇسىمدى 25-30 تسەنتنەرگە جەتكىزگەندەر قاتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. سوعان قاراعاندا, وبلىس بويىنشا 6,5-7 ميلليون توننا استىق جينالادى دەپ بولجانۋدا.
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن استىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە عانا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا 41,1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. وندىرىلگەن جالپى ءونىم 32,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋدىڭ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ, استىق ءوندىرىسىن جاڭا تەحنولوگيالارعا كوشىرۋدىڭ ارقاسىندا ەگىنشىلىك مادەنيەتى ايتارلىقتاي جاقساردى, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى قالىپتاستى. شىعىمدىلىق ارتىپ, تۇراقتى ءونىم الۋعا قول جەتكىزىلدى. اگرارلىق تاۋار وندىرۋشىلەر بيىلعى وراق ناۋقانىنا ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن كىرىستى. تەحنيكا, جۇمىس كۇشى, جانار-جاعارماي جەتكىلىكتى.
ەلباسىعا كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنىڭ اتقارىلۋى جايلى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ بايانداپ بەردى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 3,8 ميلليارد تەڭگەگە 392 جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىنعانىن, 179 تەحنيكا بىرلىگى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى ليزينگپەن جەتكىزىلگەنىن, استىقتىڭ 70 پايىزى جوعارى ءونىمدى شەتەلدىك كومبايندارمەن جينالىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ەلباسى الدىمەن «پەتەرفەلد-اگرو» جانە «سبي-اگرو» جشس-لەرىنىڭ ەگىس القاپتارىنا كەلدى. مۇندا جۇزدەرىن كۇن قاققان كومباينشىلارمەن جايدارى امانداسىپ, حال-جاعدايلارىن سۇراستى. ەڭبەك وزاتتارىنىڭ ءبىرى قاسەن قۇسايىنوۆ جۇمىس ىستەۋدە بارلىق جاعدايدىڭ تۋدىرىلعانىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنتكە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە جاسالىپ جاتقان زور قامقورلىق ءۇشىن العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. سەرىكتەستىك ەگىنشىلىكپەن كوپتەن بەرى شۇعىلدانىپ كەلەدى. 3 مىڭ گەكتار القاپتىڭ جارتىسىنا جۋىعى باستىرىلىپ, قىزۋ ەڭبەك قىرماندارعا اۋىسقان. شىعىمدىلىق ايتارلىقتاي: 25-27 تسەنتنەر!
– قازاقستان – استىقتى سىرتقا ساتاتىن بەس مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. جىل وتكەن سايىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ استىعىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايىنا قاراماستان, بيىل دا ەلىمىزدە ەگىن بىتىك شىقتى. ەندى ونى توكپەي-شاشپاي, ىسىراپسىز جيناپ الۋ مىندەتى تۇر. وبلىس ەگىنشىلەرىنىڭ جاۋاپتى ناۋقانعا تياناقتى ءازىرلەنگەنى بايقالادى. كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا كىرىسكەندەرىڭىز كورىنىپ تۇر. الداعى ايتۋلى مەرەكە – ءتاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىن تولىمدى تارتۋلارمەن قارسى الىپ, ءونىمدىلىكتى 20 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزەدى دەگەن سەنىمدەمىن. بۇل – الا جاز بويى اتقارىلعان كاسىپتىڭ ءناسىبى, ەڭبەكتىڭ جەمىسى. مۇنىڭ ءبارى جوعارى ءتارتىپ پەن ۇيىمشىلدىقتىڭ ارقاسى. اۋىل-سەلو تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. الدا دا كومەكتەسەتىن بولامىز, قارجىدان تارشىلىق كورمەيسىزدەر. بىراق ونىڭ قايتارىمى بولۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنسىز ەكونوميكانى كوتەرۋ قيىن. ەكونوميكامىز كوتەرىلسە, تۇرمىس تا جاقسارادى, تىرشىلىك تە وڭالادى. تەك بيىلدىڭ ءوزىندە عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا 177 ميلليارد تەڭگە ءمولشەرىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋ قارجىسى بەرىلدى. سوڭعى بەس جىلدا بۇل سالانى قارجىلاندىرۋ 670 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى, – دەدى ەلباسى ديقاندارعا ارناعان ءسوزىندە.
