الىس اۋىلدار احۋالى

تالدىقورعانداعى تىلشىلەر قوسىنىنا حابارلاسقان سايلاۋبەك اجىقوجاەۆ ايدارلىعا وسكەمەننەن جولى تۇسكەن سايىن جولاۋشىلار ايالدايتىن قانشەڭگەلدىڭ بۇگىنگى جاعدايى الاڭداتاتىنىن ايتىپ, پىكىر ءبولىستى. «ەگەمەننىڭ» تۇراقتى وقىرمانىمىن. قاي­تا قۇرۋ كەزىندە وسى ايدارلى, سارىتاۋقۇم اۋىلدارىنىڭ حالقى شارۋاشىلىق تاراتىل­عاندا ۇدەرە كوشتى. سول كەزدە ءبىراز جىل وسىندا ەڭبەك ەتكەن ۇلىم بەرىك  تە قالاعا قونىس اۋداردى. نەمەرەم ۇيلەنىپ, وسى جەردەن قۇدا-جەكجات تاپتىق. جاسىم سەكسەننەن اس­قانىمەن جولىم ءتۇسىپ, ءجيى كەلىپ-كەتىپ تۇرا­مىن. ءبىر كەزدەرى قايناعان تىرلىكتەگى سارىتاۋ­قۇم مەن قانشەڭگەلدى كورىپ, كوڭىلىم قۇلازي­دى. ويىم وسى جايلار ءجۋرناليستىڭ قالامىنا ارقاۋ بولسا, ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن «جۇمىسپەن قامتۋ  – 2020» باعدارلاماسىندا ءبىر مەكەننەن ەكىنشىسىنە كوشىرۋ, جۇ­مىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ جايى كوتەرىلىپ جاتىر عوي, دەگەن سايلاۋبەك اعانىڭ پىكىرى ويلاندىردى. مىنە, بۇرىن دا بىلەتىن الىس اۋىلدارعا جول وسىلاي ءتۇستى. تالدىقورعاننان شىق­قاندا ماشينانىڭ ەسەپتەگىشىندەگى سوڭعى ساندى بەلگىلەدىك. شامامەن 505 شاقى­رىم جول جۇرگەندە الدى­مىزدان «اششىسۋ اۋىلى» دەگەن بەلگى شىقتى. وڭعا بۇ­رىلدىق. 1977 جىلى قۇرىلعان «سارىتاۋقۇم» تۇيە شارۋا­شىلىعىنىڭ ورتالىعى شىنىمەن جۇدەگەن. ءار تۇستاعى ءاپ-ادەمى سالىنعان ۇيلەردىڭ بۇزىلماي قالعاندارى كەتىك تىستەي كوزگە وعاش كورىنەدى. اۋىل اكىمى تالعات جا­رىقباسوۆتى كەڭسەدەن كەزدەستىردىك. اكىمدىك عيماراتىنا كىرگەندە ماناعى قۇلازىعان كوڭىلىمىز جايلانعانداي بولدى. جارىق, ءارى مۇنتازداي تازا كابينەتتە پىكىرلەسۋگە ءمۇم­كىندىك بار ەكەن. – تىرلىگىمىز وسى. وكرۋگ اۋماعىندا ەكى ەلدى مەكەن بار. وكرۋگ ورتالىعى وسى اششىسۋ جانە قانشەڭگەل اۋىلى. الماتى قالاسىنان 178 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى الماتى – استانا سايراعىنىڭ بويىندا بولعاندىقتان, ءارى-بەرى اعىلعان جولاۋشىلار وسىندا اياق جازادى. قانشەڭگەلدەگى حالىق ساۋدا-ساتتىقپەن كۇن كورىپ وتىر. اششىسۋلىقتار 86 گەكتارعا باقشا داقىلدارىن ەگىپ, ساۋدالايدى. ءار وتباسىندا كەم دەگەندە 50-100 قوي, ساۋىن سيىر بار. دارىگەرلىك قوسىن مەن مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىندەر كۇنكورىسىن وسىلاي ايىرىپ وتىر, – دەپ تۇرعىندار ومىرىنەن حاباردار ەتتى. نارىقتىڭ سالماعى يىعىنا تۇسكەندە جان-جاققا كوشكەندەر نەگىزىنەن جاعدايى جاقسى­لار. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, بارعان جەرىنەن باسپانا ساتىپ الۋى كەرەك. سول كەزدە مۇندا 91 وتباسى قالىپتى. قازىر 418 ادام تۇ­رادى. ارالارىندا قازاقتارمەن بىرگە ورىس, تاتار, قىرعىز جانە قاراقالپاقتار بار. اكىم سوڭعى جىلدارى اۋىلدا قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعان وقيعا تىركەلمەگەنىن, ۇرلىق­تىڭ مۇلدە  جوق­تىعىن قاداپ ايتتى. مۇنى جا­عىمدى ءجايت دەۋگە بولار. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 26 بالا, ال ورتا مەكتەپتە 56 وقۋشى ءبىلىم الۋدا. ەكى قاباتتى مەكتەپكە دە باردىق. 