قانداي ەلدە بولسا دا ىشكى تىنىشتىق ونى مەكەن ەتكەن حالىقتار تاتۋلىعىنا بايلانىستى بولماق. ال بۇل كوپ ۇلتتى مەملەكەت ءۇشىن اۋاداي قاجەت ءىس. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى ايرىقشا كورىنەدى. وعان ەكونوميكاداعى, مادەنيەتتەگى, قۇقىق قورعاۋداعى جالپى ىشكى, سىرتقى ساياساتتاعى كوپتەگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ اسەرى مول بولدى دەپ تولىق ايتۋعا نەگىز بار. دەگەنمەن, جاۋ جوق دەمە, جار استىندا دەگەندەي, وسى جەتىستىكتەرىمىزدى, تىنىشتىعىمىزدى كوتەرە المايتىندار دا بارشىلىق. وسى ورايدا ءبىز كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلديمەن مەملەكەتتىڭ كوپكونفەسسيالىق قوعامدا دا دىنگە سەنۋشىلەردىڭ زايىرلى داعدىلارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, العا قويعان ىزگىلىكتى ىستەرى جونىندە, ۇلتتىق مادەنيەت, قازاق ايەلدەرىنىڭ ءداستۇرلى كيىم ەرەكشەلىكتەرى جانە تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى قۇنتتاۋ جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ومىربەك بايگەلدى ۇلى, قازىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە كوز سالساڭىز دا تىنىشتىق جوق. ءتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى شيەلەنىسكەن داۋ-جانجال, قىرعي قاباق, اتىس-شابىس ەشۋاقىتتا تولاستامايتىنداي كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەكەنى انىق. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تىنىشتىقتىڭ باستى كەپىلى – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دۇرىس تاڭدالعان ەكونوميكالىق ستراتەگيا دەپ بىلەمىز. بۇل, ءسوز جوق, ەڭ اۋەلى ەلباسىنىڭ, مەملەكەتتىڭ ۇستانعان باعىتىنىڭ وڭ ەكەندىگىن كورسەتەدى.
– ءيا, ءبىزدىڭ حالقىمىز قاشاندا بەيبىتشىلىكتى, تاتۋلىقتى, سىيلاستىقتى جاقتاعان ەل. ءوزگەگە قول ۇشىن بەرۋ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كومەكتەسۋ, ءبىر ءتىلىم قارا ناندى ءبولىپ جەۋ اتا-بابامىزدان قالعان قاسيەت. قازاق حالقىنىڭ باسىنا دا تالاي ناۋبەتتەر تۇسكەنى بەلگىلى, بىراق مويىعان جوق. اقىرى ءبىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە جەتتىك. ءبىراق تاۋەلسىزدىگىمىزدى الۋ دا, ونى ۇستاپ تۇرۋ دا وڭاي ەمەس, ويتكەنى ءدۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا, ءوزىڭ ايتقانداي, تىنىشتىق جوق ەكەنى راس. مىنە, وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ دۇرىس ساياساتى عانا حالقىمىزدى تىعىرىقتان شىعارىپ وتىر. ياعني, ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دۇرىس تاڭدالعان ەكونوميكالىق باعىت ەلدى بيىك اسۋلارعا باستاۋدا. ونىڭ ءناتيجەسى 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى دەپ بىلەمىن. بۇل – قازاق ەلىندەگى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ورنىقتى اعارتۋشىلىق يسلام ۇلگىسىن ۇستانۋىنىڭ ماۋەلى جەمىسى بولىپ تابىلادى.
– دەگەنمەن وسى تىنىشتىعىمىزدى كورە الماعاندىقتان با, الدە «بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەگەندەي, استامشىلدىققا سالىنعاندىقتان با, قايسىبىر تەرىس نيەتتى جانداردىڭ جامانشىلىق شاقىراتىن تۇسىنىكسىز ارەكەتتەرى كورىنىپ قالىپ ءجۇر. وسىنداي ءداستۇرلى ۇلتتىق قۇندىلىقتار باعىتىنان اۋىتقۋ جاقسىلىققا اپارماسى انىق.
– ۇنەمى دامىپ وتىراتىن مەملەكەت, ىرگەلى ەل بولۋ ءۇشىن قاشاندا كوپ ءنارسەنى ءبىلۋ قاجەت. كوپ نارسەنى زەرتتەۋ كەرەك. وسى ورايدا ايتا كەتسەم, مەن ءومىردى كوپ جىلدان بەرى تەرەڭ زەرتتەپ كەلە جاتقان كىسىلەردىڭ ءبىرىمىن. كەيبىرەۋلەر وسى زەرتتەۋلەرىمدى كورىپ, اڭگىمەلەرىمدى تىڭداپ, وسىنىڭ نە كەرەگى بار دەپ قارسى سۇراق قويادى. ال ونىڭ ناقتى كەرەك ەكەنىن, مىنە, ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. ويتكەنى, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن سول ءومىردىڭ وزىنەن ساباق الۋ كەرەك. مىسالعا, وسىنىڭ الدىندا سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە «قازاعىم, قايدا باراسىڭ؟» دەگەن ماقالا جازعام. ونى ەرىككەنىمنەن جازباعانىم تاعى بەلگىلى. ەلگە ءبىر سىناق كەلە جاتقانىن سەزىپ, ءبىر قيىنشىلىق بولاتىنىنداي, ەلدىڭ بۇرىنعى باعىتى ىدىراي باستاعانداي كورىنگەننەن كەيىن, جۇرەگىمە قورقىنىش ۇيالاعان سوڭ امالسىز قولىما قالام العام. ەل ءتۇسىنسىن, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە جاستار ءتۇسىنسىن, اداسپاسىن دەپ, ءسوزىمدى سولارعا ارنادىم. ەندى ەلدەگى قازىرگى جاعداي سول مەنىڭ كوڭىلىمدەگى كۇدىكتەردىڭ راستىعىن, اقيقاتتىعىن ايعاقتاپ بەردى.
– قازاق: «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتىپ ءۇيىرىن تاپقان سوڭ», دەگەن عوي. ەندەشە, كەيبىر جاستارعا ءالى دە كەش بولماي تۇرعاندا كەسىرلى كەساپاتتان ارىلىپ, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى قۇنتتاۋىمىز قاجەت دەپ ايتقان ءجون شىعار.