ەلباسى كەلەسى كەزەكتە وسى سەرىكتەستىكتەگى رەپرودۋكتى شارۋاشىلىق كەشەنىنە سوقتى. مۇندا 860 ءىرى قارا, 400 جىلقى, 800 قوي وسىرىلەدى. جۋىردا گەرمانيادان 400 باس اسىل تۇقىمدى سيممەنتال سيىرلارى جەتكىزىلىپ, 12 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپتى. مال بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلىپ, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بەل شەشە كىرىسكەن اگروقۇرىلىمنىڭ قادامىن قۇپتاپ, تابىس تىلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەرىكتەستىك باسشىسى اسقار ءماديەۆتى اڭگىمەگە تارتتى. ول ءوز سوزىندە بەرىك جەم-ءشوپ بازاسىن جاساۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن, 4500 توننا ءشوپ, 1500 توننا پىشەندەمە جيناپ الىنعانىن, ەندى سۇرلەم سالۋعا كىرىسەتىندەرىن مالىمدەدى. شەتەلدەن اكەلىنگەن مالدار ەندى تولدەي باستايدى. ەركەك بۇزاۋلارىن بورداقىلاپ, 18 ايدا 450-500 كيلو سالماق تارتاتىن بولادى, دەدى ول.
– مەن بيىلعى جولداۋىمدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ىرگەلى مىندەتتەر قويدىم. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, 2020 جىلعا تامان ەڭبەك ونىمدىلىگى 4 ەسە ارتاتىن بولادى. بۇل – سارالانعان جوسپار, ورىندالاتىن مەجە. اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە ۇلكەن جوبالار يگەرىلىپ جاتىر. 2016 جىلى ەت ەكسپورتى 60 مىڭ تونناعا جەتەدى. مۇنىڭ قۇنى 4 ميلليون توننا بيدايعا تەڭ دەگەن ءسوز. وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارىندا مال شارۋاشىلىعىنا نەگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن تۇسىنگەن بولارسىزدار. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەردە مىڭداعان تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءتورت ت ۇلىك مالىمىز كوبەيىپ, اركىمنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى, – دەدى پرەزيدەنت.
وبلىستا ەلباسى جۇكتەگەن ءمىندەتتەرگە سايكەس مال شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە ەتتى باعىتتاعى مال ءوسىرۋدىڭ سەرپىندى جولدارى بەلگىلەنگەن. «ءىرى قارا مالى ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 10 مىڭ باس بورداقىلايتىن الاڭ, 4 مىڭ باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىق, 15 600 باسقا لايىقتالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى تۇر. قازىردىڭ وزىندە «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 237 ميلليون تەڭگەنىڭ 37 جوباسى قارجىلاندىرىلدى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قۇرۋ ماقساتىمەن 90 اگروقۇرىلىم قارجىلىق ينستيتۋتتار مەن ءوز قاراجاتتارىنا 4,7 مىڭ باس ءىرى قارا مالىن اكەلدى. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 754 ميلليون تەڭگەمەن تولىعىپ, شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتە باستادى. ناتيجەسىندە «سبي-اگرو-تاشكەنتكا» جانە «نۇر-سەن» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ ارقايسىسى 400 باس ەتتى باعىتتاعى مالدارمەن تولىقتى.