640 بالاعا ارنالعان مەكتەپتىڭ ءبىر قاناتىندا عانا بالا وقىتىلا­دى. بارلىعى 19 مۇعالىم. مەكتەپتى 13 وقۋشى بىتىرگەن. سولاردىن اراسىندا بيىلعى ءبىرىڭ­عاي ۇلتتىق تەستىلەۋدە 108-116 ارالىعىندا بالل العان گۇلسىم جوراەۆا, ءاليا ارىپباەۆا, توميريس راحمانوۆا, ماقسات ساعانباەۆ ءتارىزدى وقۋشىلار وزدەرىنىڭ بىلىمدەرىن ناقتىلاپ, ۇستازدار مەن اتا-انالاردىڭ مەرەيىن ءوسىرىپتى. مەكتەپ عيماراتى سۇيىق وتىنمەن جىلى­تى­لادى. مەكتەپ ديرەكتورى سەرعازى قوناق­باەۆ كەيبىر تۇيتكىلدەردى جەتكىزدى. بالا سانى­نىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ءوز الدىنا, 19 ۇستازدىڭ 10-ى جالدانبالى ۇيلەردە تۇرادى. مەكتەپتىڭ ەلەكتر جەلىسى ەسكىرگەندىكتەن كەيبىر كابينەتتەردە جارىق ىستەن شىققان. ايتا بەرسە, ءالى دە جەتپەيتىن, جەتىسپەيتىنى كوپ. ەلبا­سىنىڭ «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاما­سىمەن قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن گۇلنۇر وسپانوۆا بالالارعا تاريح ساباعىنان ءدارىس بەرسە, وزگە دە جاستار الىس اۋىلدىڭ شىراعىن جاعىپ, جاستىق جىگەرلەرىمەن ەڭبەك ەتۋدە. قۋانىشتى ارينە. ولاردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وسىندا يگى ىستەردىڭ ءۇردىس العانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. اششىسۋدان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قان­شەڭگەلگە كەلدىك. جولدىڭ سول قاپتا­لى­نان شاما-شارقىنشا كافە, كەيبىرى كۇركە جاساپ, جولاۋشىعا اس ازىرلەپ, ونى كۇن­كورىس كو­زىنە اينالدىرعان. العاش پىكىرلەسكەنىمىز ساي­لاۋگۇل جاي-جاپساردى جاسىرمادى. –وسى جەردە 1953 جىلدان بەرى تۇرامىن. ول كەزدە 20-شاقتى ءۇي بولاتىن, اۋرۋحانا بار ەدى. قىستاۋدا مالشىلار جاعالاي وتىراتىن. 50 ادامعا ارنالعان مىنا كافەنىڭ قۇرى­لى­سىن بيىل بىتىردىك. نەمەرەم جاسىنان مۇگە­دەك. قىزىم قۇرالايعا باس-كوز بولىپ وتىر­مىن. كۇنىنە 20 جولاۋشىعا دەيىن ايالداپ, تاماقتانادى. ەشقايدا كوشەتىن ويىمىز جوق. كافەنىڭ ءبىر بولمەسىندە تۇرامىز. قازىرگى كەزدە مەملەكەت ءۇي سالىپ, جالعا بەرىپ جاتىر عوي, بىزگە دە سونداي جاعداي جاسالسا, ارينە, جاقسى بولار ەدى, دەدى كەيۋانا. حالىق اۋىز سۋدى 28 شاقىرىم جەردەن اۆتوكولىكپەن تاسىمالدايدى. اۋىلداعى 23 وتباسىنداعى 100-دەن اسا تۇرعىننان باسقا وسىندا كۇندەلىكتى توقتاپ, تاماقتاناتىن 450-گە تاياۋ جۇرگىنشىگە دە اۋىز سۋ كەرەكتىگىن ەسكەرسەك, وسى ماسەلەنى شەشەتىن كەز جەتكەندەي. ويتكەنى, سۋ ماسەلەسى اششىسۋلىقتار ءۇشىن دە ءدال وسىنداي كۇردەلى ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر. ال, سۋسىز تىرشىلىكتىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك, مۇنداعى جۇرتتىڭ الاڭدايتىن-اق ءجونى بار. دەمەك, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ, اۋىز سۋ, تۇرعىن ءۇي, تاعىسىن-تاعى ماسەلەلەر سارى­تاۋقۇم سەلولىق وكرۋگىندەگى تۇرعىنداردى  وي­لاندىراتىنىنا كۋا بولدىق. ايدارلى اۋىلىنىڭ كورشىلەس ەكى ەلدى مەكەنمەن سالىستىرعاندا, جاعدايى ەداۋىر جاقسى كورىندى. اۋىلدى 1,5 مىڭعا جۋىق حالىق مەكەندەسە, ەكونوميكالىق بەلسەندى توبى – 863 ادام. شارۋاشىلىق نەگىزى 1964 جىلى قۇ­رى­لىپتى. جەر كولەمى 98 675 گەكتار. بۇگىنگى كۇنى 73 شارۋا قوجالىعى ءتورت ت ۇلىكتى ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا. مۇندا دارىگەرلىك ەمحانا, بايلا­نىس ءبولىمى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال, مادەنيەت ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ, قۇرىلىسشىلار قار­قىن­دى قي­مىل تانىتۋدا. 