– ءيا, سولاي. ارينە, دىنگە سەنۋ كەرەك, الايدا شەكتەن شىعۋ ابەستىك. يسلام دەگەن ءسوز – بەيبىت ءومىر دەگەن ءسوز. ءار ادام اللاعا جەكە ءوزى سەنىپ, تابىنۋى, عيبادات جاساۋى پارىز. بۇل ساۋابى مول ءجون ءىس. ال ەندى ۇيىم قۇرىپ, قورقىنىش تۋعىزىپ, حالىققا, ەلگە, مەملەكەتكە قاۋىپ ءتوندىرۋ ۇلكەن كۇنا. كۇنا بولعاندا دا ونىڭ ەڭ اۋىرى. قان توگىپ, وزدەرىن جازىم ەتىپ جاتقانداردىڭ يسلام وكىلىمىن دەپ ايتۋعا حاقىلارى جوق. ولار بەيبىت ءومىر دىنىنەن تامىرىن ۇزگەن ادامدار. ءوز اكە-شەشەسىنە, اعايىن-تۋىسقاندارىنا مەنىڭ جولىما ءتۇس, ايتپەسە سەن حارامسىڭ دەپ ءسوز ايتاتىندار دا پايدا بولدى. بۇلار مۇنداي ءسوزدى ءوز تۋعان اناسىنا دا شىمىرىكپەي ايتادى ەكەن. ەندى وسىندايعا بارعان ادامداردى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سول كىسىلەر اناسىنىڭ قۇرساعىنان جارىق دۇنيەگە شىقتى عوي. اناسى حارام بولسا, وندا سول اناسىنىڭ دەنەسىنەن شىققان ونىڭ ءوزى قانداي؟ حارامنان ادال جارالا ما؟ تىپتەن اقىلعا قونىمسىز تۇسىنىك قوي. سوندىقتان ولاردىڭ باعىتىن نە دەپ اتاماسىن جانە ولاردىڭ قازىر اتى وتە كوپ, ول جوعارىدان تۇسكەن ءىلىم ەمەس, اعىم ەمەس, مۇنىڭ ءبارى قيتۇرقى ساياساتتان شىققان, ءبىر جەرلەردە جينالىپ قالعان ەسسىز قارا پەيىلدىلەردىڭ ارەكەتى. ولار كەيبىر ادامداردى اقشامەن اينالدىرىپ, نيەتىن بۇزۋدا. دەمەك, ءار ادامعا بۇدان ساقتانۋ قاجەت. حالىقتىڭ قۇقىعى بار دەيمىز. ول قۇقىق اللانىڭ ادال جولىمەن ءجۇرۋ دەگەن ءسوز. ال كىم كورىنگەن ويىنا كەلگەنىن جاساۋعا قۇقى جوق. وسىنداي تەرىس جولداردان ساقتانۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىراز يگى وزگەرىستەر ىسكە اسىپ جاتىر. يسلام كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى. ءدىننىڭ ءتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلماقشى. بۇل حالىقتىڭ جاقسىلىققا سەنۋىنە, قاۋىپتەن سەيىلۋگە, بولاشاققا ۇمىتپەن قاراۋىنا جول اشادى. بۇل پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ دۇرىستىعى دەپ ويلايمىن.
– ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىم ەرەكشەلىكتەرىمىز تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇعان ايتارىم, بىزدە سىرتتان كەلگەن ادەتتەردى, سونىڭ ىشىندە ءبىر ەلدەردىڭ كيىمىن يسلامنىڭ كيىمى دەپ تىقپالاپ جاتقان ءجايلار بار. يسلامنىڭ كيىمى دەگەن كيىم جوق. يسلامدا مۇسىلمان دىنىنە سەنەتىن الۋان ءتۇرلى مەملەكەت بار, حالىق بار. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ كيىمىمەن, ءوزىنىڭ داستۇرىمەن, ءوزىنىڭ بولمىسىمەن ءجۇر. ال ەندى كەيبىر جاقتا ساقال, مۇرت شىقپايتىن حالىقتار دا بار. ولار نە ىستەيدى, ەگەر تەك ساقال شىعارىپ ءجۇرۋ قاجەت بولسا. قولدان جاساپ الا ما؟ مىنا اۋعانستاندا ايەلدەرگە تۇگەل دەرلىك قاپ كيگىزىپ قويادى. ولاردىڭ ەكى كوزىنىڭ الدىندا جارىق ساۋلەنى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي عانا تورلانعان سىزات بار, بولدى. ال ەندى سولاردى مۇسىلماندىقتىڭ ەڭ دۇرىس جولىندا جۇرگەندەر دەپ ايتۋعا بولا ما؟ بۇل اسىرە سىلتەۋ.
ارينە, ءبىزدىڭ حالقىمىزدا دا قارا جامىلىپ, ازا تۇتۋ ءداستۇرى ىلگەرىدەن كەلەدى. بىراق ونىڭ دا شەگى بار. قىرىق كۇن ازا تۇتادى, ءارى كەتسە ءبىر جىل. سودان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتارتىبى بويىنشا, ازا تۇتۋ توقتالادى. ال ەندى بۇل قارا كيىمدى كيۋ شەتەلدە قايدان شىقتى؟ قارا كيىم شيتتەردەن باستاۋ الدى. ازىرەتى ءالىنىڭ بالاسى حۇسەيىن ءبىر سوعىستا 19 جاسىندا قازا تاپتى. سوعان ءازىرەتى ءالى قاتتى قايعىردى. ول قاتتى قايعىرعان سوڭ ونىڭ ساردارلارى, ساربازدارى, سوڭىنان ەرگەندەرى ءبارى قوسا قايعىردى. مىنە, وسى قايعىرۋدان كەيىن سول قارا كيىم كيۋدى, قارا جامىلىپ ازا تۇتۋدى توقتاتپاي كەلەدى. سودان بۇل داستۇرگە اينالدى. ماقۇل, ولار نە ىستەسە وزدەرى ءبىلسىن دەلىك. ال ەندى ءبىزدىڭ حالقىمىز سودان 1400 جىل وتكەننەن كەيىن بارىپ, قايعىرىپ ازا تۇتاتىنداي نە ءجونى بار؟ ونى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ سول ازاماتتىڭ قايعىسىنا بۇگىننەن باستاپ ازا تۇتامىز با سوندا؟ مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى 63 جاسىندا ءدۇنيەدەن وزدى. و كىسىنىڭ ولىمىنە مۇنداي ازا تۇتۋ جوق. ال نەگە ونىڭ جيەنىنىڭ قازاسىنا وسىلايشا ازا تۇتىلۋى كەرەك؟ وسىنى جاستارىمىز ويلاماي ما؟ بۇل قايدان شىققان نارسە دەپ زەرتتەمەي مە؟ قۇر اۋەيلەنۋگە بولمايدى عوي.