سوڭعى جىلدارى قىزىلجار وڭىرىندە مال شارۋاشىلىعىمەن تۇراقتى اينالىسۋشىلار قاتارىنىڭ كوبەيە تۇسكەنى بايقالادى. سولاردىڭ ءبىرى – «سبي-اگرو» جشس-ءنىڭ قادامىن پرەزيدەنت قۇپتادى. سەرىكتەستىك 17 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپقا يەلىك ەتەدى. ونىڭ 7729 گەكتارى – بيداي, 3139 گەكتارى – مايلى داقىلدار. بىلتىرعى قۋاڭشىلىق جىلىنىڭ وزىندە بيدايدىڭ ونىمدىلىگى 16,5 تسەنتنەردەن اينالسا, بيىلعى كورسەتكىش 5-10 تسەنتنەرگە ارتىق. مۇندا 2472 ءىرى قارا مالى, 1119 جىلقى وسىرىلەدى. 7100 شوشقانى باعىپ-قاعۋدا گوللاندتىق ءتاسىل قولدانىلادى. 400 سيىرعا ارنالعان ءسۇت فەرماسى جابدىقتالعان. 120 باس سيممەنتال سيىرلارى اۆستريادان الدىرىلىپتى. ەندى گەرمانيادان 395 سيىر اكەلىنبەك. ەلباسى مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ورنىمەن جۇمساعان شارۋاشىلىقتاردىڭ تىرشىلىگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ ەلباسىنا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋ بارىسىن بەينەلەيتىن دياگراممالى ستەندتى ۇسىنىپ, نە اتقارىلىپ, نە تىندىرىلعانىن ايتىپ بەردى. بىلتىر جالپى وڭىرلىك ءونىم 457 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. 8,3 ميلليارد تەڭگەگە جاڭا تەحنيكالار ساتىپ الىنعان. ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىستارىنا 2,2 ميلليون, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە 1,4 ميلليون توننا استىق ءجونەلتىلگەن. كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارىن اتقارۋعا 3 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. جەڭىلدىكتى نەسيە مولشەرى 3,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن.
«سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى الەكسەي چەن مال جانە ءوسىمدىك شارۋاشىلىقتارىنا قاتىستى 15 جوبانىڭ يگەرىلىپ, 400 ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلاتىنىن, يزرايلدىك ماد كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى اۆرااحام فاەۆسكي قۇس وسىرەتىن اسىل تۇقىمدى زاۋىت سالىناتىنىن ءمالىم ەتتى. ەلباسى وسى جەردە ءىرى اگروقۇرىلىم, كاسىپورىن جەتەكشىلەرىمەن, اۋدان, قالا اكىمدەرىمەن جۇزدەسىپ, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە قاتىستى پىكىرلەر الماستى.
«بابىق-بۇرلىق» جشس ديرەكتورى سەيىلبەك ماحمەتوۆ پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس ساپارىنا ورايلاس جيىنداردان قالماي قاتىسىپ جۇرگەنىن, ءار كەزدەسۋدەن ۇلكەن تاعىلىم الاتىنىن ايتا كەلىپ, گەكتار باسى 20-25 تسەنتنەردەن استىق الىپ جاتىرمىز, دەدى كوتەرىڭكى ۇنمەن. «ءسىزدىڭ جامان ەڭبەك ەتۋگە قاقىڭىز جوق. كەۋدەڭىزدەگى وردەندى نە ءۇشىن بەردىك؟» – دەپ ءازىل تاستادى پرەزيدەنت.
«الابوتا» اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق باسشىسى تولەگەن قونىسباەۆ شەتەلدەن 400 باس گەرەفورد سيىرلارىن ساتىپ العاندارىن, بيىل قولداعى مالدى 5000 باسقا جەتكىزەتىندەرىن ايتسا, جەكە كاسىپكەر سەرگەي زۆولسكي تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى كوكونىس پەن كارتوپتىڭ شىعىمدىلىعىن ءۇش ەسە ارتتىرعانىن جەتكىزدى.