1992 جىلى قى­تاي­دان – 40, موڭعوليادان 27 وتباسى كەلىپ, قو­نىس­تاندى. بۇگىن ءبارى حالىقپەن ارالاسىپ, ءبىر-بىرىمەن قۇداندالى بولىپ كەتكەن. جالپى, حالىقتىڭ كۇنكورىسى جامان ەمەس. قانداسىمىز قالەن قاتيراننىڭ 1500 باس قويى, 100 ءىرى قاراسى, جىلقىسى بار. ونىڭ ىنىلەرى جايلاۋباي, مۇتتاحي, قابدىعالىم, ابدىعالام, قاتيرانداردا جۇزدەگەن قوي, جىلقى, ءىرى قارا وسىرۋدە. بۇلاردان قىتايدان كەلگەن ءابدىماجيت اۋتان مەن نىعمەت قاجى دا قالىسپاي, مىڭداپ اقتىلى قوي ءوسىرىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ, الەمدىك ەكولوگيالىق قوردىڭ, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى مەن گەرمانيانىڭ تەحنيكالىق ىن­تىماقتاستىق جونىندەگى بىرلەسكەن جوباسى نەگىزىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ جانە ەكو­لوگيالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا جايىلىمدى تۇ­راقتى باسقارۋمەن جامبىل اۋدانىنداعى ايدارلى, شيەن, ۇلگىلى, ماتتىبۇلاق سەلولىق وكرۋگتەرىن قام­تىعان ناقتى ىستەر جۇرتشىلىقتان قولداۋ تاپقانىن  ايتۋعا بولادى. شولەيتتى ايماقتا قولعا الىنعان جوباعا شارۋالار ىنتا-ىقىلاسىمەن دەن قويعان. «جەرى بايدىڭ – ەلى باي» تاقىرىبىندا توزعان جەرلەرگە ەكپە شابىندىق پەن جايىلىم جاساۋدىڭ ۇلگى-تاجىريبەلىك تاناپتارىن ۇيىمداستىرۋ جايى دا قولعا الىناتىن بولىپتى. الەمدىك ەكو­لو­گيالىق قور ەسەبىنەن سارىتاۋقۇم قىستاۋىنا دا 30 مەتر تەرەڭدىكتەن بەس قۇدىق قازىپ, ءتورت ت ۇلىكتى سۋارۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلسە, شارۋا قوجالىقتارىنا 10 قازاق ءۇي تەگىن بەرىلگەن. اششىسۋ جازىعىنداعى «كەنەي» توسپاسى تازالانىپ, باسسەين جاسالعان. قازىر وسى باسسەيننەن سەگىز وتار قوي مەن ءىرى قارا, جىلقى سۋارىلىپ, شارۋاقور جاندارعا كوپ كومەك بولىپتى. ايدارلىلىقتار اماندىق بولسا, بوس جاتىپ, سور باسقان القاپتارعا ەكپە ءشوپ ەگىلەتىن ءساتتى اسىعا كۇتۋدە. ەكولوگيا ماسەلەسىنە بايلانىستى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا دا «جاسىل جەر» شى­عارماشىلىق كونكۋرسى وتكىزىلىپ, وعان قا­تىس­قانداردان تۇسكەن 90 شىعارمادان ءبۇل­دىر­شىندەردىڭ تۋعان جەر تابيعاتىنا دەگەن وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسقانىن اڭعا­را­سىڭ. جۇلدەلى ورىندى ۇلگىلى ورتا مەكتە­بى­نىڭ وقۋشىسى لينارا ءومىرجان يەلەنسە, ماديار ساعايبەك, ايجان موندىباي ەكىنشى ءۇشىنشى ورىنداردان كورىنىپتى. ايدارلىلىق فاريزا ايمۇحاممەد, امان عالىمجان جانە بۇلبۇل سەمەتاي ءتارىزدى وقۋشىلار قورشاعان ورتاعا دەگەن قامقورلىعىن اۋىلدى كوركەيتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۇتىمدى ويلارىمەن ورنەكتەگەنى قۋانتادى. دەسەك تە ايدارلىلىقتار دا بۇرىنعى سۋ قۇبىرلارى جوندەلىپ, ىسكە قوسىلسا, اۋىز سۋدان قىجالات كورمەس ەدىك, شىركىن, دەپ وتىر. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.