دەمەك, بۇل بىزدە ءومىرى بولماعان ادەت. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءاۋ باستان ادەمى كيىنەتىن حالىق. بەتىن ەشۋاقىتتا جاپپاعان. ودان ولاردى بۇزىلعان دەۋگە نەگىز جوق. اللا ولاردىڭ جۇرەگىنە شىدام بەرسىن دەيمىز. ءناپسىسىن تىيا ءبىلسىن. بۇزىلعان جولدان وزدەرىن اۋلاق ۇستاسىن. وسىدان ارتىق نە كەرەك؟ ال ەگەر ءجۇرەگىندە جامان وي جاتسا, ونى ون مارتە قاپتاپ قويساڭ دا ءوز دەگەنىن جاسايدى. وندايدى باسقا ەلدەردەن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. سوعان قاراماستان, كەيبىرەۋلەر حيدجاب كيۋ كەرەك دەيدى. ونىڭ ارعى تۇبىندە اراب ساحاراسىندا, كۇنى كۇيىپ, قۇم داۋىلى سوعىپ تۇرعان جەردە شىققانىنا, بەت-اۋىزدى تۇمشالاۋعا تۋرا كەلگەندىكتەن كيىلگەنىنە وي جىبەرىپ جاتپايدى. جاقسى, كيسىن دەلىك. ونى حالىقتىڭ قانشا پايىزى كيەر ەدى. كيە المايدى. ويتكەنى, ءبىز كوپ ۇلتتى مەملەكەتپىز. ءبىزدىڭ ارامىزدا وزگە ەتنوستار, باسقا ءدىن ۇستانۋشىلار بار. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىزدىڭ ءوزى سوعان كوشەر مە ەدى؟ جوق, كوشپەيدى. سوندىقتان مۇنداي جولعا تۇسپەۋ كەرەك دەپ اقىلعا شاقىرامىز. ءبىز ۇستىگە ورانۋعا ارتىق ماتانى اياپ وتىرعان جوقپىز. حالىق بىردەي بولسىن, بىركەلكى كيىنسىن, بىرىڭعاي ءجۇرسىن, بىراق جۇرەكتەرى تازا بولسىن. اۋزىندا اللاسى بولسىن. وسىنى قايسىبىر ادامدار ويلامايدى. ازداعان ادامدار جوعارىدا ايتىلعان كيىمدەردى كيگەنىنە ءماز. بىرەۋلەر ونى شەتتەن اكەلىپ كوبىرەك ساتىلعانىنا مۇددەلى, سول ءۇشىن دە ۋاعىزدايدى. ول دۇكەندەردى مەن ءوزىم ارالاپ كوردىم. ولاردىڭ يەلەرى بايۋدى عانا ويلايدى, الايدا سول ءۇشىن كەلەشەكتى قۇربان ەتۋگە بولمايدى عوي. بۇرىن قىزدارىمىز بورىك كيگەن, تاقيا كيگەن. ەكى بۇرىمىن ەركىن توگىلدىرە تاستاپ, شولپىلارىن سىلدىرلاتىپ ءجۇرگەن. ونىڭ نەسى دىنگە قارسى؟ دەمەك, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءساندى كيىم ۇلگىلەرىمىز بار, سولاردى كيسىن. مەن سونشالىقتى دىنگە بەرىلگەنمىن دەپ ماقتانۋعا بولمايدى. ادام ءدىندى ماقتانىش ءۇشىن ۇستامايدى. ادام ءوزىنىڭ جانى ءۇشىن, ءوزى ءۇشىن دىنگە سەنەدى. بىرەۋلەر مەن پالەنباي رەت قاجىلىققا باردىم دەپ ءسويلەيدى. ءجۇز رەت بارسا دا قابىل بولماۋى مۇمكىن, ەگەر جۇرەگى تازا بولماسا. مەن مەشىت تۇرعىزىپ, اكەمنىڭ اتىن بەردىم دەپ ماقتاناتىندار دا بار. وۋ, اللاعا جاسالعان نارسەنى ايتۋعا بولمايدى. قايىر ساداقانىڭ ءوزىن جاسىرىپ, ادامدى تومەندەتپەي بەرۋ كەرەك. سوندا عانا ساداقا قابىل بولادى.
– ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلۋىنىڭ ءوزى دە وسى ءبىر تۇيتكىلدى ءماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا, ءتۇسىنبەستىكتى رەتتەۋگە, ءسويتىپ ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى دۇرىس قابىلداۋعا باعىتتالىپ وتىرعان جوق پا.
– يسلام ءدىنى داميدى, ول ءالى ءوركەنيەتتىڭ تورىنەن ورىن الادى. ونى دامىتپاي وتىرعان ەكسترەميستەر. سولار حالىقتى ۇرەيلەندىرىپ تۇر. ءداستۇرلى ءدىنىمىز مەيىرىمدىلىكتىڭ, جىلىلىقتىڭ, ءادىلدىك پەن ادالدىقتىڭ نەگىزىن ۋاعىزدايدى. بۇل ءدىندى ۋاعىزداعاندا دا ونى ايتقان ادام ەرەكشە مەيىرلەنىپ, ءجۇزىنەن نۇرى, جۇرەگىنەن شۋاعى توگىلۋى كەرەك. ول ادام تەك جاقسىلىق ويلايتىن, جاسى كەلگەن, كوپتى كورگەن, ءبىلىمدى, بىلىكتى مەيىرىمدىلىك قاسيەتتەرگە باي بولسا ءتىپتى دۇرىس. كەيدە تەلەديداردى قوسىپ قالساڭ بىرەۋلەر كىجىنىپ تۇرىپ سويلەيدى. ءويتىپ ۋاعىزدامايدى. ەشكىمدى قيناپ مۇسىلماندىققا قوسپايدى.
– ىشكى داعدارىس, ءبىر جاقتى تاۋەلدىلىك, جاستار ماسەلەسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدى جايتتار بىرقاتار ەلدەردە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. مۇنىڭ دا وزىندىك ناقتى سەبەپتەرى بار-اۋ.
– ءيا, وسى دۇنيەلەردى دۇرىس ءتۇسىنبەيتىندەر اراسىندا بالادان باستاپ قارتقا دەيىن بارلىعىنا قۇراندى تەرەڭ وقىتىپ, تۇتاس جاتتاتقىزامىز دەيتىندەر بار. ونداي ماقسات قويىپ كەرەگى جوق. ويتكەنى, مۇحاممەد پايعامبارىمىز قۇران حاديسىندە: «ەشنارسەگە, ءتىپتى دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر», دەپ ايتقان. ونداي ءفاناتيزمدى حالىققا تىقپالاۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءبارىڭ قۇراندى جاتقا بىلۋلەرىڭ كەرەك دەگەن وي قازىرگى شاتاق شىعىپ جاتقان ەلدەردەن كەلدى. ول ەلدەردىڭ باسشىلارى حالقىن ادەيى وقىتپاي قويدى. تەك ءدىندى وقيسىڭ, باسقاعا كوڭىل بولمەيسىڭ دەپ ۇيرەتتى. مۇنىڭ دا شەگى بار ەكەنىن ءومىر كورسەتتى. ءبارى كوشەگە شىقتى. ەندى قانتوگىس بولىپ جاتىر. ول ەلدەردىڭ ءتارتىبى بىزگە ۇيلەسپەيدى. ولار شاريعاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ءدىني مەملەكەتتەر. ال ءبىز, كونستيتۋتسيامىزدا جازىلعانداي, زايىرلى مەملەكەتپىز.
قازاق حالقى – كەڭ پەيىلدى, دارحان كوڭىلدى, جانى جايساڭ جومارت. جەرىمىزدە تۇرىپ جاتقان وزگە حالىقتىڭ وكىلدەرى دە كەزىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن وسىندا كەلىپ ءوسىپ, ءوندى. ءبىز ول ادامدارعا كەڭپەيىلدىلىگىمىزدى ءالى دە كورسەتۋىمىز كەرەك. ول حالىقتاردىڭ ەشقايسىسىنا دا قىسىم جاسالماۋى ءتيىس. مەنىڭ ەسىمە جۋىقتا ارمەنياعا بارعانىم ءتۇسىپ وتىر. قوناقۇيدە سارەسىگە تاماق سۇرايىن دەسەم, ورىسشا تۇسىنەتىن ءبىر ادام تاپپاي قويدىم. وندا 3100 عانا ورىس بار ەكەن. كوشەسىندە بىردە-ءبىر ءارىپ ورىسشا جازىلماعان. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇستانعان باعىتى بويىنشا بىردە-ءبىر ۇلتتىڭ وكىلىنە ونداي جايسىزدىق تۋىنداماۋى كەرەك. الايدا ولار قازاق حالقىنىڭ تىلىنە, دىلىنە, دىنىنە, تەرىس ىقپال جاساماۋى ءتيىس. قازاق حالقى مەملەكەت قۇرۋشى حالىق, ءوزىنىڭ اتا مەكەنىندە وتىر. ونىڭ باسقا باراتىن جەرى جوق. سوندىقتان وسى ەلدە ونىڭ ءتىلى, ءدىنى جۇمىس ىستەپ, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى دامۋى كەرەك. ارينە, وزگە حالىقتاردىڭ دا مادەنيەتىن ساقتاپ, دامىتۋ ارقىلى ءوز حالقىمىزدىڭ ىلگەرى تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز باستى مىندەت. وتكەن تاريحىمىزدان اجىراساق, ءبىز تامىرىنان قىرقىلعان ءشوپ سياقتى قاڭباققا اينالامىز.
– ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار دەگەندەي, قاراپ وتىرساڭ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بۇرىنعى داستۇرلەرى دە وزىق ەكەن-اۋ. تاتۋلىعىمىز, كەڭپەيىلدىلىگىمىز, قوناقجايلىلىعىمىز تىپتەن شەكسىز.
– قازىرگى كوپ داستۇرلەرىمىز ىقىلىم زاماننان بار. ىلگەرىدەن قازاقتار زەرەك, بىلگىر حالىق بولعان. مەملەكەتتىڭ قازىرگى باعىتى وتە دۇرىس. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ءاربىر ۇلتتىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ وتىرعان الەمدەگى بىردەن-ءبىر ەلمىز. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتار دوستىعىنا, وزگە ەتنوستاردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتپەن بىردەي دامۋىنا, ءوسىپ, ونۋىنە وتە جوعارى ءمان بەرىپ وتىرعانىمىزدى بىلدىرەدى. ماسەلەن, مالايزيادا مالاي حالقى از, بىراق بارلىعى مالاي تىلىندە جۇرگىزىلەدى. مالايلار تۇتاستاي بيلىكتە. سينگاپۋردەگى مالايلار تىپتەن از, بىراق سونىڭ وزىندە مالايلاردىڭ ورنى بيىك. مەن سونداعى ءوزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىمەن ءسويلەسىپ كوردىم: وسىنداعى ءومىرلەرىڭە, تۇرمىستارىڭا ريزامىسىڭدار دەپ سۇرادىم. ريزامىز دەيدى. ءتارتىپ جاقسى, ەشكىمدى كەمسىتۋشىلىك جوق, مول تابىس تابامىن, جاقسى تۇرامىن, مەنى ەشكىم باسقا ۇلت دەپ شەتتەتىپ جاتقان جوق, دەيدى. مىنە, وسىنداي نيەتتەرى ءۇشىن بۇل مەملەكەتتەر كوكتەن قولداۋ تاۋىپ, دامىپ جاتىر. بىزگە مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بىرلىك, تاتۋلىق, تىنىشتىق وتە قاجەت.
– ءدىن ۇستانۋدا تەرىس جولداردى تىقپالاۋ جاقسىلىققا اپارمايتىنى تاريحتان دا بەلگىلى. ال ءداستۇرلى دىندەرىمىزدىڭ عيبراتى ادامدى يماندىلىققا جەتەلەيدى.
– بەلگىلى ءبىر دىندەر كوكتەن تۇسكەن. مىنە, وسى نەگىزگى دىندەرگە جول اشىلۋى كەرەك. وزگە دىندەرگە ءبىزدىڭ قارسىلىعىمىز جوق دەگەندە ءبىز وسى دىندەردى عانا اتايمىز. ولار نەگىزگى دىندەر. جانە بارىنە بىردەي قويىلار تالاپ وسى دىندەردەگى ادامدارمەن عانا جۇمىس ىستەۋ. وزگە دىندەردەگى ادامداردى قاتارلارىنا قوسۋ ءۇشىن كوشەگە شىعىپ, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ قاعاز تاراتۋ, باسىن اينالدىرىپ تارتۋ, ساتىپ الۋ كۇناكارلىق ءىس. ءدىندى وسىلاي تاراتۋ قاجەت دەپ ەشقاشان ايتىلماعان. مۇنىڭ بارىنە تىيىم سالىنۋى قاجەت.
– ال ءداستۇرلى مادەنيەت ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مادەنيەتى دامىماعان حالىق حالىق ەمەس. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتى الىمساقتان كەلە جاتقان قۇندى مادەنيەت. ءبىزدىڭ مادەنيەت شەكسىز, كەرەمەت مادەنيەت. مادەنيەت دەگەنىمىز تەك ولەڭ ايتا ءبىلۋ ەمەس, ءومىر, تىرشىلىك, تۇرمىس, سالت-ءداستۇر جانە ت.ب. ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەۋ, ۇلكەنگە سالەم بەرۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, تورگە شىعارۋ, قۇرمەت كورسەتۋ – مادەنيەتتىڭ تورەسى. مادەنيەت دەگەنىمىز ادامدى سىيلاۋ. مەيىرىمدى بولۋ. سوندا ۇلكەن دە, كىشى دە باتاسىن توگەدى. باتامەنەن ەل كوگەرەدى دەگەن بوس ءسوز ەمەس. باتا دەگەن وڭ اۋرا. ول ادامعا كۇش-قۋات بولىپ قوسىلا بەرەدى. ال ۇرىس, رەنىش كەرىسىنشە, قارا ەنەرگيا بولىپ جينالىپ, جاندى قينايدى. مۇنىڭ ءبارى عىلىمي دالەلدەنگەن. ۇيىنە كەلگەن قوناقتى قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەپ تورىنە وتىرعىزىپ قويادى. ونداي ءداستۇر باسقا حالىقتا بار ما, بولسا دا مۇنداي ەمەس. دەمەك, ءبىز بۇل ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن ساقتاۋىمىز كەرەك. كەزىندە اۋىلدا ەسىككە ق ۇلىپ سالىنعاندا اينالا جۇرت كۇلەتىن. ال قازىر قوس-قوستان ق ۇلىپ ىلەتىن بولدى. ءبىز مادەنيەتىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگى مەن كەلەشەگى جاعىنان وزىق حالىقپىز. ءىلىم, ءبىلىم ءبارى بىزدە بولعان, بولا دا بەرەدى. الايدا, سوعان ءوزىمىز دە لايىق بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ بارلىعى قۇرىپ كەتتى, جوق بولىپ كەتتى دەگەن سوزدەر شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. بۇل دۇنيەدە ەشتەڭە دە جوعالمايدى. بارلىعى دا ساقتالادى. بىراق ونى تەك تاۋىپ, زەرتتەي ءبىلۋ كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ تاريحىمىز تەرەڭنەن باستاۋ الادى. تىزبەكتەلىپ, ءتىزىلىپ تۇر. ونى ۇزبەۋىمىز كەرەك, ءبىر تۇسىن ۇزسەك, ءارى تەرەڭدەي المايمىز.
بىرەۋدىڭ جازىپ بەرگەن تاريحىن, بىلاي جاز دەپ ءبىزدىڭ ادامدارعا جازعىزعاندارىن بۇگىن شىندىق دەپ كەلەشەك ۇرپاققا وقىتۋ كۇنامەن بىردەي. ءوز اتا-بابامىزعا ءوزىمىز زيانىمىزدى تيگىزبەي, تاريحىمىزدى مۇمكىندىگىنشە اشۋىمىز كەرەك. ول اقيقاتتى اشپاي, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ بولمايدى. حالىق ءالسىز بولادى. ونى بىلمەگەن ۇرپاق ەل نامىسىن قالاي جىرتپاق؟ نەگە بۇگىن پاتريوتتىق تۋرالى كوپ ايتامىز؟ ۇلكەن ادامداردا پاتريوتتىق بار, كەيىنگى ۇرپاقتا بۇل قاسيەت از. ولار ءتۇپ تامىرىن بىلمەي, ءوزىنىڭ كەۋدەسى ماقتانىشقا تولماي, رۋحى كوتەرىلمەي, پاتريوت بولمايدى. بۇل ۇلكەن پروبلەما, مەملەكەت كەلەشەگىن وسى پاتريوتيزم دە شەشەدى.
– ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق بايلانىستاردىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەيتىن قۋاتتى ورتالىق قۇرىلسا, ونىڭ پايداسى زور بولاتىن شىعار؟
– ءيا, مەن ءوزىم دە بۇل ارتىق بولمايتىن شىعار دەپ ويلايمىن. وسى سالادا كەزدەسكەن قيىن تۇيىندەردى شەشۋگە كومەك بەرەدى. ەلگە ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ءبىر ورتانىڭ بولعانى دۇرىس. وندا تازا, ەستى ادامدار وتىرسا, ەشقايدا بۇرا تارتپايتىن, ارتىق ءسوز ايتپايتىن, ادال, ءادىل دەگەندەي. ول ءار ءدىننىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ, دۇرىس ءتۇسىندىرەدى. ءار ءدىننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, ول وتكەن دۇنيە. بىراق سولاردىڭ ىشىندە دە ۇقساس ءجايتتار بار. سولاردى پايدالانۋ ارقىلى ارانى جاقىنداتا تۇسكەن دۇرىس.
– جاستاردى ەلىمىزدىڭ تولەرانتتى پاتريوتتارى ەتىپ تاربيەلەۋ وسىندا تۇرىپ جاتقان ءاربىر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس قوي.
– ول وتە دۇرىس. جاستاردىڭ تاريحتى ءبىلگەنى, اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرلەرىن ساقتاعانى كەرەك. داستۇرلەرىمىز ءۇزىلىپ قالماسا ەكەن دەيمىن. اتا-بابا داستۇرلەرىن ۇستانساق, باسقا حالىققا دەگەن جۇرەكتە جامان وي بولمايدى. ماسەلەن, ەدىل باتىرعا ۆيزانتيادان باس ءۋازىر حارلامپي وزدەرىن جاۋلاپ الماسىن دەگەن وتىنىشپەن كەلىپ, الايدا ەبىن تاۋىپ ونى ءولتىرۋدىڭ امالىن ىزدەپ جۇرگەندە, ەدىل باتىرعا قىزمەت ەتەتىن ءبىر گرەكتى كەزدەستىرەدى. ونى كورگەن حارلامپي: «سەن مۇندا نەعىپ ءجۇرسىڭ, بۇلار بىزگە دۇشپان ەل عوي», دەگەندە, اناۋ: «جوق, بۇل ادىلەتتى ەل. ال, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زاڭداردىڭ ءبارى جوعارىدا وتىرعان ادامدارعا عانا قىزمەت ەتەدى, سولاردىڭ مۇددەسىن عانا قورعايدى, مۇندا, بۇلاردىڭ ءتارتىبى بويىنشا, بارلىق ادامداردى بىردەي قورعايدى. مەن, مىنە, بوتەن اداممىن, ولار مەنىڭ قۇقىمدى بۇزبايدى. سىيلايدى, ەڭبەگىمدى باعالايدى. دەمەك, ماعان مۇندا ءومىر ءسۇرۋ ءتيىمدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى. مۇنى پريسك دەگەن گرەك جازعان. دەمەك, اتا-بابامىزدان وزگە جۇرتقا كورسەتىلەتىن قاسيەتتى قۇرمەت بىزدە ءالى دە ەرەكشە ساقتالعان.
– جاڭادان قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قىزمەتى ءبىزدىڭ ءاڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋىنا اينالعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپ بولارى انىق. سول سياقتى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن شەتەلدە ەمەس, ءوز ەلىمىزدە وقىتۋ ماسەلەسى دۇرىس كوتەرىلىپ ءجۇر مە؟
– بۇل اگەنتتىكتىڭ قۇرىلعانىنا بارشا جۇرت قول سوعىپ, ۇلكەن ناتيجە كۇتىپ وتىر. دەمەك, اگەنتتىك ەندى نەگىزگى ماسەلەلەردى قولىنا الىپ, ءتۇيىندى پروبلەمالاردى تارقاتۋعا ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سالاداعى ساياساتىن ىسكە اسىرعانى دۇرىس. مۇندا وتە جوعارى ءبىلىمدى, تەرەڭ ءتۇسىنىگى بار ماماندار قىزمەت ەتۋى كەرەك. ولاردىڭ الدىندا جاڭا زاڭ دايىنداۋ سەكىلدى كوپ جۇمىس تۇر. ال ءدىن قىزمەتكەرلەرىن ەلىمىزدە وقىتۋعا تولىقتاي مۇمكىندىك بار. مىنا تاجىكستاننىڭ سىرتتا 1100 بالاسى وقىعان ەكەن. سوعان بايلانىستى ەل باسشىسى تاجىكستاندا تۇرام دەسەڭدەر, ورالىڭدار, قايتپاعاندارعا ەسىك مۇلدە جابىلادى دەپ جارلىق ەتتى. مىنە, بۇل دۇرىس, ءدىن ماماندارىن سىرتتان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدە ءبىلىم دە, بىلىك تە جەتەدى. سىرتقا بارعانداردى ونداعىلار وزدەرىنە تاۋەلدى ەتىپ الادى. سوندىقتان سىرتتان ءدىن ءىلىمىن ىزدەمەۋ كەرەك. بارعان ادام ءدىن ءىلىمىن ەمەس, باسقا ماماندىقتارعا, مىسالى, بانك جۇيەسى, مەديتسينالىق, تەحنيكالىق بىلىمدەرگە وقۋى ءتيىس. ال ءبىزدىڭ حالقىمىز تەرىس اعىمداردى ەشۋاقىتتا قابىلدامايدى. نەگىزگى ماقسات حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, تۇگەلىمىز ءبىر باعىتتا تاربيەلەنىپ, ءبىر باعىتتا دامىپ, اتا-بابانىڭ جولىمەن ءجۇرىپ, داستۇرلەرىن تۇگەل ساقتاپ, ءتىلىن, ءدىنىن, ءمادەنيەتىن جالعاستىرىپ, باسقا حالىقتارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىنداي دارەجەگە جەتۋ دەپ بىلەمىن. مىناۋ ۇلكەن داريالار بولەك-بولەك بۇلاقتاردان, كىشىگىرىم وزەندەردەن قۇرالىپ, اياق جاعى ۇلكەن مۇحيتقا اينالادى. ال ەگەر سونداي داريالار ءار تۇستا ءبولىنىپ, ءار ارنالارعا ءتۇسىپ, بولەكتەنىپ اعاتىن بولسا, ول داريالاردىڭ اياق جاعى قۇردىمعا اينالادى. مىنە, سول سياقتى ءبىزدىڭ حالقىمىز دا ءبولىنىپ-بولشەكتەنىپ كەتەتىن بولسا, ونىڭ اياعى قايتادان قۇردىم بولۋى ابدەن ءمۇمكىن. ءوزىمىزگە بەلگىلى, كەزىندە ساق, عۇن, سكيف, ءۇيسىن, قىپشاق, التىن وردا سياقتى ءىرى يمپەريالار بولعان. بىراق بولىنە-بولىنە قۇردىمعا كەتىپ, حالقىمىز ۇزاق ۋاقىت قورلىق كوردى. وسىنى ەستەن شىعارماي, بارلىعىمىز ءبىر ارناعا ءتۇسىپ, ۇلى داريا بولىپ العا قاراي اعۋىمىز كەرەك.