وسى كۇنى ەلباسى «پاسسيك قىزىلجار» سەرىكتەستىگىندە بولىپ, ومارتاشىلاردىڭ ارا شارۋاشىلىعى, بال ءوندىرىسى جايلى وي-پىكىرلەرىن تىڭدادى. ومارتاشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋلارعا شيپاسى مول بال جيناۋعا تۇيەبۇرشاق, قاراقۇمىق, ەكسپورتتسەت, فاتسەليا, كۇنباعىس سەكىلدى وسىمدىكتەر مەن مايلى داقىلدار قولدانىلادى. ول ءۇشىن 800 گەكتار جەر ارنايى ءبولىنىپ بەرىلگەن. وبلىس – ارا شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ارنايى باعدارلاما قابىلداعان ساناۋلى ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى. ومارتاشىلاردىڭ جەرگىلىكتى قاۋىمداستىعى دا ءبىرتالاي باستامالارعا مۇرىندىق بولىپتى. سوڭعى كەزدەرى ايماق باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا تەگىن بال تاراتىلا باستادى. الايدا ارا شارۋاشىلىعىمەن جۇزدەگەن كاسىپكەر اينالىسقانىمەن, وندىرگەن ءونىمدەرى دۇكەن سورەلەرىنە جەتە بەرمەيتىنى, دەلدالداردىڭ قولىندا كەتەتىنى الاڭداتادى. 90-شى جىلدارى قازاقستاننىڭ ومارتاشىلارى جىلىنا 50 مىڭ تونناعا دەيىن بال ءوندىرىپ كەلسە, بۇگىندە 1 مىڭ توننادان دا اسپايدى. وتكەن جىلى كۇزدە وتكەن وبلىس ومارتاشىلارىنىڭ جارمەڭكەسى بال ءونىمدەرىنە دەگەن جوعارى سۇرانىستى ايقىنداپ بەردى. بىلە بىلگەنگە, ادام اعزاسىنا بالدىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. بالدى كوپ تۇتىناتىن ادامداردىڭ ورتا جاسى 80-نەن جوعارى. ەلىمىزدە كەز كەلگەن كاسىپپەن اينالىسۋعا جاعداي بار. ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىكتەر مول. بۇل سالانى العا باستىرۋدىڭ جولدارىن وزدەرىڭىز دە ايتىپ وتىرسىزدار. ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن. جەرگىلىكتى بيلىك قولدايدى دەپ ويلايمىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسىنىڭ ەندىگى توقتاعان جەرى جاڭادان بوي كوتەرگەن ءتاۋەلسىزدىك ستەللاسى بولدى. مۇندا اسسامبلەيا وكىلدەرىمەن, ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىمەن جۇزدەستى. ولاردىڭ اتىنان م.گۋسەينوۆ ءسوز الىپ, ءوز ويىن بىلاي ساباقتادى: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز ءسىزدىڭ ۇلتتار مەن حالىقتار اراسىن دوستاستىرىپ, ءبىر تۋعانداي جاقىنداستىرىپ وتىرعان ساياساتىڭىزعا وتە ءتانتىمىز. ءسىزدىڭ ادامنىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتاتىن تاماشا سوزدەرىڭىز ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىندە ۇيالاپ قالعان دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەن وسىدان 22 جىل بۇرىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن ەدىم. سودان بەرى پاراساتتى ۋاقىتپەن تەكسەرىلگەن تاماشا باستامالارىڭىزدىڭ كۋاگەرىمىن.
بۇدان كەيىن ن.نازارباەۆ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن «سولتۇستىك جۇلدىزى» ساياباعىنا اتباسىن تىرەدى. پەستروە كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان كەشەندى مادەنيەت ورتالىعىندا سپورت الاڭدارى جۇمىس ىستەيدى. كۇلتەگىن, تامعالىداعى پەتروگليفتەر بەينەلەنگەن مۇسىندىك كومپوزيتسيالار قويىلعان. جوبانىڭ قۇنى – 152 ميلليون تەڭگە. ەلباسى وسىندا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باستاماسىن قولداۋشى ءبىر توپ جاستارمەن كەزدەستى. سولاردىڭ ءبىرى ازامات ءماۋلەنوۆ جاس ماماندارعا جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن پرەزيدەنتكە دەگەن اق العىسىن ارنادى. مەديتسينا اكادەمياسىن اياقتاعان سوڭ شالعايداعى ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنا جولداما الىپتى. حيرۋرگ بولىپ ورنالاستىم. باسپانا دا, ءبىرجولعى كوتەرمە اقى دا الدىم, دەدى ول. پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆىنىڭ ءتورايىمى راشيدا موروزوۆا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا يگىلىكتى شارالاردىڭ باستالعانىن, وعان مىسال رەتىندە ءوزى جەتەكشىلىك جاسايتىن پيك-ءتى كەلتىردى. 45 پاتەردىڭ شاتىرىن ءجوندەۋگە 13 ميلليون تەڭگە ءبولىنگەن. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنسىز اتقارا المايتىن ەدىك. وسى ءۇشىن سىزگە دەگەن تۇرعىنداردىڭ ريزالىعىن ايتۋدى وزىمە پارىز سانايمىن. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى بويىنشا دا جاڭا باعدارلامالار ىسكە قوسىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان, دەدى قوشتاسار ساتتە ەلباسى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