– ساليقالى دا سالماقتى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
• 09 قىركۇيەك, 2011
ومىربەك بايگەلدي: ءبىزدىڭ جولىمىز بىرەۋ, ءبىر ارنامەن اعامىز
قانداي ەلدە بولسا دا ىشكى تىنىشتىق ونى مەكەن ەتكەن حالىقتار تاتۋلىعىنا بايلانىستى بولماق. ال بۇل كوپ ۇلتتى مەملەكەت ءۇشىن اۋاداي قاجەت ءىس. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى ايرىقشا كورىنەدى. وعان ەكونوميكاداعى, مادەنيەتتەگى, قۇقىق قورعاۋداعى جالپى ىشكى, سىرتقى ساياساتتاعى كوپتەگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ اسەرى مول بولدى دەپ تولىق ايتۋعا نەگىز بار. دەگەنمەن, جاۋ جوق دەمە, جار استىندا دەگەندەي, وسى جەتىستىكتەرىمىزدى, تىنىشتىعىمىزدى كوتەرە المايتىندار دا بارشىلىق. وسى ورايدا ءبىز كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلديمەن مەملەكەتتىڭ كوپكونفەسسيالىق قوعامدا دا دىنگە سەنۋشىلەردىڭ زايىرلى داعدىلارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, العا قويعان ىزگىلىكتى ىستەرى جونىندە, ۇلتتىق مادەنيەت, قازاق ايەلدەرىنىڭ ءداستۇرلى كيىم ەرەكشەلىكتەرى جانە تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى قۇنتتاۋ جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ومىربەك بايگەلدى ۇلى, قازىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە كوز سالساڭىز دا تىنىشتىق جوق. ءتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى شيەلەنىسكەن داۋ-جانجال, قىرعي قاباق, اتىس-شابىس ەشۋاقىتتا تولاستامايتىنداي كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەكەنى انىق. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تىنىشتىقتىڭ باستى كەپىلى – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دۇرىس تاڭدالعان ەكونوميكالىق ستراتەگيا دەپ بىلەمىز. بۇل, ءسوز جوق, ەڭ اۋەلى ەلباسىنىڭ, مەملەكەتتىڭ ۇستانعان باعىتىنىڭ وڭ ەكەندىگىن كورسەتەدى.
– ءيا, ءبىزدىڭ حالقىمىز قاشاندا بەيبىتشىلىكتى, تاتۋلىقتى, سىيلاستىقتى جاقتاعان ەل. ءوزگەگە قول ۇشىن بەرۋ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كومەكتەسۋ, ءبىر ءتىلىم قارا ناندى ءبولىپ جەۋ اتا-بابامىزدان قالعان قاسيەت. قازاق حالقىنىڭ باسىنا دا تالاي ناۋبەتتەر تۇسكەنى بەلگىلى, بىراق مويىعان جوق. اقىرى ءبىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە جەتتىك. ءبىراق تاۋەلسىزدىگىمىزدى الۋ دا, ونى ۇستاپ تۇرۋ دا وڭاي ەمەس, ويتكەنى ءدۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا, ءوزىڭ ايتقانداي, تىنىشتىق جوق ەكەنى راس. مىنە, وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ دۇرىس ساياساتى عانا حالقىمىزدى تىعىرىقتان شىعارىپ وتىر. ياعني, ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دۇرىس تاڭدالعان ەكونوميكالىق باعىت ەلدى بيىك اسۋلارعا باستاۋدا. ونىڭ ءناتيجەسى 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى دەپ بىلەمىن. بۇل – قازاق ەلىندەگى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ورنىقتى اعارتۋشىلىق يسلام ۇلگىسىن ۇستانۋىنىڭ ماۋەلى جەمىسى بولىپ تابىلادى.
– دەگەنمەن وسى تىنىشتىعىمىزدى كورە الماعاندىقتان با, الدە «بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەگەندەي, استامشىلدىققا سالىنعاندىقتان با, قايسىبىر تەرىس نيەتتى جانداردىڭ جامانشىلىق شاقىراتىن تۇسىنىكسىز ارەكەتتەرى كورىنىپ قالىپ ءجۇر. وسىنداي ءداستۇرلى ۇلتتىق قۇندىلىقتار باعىتىنان اۋىتقۋ جاقسىلىققا اپارماسى انىق.
– ۇنەمى دامىپ وتىراتىن مەملەكەت, ىرگەلى ەل بولۋ ءۇشىن قاشاندا كوپ ءنارسەنى ءبىلۋ قاجەت. كوپ نارسەنى زەرتتەۋ كەرەك. وسى ورايدا ايتا كەتسەم, مەن ءومىردى كوپ جىلدان بەرى تەرەڭ زەرتتەپ كەلە جاتقان كىسىلەردىڭ ءبىرىمىن. كەيبىرەۋلەر وسى زەرتتەۋلەرىمدى كورىپ, اڭگىمەلەرىمدى تىڭداپ, وسىنىڭ نە كەرەگى بار دەپ قارسى سۇراق قويادى. ال ونىڭ ناقتى كەرەك ەكەنىن, مىنە, ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. ويتكەنى, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن سول ءومىردىڭ وزىنەن ساباق الۋ كەرەك. مىسالعا, وسىنىڭ الدىندا سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە «قازاعىم, قايدا باراسىڭ؟» دەگەن ماقالا جازعام. ونى ەرىككەنىمنەن جازباعانىم تاعى بەلگىلى. ەلگە ءبىر سىناق كەلە جاتقانىن سەزىپ, ءبىر قيىنشىلىق بولاتىنىنداي, ەلدىڭ بۇرىنعى باعىتى ىدىراي باستاعانداي كورىنگەننەن كەيىن, جۇرەگىمە قورقىنىش ۇيالاعان سوڭ امالسىز قولىما قالام العام. ەل ءتۇسىنسىن, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە جاستار ءتۇسىنسىن, اداسپاسىن دەپ, ءسوزىمدى سولارعا ارنادىم. ەندى ەلدەگى قازىرگى جاعداي سول مەنىڭ كوڭىلىمدەگى كۇدىكتەردىڭ راستىعىن, اقيقاتتىعىن ايعاقتاپ بەردى.
– قازاق: «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتىپ ءۇيىرىن تاپقان سوڭ», دەگەن عوي. ەندەشە, كەيبىر جاستارعا ءالى دە كەش بولماي تۇرعاندا كەسىرلى كەساپاتتان ارىلىپ, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى قۇنتتاۋىمىز قاجەت دەپ ايتقان ءجون شىعار.
– ءيا, سولاي. ارينە, دىنگە سەنۋ كەرەك, الايدا شەكتەن شىعۋ ابەستىك. يسلام دەگەن ءسوز – بەيبىت ءومىر دەگەن ءسوز. ءار ادام اللاعا جەكە ءوزى سەنىپ, تابىنۋى, عيبادات جاساۋى پارىز. بۇل ساۋابى مول ءجون ءىس. ال ەندى ۇيىم قۇرىپ, قورقىنىش تۋعىزىپ, حالىققا, ەلگە, مەملەكەتكە قاۋىپ ءتوندىرۋ ۇلكەن كۇنا. كۇنا بولعاندا دا ونىڭ ەڭ اۋىرى. قان توگىپ, وزدەرىن جازىم ەتىپ جاتقانداردىڭ يسلام وكىلىمىن دەپ ايتۋعا حاقىلارى جوق. ولار بەيبىت ءومىر دىنىنەن تامىرىن ۇزگەن ادامدار. ءوز اكە-شەشەسىنە, اعايىن-تۋىسقاندارىنا مەنىڭ جولىما ءتۇس, ايتپەسە سەن حارامسىڭ دەپ ءسوز ايتاتىندار دا پايدا بولدى. بۇلار مۇنداي ءسوزدى ءوز تۋعان اناسىنا دا شىمىرىكپەي ايتادى ەكەن. ەندى وسىندايعا بارعان ادامداردى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سول كىسىلەر اناسىنىڭ قۇرساعىنان جارىق دۇنيەگە شىقتى عوي. اناسى حارام بولسا, وندا سول اناسىنىڭ دەنەسىنەن شىققان ونىڭ ءوزى قانداي؟ حارامنان ادال جارالا ما؟ تىپتەن اقىلعا قونىمسىز تۇسىنىك قوي. سوندىقتان ولاردىڭ باعىتىن نە دەپ اتاماسىن جانە ولاردىڭ قازىر اتى وتە كوپ, ول جوعارىدان تۇسكەن ءىلىم ەمەس, اعىم ەمەس, مۇنىڭ ءبارى قيتۇرقى ساياساتتان شىققان, ءبىر جەرلەردە جينالىپ قالعان ەسسىز قارا پەيىلدىلەردىڭ ارەكەتى. ولار كەيبىر ادامداردى اقشامەن اينالدىرىپ, نيەتىن بۇزۋدا. دەمەك, ءار ادامعا بۇدان ساقتانۋ قاجەت. حالىقتىڭ قۇقىعى بار دەيمىز. ول قۇقىق اللانىڭ ادال جولىمەن ءجۇرۋ دەگەن ءسوز. ال كىم كورىنگەن ويىنا كەلگەنىن جاساۋعا قۇقى جوق. وسىنداي تەرىس جولداردان ساقتانۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىراز يگى وزگەرىستەر ىسكە اسىپ جاتىر. يسلام كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى. ءدىننىڭ ءتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلماقشى. بۇل حالىقتىڭ جاقسىلىققا سەنۋىنە, قاۋىپتەن سەيىلۋگە, بولاشاققا ۇمىتپەن قاراۋىنا جول اشادى. بۇل پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ دۇرىستىعى دەپ ويلايمىن.
– ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىم ەرەكشەلىكتەرىمىز تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇعان ايتارىم, بىزدە سىرتتان كەلگەن ادەتتەردى, سونىڭ ىشىندە ءبىر ەلدەردىڭ كيىمىن يسلامنىڭ كيىمى دەپ تىقپالاپ جاتقان ءجايلار بار. يسلامنىڭ كيىمى دەگەن كيىم جوق. يسلامدا مۇسىلمان دىنىنە سەنەتىن الۋان ءتۇرلى مەملەكەت بار, حالىق بار. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ كيىمىمەن, ءوزىنىڭ داستۇرىمەن, ءوزىنىڭ بولمىسىمەن ءجۇر. ال ەندى كەيبىر جاقتا ساقال, مۇرت شىقپايتىن حالىقتار دا بار. ولار نە ىستەيدى, ەگەر تەك ساقال شىعارىپ ءجۇرۋ قاجەت بولسا. قولدان جاساپ الا ما؟ مىنا اۋعانستاندا ايەلدەرگە تۇگەل دەرلىك قاپ كيگىزىپ قويادى. ولاردىڭ ەكى كوزىنىڭ الدىندا جارىق ساۋلەنى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي عانا تورلانعان سىزات بار, بولدى. ال ەندى سولاردى مۇسىلماندىقتىڭ ەڭ دۇرىس جولىندا جۇرگەندەر دەپ ايتۋعا بولا ما؟ بۇل اسىرە سىلتەۋ.
ارينە, ءبىزدىڭ حالقىمىزدا دا قارا جامىلىپ, ازا تۇتۋ ءداستۇرى ىلگەرىدەن كەلەدى. بىراق ونىڭ دا شەگى بار. قىرىق كۇن ازا تۇتادى, ءارى كەتسە ءبىر جىل. سودان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتارتىبى بويىنشا, ازا تۇتۋ توقتالادى. ال ەندى بۇل قارا كيىمدى كيۋ شەتەلدە قايدان شىقتى؟ قارا كيىم شيتتەردەن باستاۋ الدى. ازىرەتى ءالىنىڭ بالاسى حۇسەيىن ءبىر سوعىستا 19 جاسىندا قازا تاپتى. سوعان ءازىرەتى ءالى قاتتى قايعىردى. ول قاتتى قايعىرعان سوڭ ونىڭ ساردارلارى, ساربازدارى, سوڭىنان ەرگەندەرى ءبارى قوسا قايعىردى. مىنە, وسى قايعىرۋدان كەيىن سول قارا كيىم كيۋدى, قارا جامىلىپ ازا تۇتۋدى توقتاتپاي كەلەدى. سودان بۇل داستۇرگە اينالدى. ماقۇل, ولار نە ىستەسە وزدەرى ءبىلسىن دەلىك. ال ەندى ءبىزدىڭ حالقىمىز سودان 1400 جىل وتكەننەن كەيىن بارىپ, قايعىرىپ ازا تۇتاتىنداي نە ءجونى بار؟ ونى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ سول ازاماتتىڭ قايعىسىنا بۇگىننەن باستاپ ازا تۇتامىز با سوندا؟ مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى 63 جاسىندا ءدۇنيەدەن وزدى. و كىسىنىڭ ولىمىنە مۇنداي ازا تۇتۋ جوق. ال نەگە ونىڭ جيەنىنىڭ قازاسىنا وسىلايشا ازا تۇتىلۋى كەرەك؟ وسىنى جاستارىمىز ويلاماي ما؟ بۇل قايدان شىققان نارسە دەپ زەرتتەمەي مە؟ قۇر اۋەيلەنۋگە بولمايدى عوي.
دەمەك, بۇل بىزدە ءومىرى بولماعان ادەت. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءاۋ باستان ادەمى كيىنەتىن حالىق. بەتىن ەشۋاقىتتا جاپپاعان. ودان ولاردى بۇزىلعان دەۋگە نەگىز جوق. اللا ولاردىڭ جۇرەگىنە شىدام بەرسىن دەيمىز. ءناپسىسىن تىيا ءبىلسىن. بۇزىلعان جولدان وزدەرىن اۋلاق ۇستاسىن. وسىدان ارتىق نە كەرەك؟ ال ەگەر ءجۇرەگىندە جامان وي جاتسا, ونى ون مارتە قاپتاپ قويساڭ دا ءوز دەگەنىن جاسايدى. وندايدى باسقا ەلدەردەن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. سوعان قاراماستان, كەيبىرەۋلەر حيدجاب كيۋ كەرەك دەيدى. ونىڭ ارعى تۇبىندە اراب ساحاراسىندا, كۇنى كۇيىپ, قۇم داۋىلى سوعىپ تۇرعان جەردە شىققانىنا, بەت-اۋىزدى تۇمشالاۋعا تۋرا كەلگەندىكتەن كيىلگەنىنە وي جىبەرىپ جاتپايدى. جاقسى, كيسىن دەلىك. ونى حالىقتىڭ قانشا پايىزى كيەر ەدى. كيە المايدى. ويتكەنى, ءبىز كوپ ۇلتتى مەملەكەتپىز. ءبىزدىڭ ارامىزدا وزگە ەتنوستار, باسقا ءدىن ۇستانۋشىلار بار. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىزدىڭ ءوزى سوعان كوشەر مە ەدى؟ جوق, كوشپەيدى. سوندىقتان مۇنداي جولعا تۇسپەۋ كەرەك دەپ اقىلعا شاقىرامىز. ءبىز ۇستىگە ورانۋعا ارتىق ماتانى اياپ وتىرعان جوقپىز. حالىق بىردەي بولسىن, بىركەلكى كيىنسىن, بىرىڭعاي ءجۇرسىن, بىراق جۇرەكتەرى تازا بولسىن. اۋزىندا اللاسى بولسىن. وسىنى قايسىبىر ادامدار ويلامايدى. ازداعان ادامدار جوعارىدا ايتىلعان كيىمدەردى كيگەنىنە ءماز. بىرەۋلەر ونى شەتتەن اكەلىپ كوبىرەك ساتىلعانىنا مۇددەلى, سول ءۇشىن دە ۋاعىزدايدى. ول دۇكەندەردى مەن ءوزىم ارالاپ كوردىم. ولاردىڭ يەلەرى بايۋدى عانا ويلايدى, الايدا سول ءۇشىن كەلەشەكتى قۇربان ەتۋگە بولمايدى عوي. بۇرىن قىزدارىمىز بورىك كيگەن, تاقيا كيگەن. ەكى بۇرىمىن ەركىن توگىلدىرە تاستاپ, شولپىلارىن سىلدىرلاتىپ ءجۇرگەن. ونىڭ نەسى دىنگە قارسى؟ دەمەك, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءساندى كيىم ۇلگىلەرىمىز بار, سولاردى كيسىن. مەن سونشالىقتى دىنگە بەرىلگەنمىن دەپ ماقتانۋعا بولمايدى. ادام ءدىندى ماقتانىش ءۇشىن ۇستامايدى. ادام ءوزىنىڭ جانى ءۇشىن, ءوزى ءۇشىن دىنگە سەنەدى. بىرەۋلەر مەن پالەنباي رەت قاجىلىققا باردىم دەپ ءسويلەيدى. ءجۇز رەت بارسا دا قابىل بولماۋى مۇمكىن, ەگەر جۇرەگى تازا بولماسا. مەن مەشىت تۇرعىزىپ, اكەمنىڭ اتىن بەردىم دەپ ماقتاناتىندار دا بار. وۋ, اللاعا جاسالعان نارسەنى ايتۋعا بولمايدى. قايىر ساداقانىڭ ءوزىن جاسىرىپ, ادامدى تومەندەتپەي بەرۋ كەرەك. سوندا عانا ساداقا قابىل بولادى.
– ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلۋىنىڭ ءوزى دە وسى ءبىر تۇيتكىلدى ءماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا, ءتۇسىنبەستىكتى رەتتەۋگە, ءسويتىپ ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى دۇرىس قابىلداۋعا باعىتتالىپ وتىرعان جوق پا.
– يسلام ءدىنى داميدى, ول ءالى ءوركەنيەتتىڭ تورىنەن ورىن الادى. ونى دامىتپاي وتىرعان ەكسترەميستەر. سولار حالىقتى ۇرەيلەندىرىپ تۇر. ءداستۇرلى ءدىنىمىز مەيىرىمدىلىكتىڭ, جىلىلىقتىڭ, ءادىلدىك پەن ادالدىقتىڭ نەگىزىن ۋاعىزدايدى. بۇل ءدىندى ۋاعىزداعاندا دا ونى ايتقان ادام ەرەكشە مەيىرلەنىپ, ءجۇزىنەن نۇرى, جۇرەگىنەن شۋاعى توگىلۋى كەرەك. ول ادام تەك جاقسىلىق ويلايتىن, جاسى كەلگەن, كوپتى كورگەن, ءبىلىمدى, بىلىكتى مەيىرىمدىلىك قاسيەتتەرگە باي بولسا ءتىپتى دۇرىس. كەيدە تەلەديداردى قوسىپ قالساڭ بىرەۋلەر كىجىنىپ تۇرىپ سويلەيدى. ءويتىپ ۋاعىزدامايدى. ەشكىمدى قيناپ مۇسىلماندىققا قوسپايدى.
– ىشكى داعدارىس, ءبىر جاقتى تاۋەلدىلىك, جاستار ماسەلەسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدى جايتتار بىرقاتار ەلدەردە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. مۇنىڭ دا وزىندىك ناقتى سەبەپتەرى بار-اۋ.
– ءيا, وسى دۇنيەلەردى دۇرىس ءتۇسىنبەيتىندەر اراسىندا بالادان باستاپ قارتقا دەيىن بارلىعىنا قۇراندى تەرەڭ وقىتىپ, تۇتاس جاتتاتقىزامىز دەيتىندەر بار. ونداي ماقسات قويىپ كەرەگى جوق. ويتكەنى, مۇحاممەد پايعامبارىمىز قۇران حاديسىندە: «ەشنارسەگە, ءتىپتى دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر», دەپ ايتقان. ونداي ءفاناتيزمدى حالىققا تىقپالاۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءبارىڭ قۇراندى جاتقا بىلۋلەرىڭ كەرەك دەگەن وي قازىرگى شاتاق شىعىپ جاتقان ەلدەردەن كەلدى. ول ەلدەردىڭ باسشىلارى حالقىن ادەيى وقىتپاي قويدى. تەك ءدىندى وقيسىڭ, باسقاعا كوڭىل بولمەيسىڭ دەپ ۇيرەتتى. مۇنىڭ دا شەگى بار ەكەنىن ءومىر كورسەتتى. ءبارى كوشەگە شىقتى. ەندى قانتوگىس بولىپ جاتىر. ول ەلدەردىڭ ءتارتىبى بىزگە ۇيلەسپەيدى. ولار شاريعاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ءدىني مەملەكەتتەر. ال ءبىز, كونستيتۋتسيامىزدا جازىلعانداي, زايىرلى مەملەكەتپىز.
قازاق حالقى – كەڭ پەيىلدى, دارحان كوڭىلدى, جانى جايساڭ جومارت. جەرىمىزدە تۇرىپ جاتقان وزگە حالىقتىڭ وكىلدەرى دە كەزىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن وسىندا كەلىپ ءوسىپ, ءوندى. ءبىز ول ادامدارعا كەڭپەيىلدىلىگىمىزدى ءالى دە كورسەتۋىمىز كەرەك. ول حالىقتاردىڭ ەشقايسىسىنا دا قىسىم جاسالماۋى ءتيىس. مەنىڭ ەسىمە جۋىقتا ارمەنياعا بارعانىم ءتۇسىپ وتىر. قوناقۇيدە سارەسىگە تاماق سۇرايىن دەسەم, ورىسشا تۇسىنەتىن ءبىر ادام تاپپاي قويدىم. وندا 3100 عانا ورىس بار ەكەن. كوشەسىندە بىردە-ءبىر ءارىپ ورىسشا جازىلماعان. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇستانعان باعىتى بويىنشا بىردە-ءبىر ۇلتتىڭ وكىلىنە ونداي جايسىزدىق تۋىنداماۋى كەرەك. الايدا ولار قازاق حالقىنىڭ تىلىنە, دىلىنە, دىنىنە, تەرىس ىقپال جاساماۋى ءتيىس. قازاق حالقى مەملەكەت قۇرۋشى حالىق, ءوزىنىڭ اتا مەكەنىندە وتىر. ونىڭ باسقا باراتىن جەرى جوق. سوندىقتان وسى ەلدە ونىڭ ءتىلى, ءدىنى جۇمىس ىستەپ, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى دامۋى كەرەك. ارينە, وزگە حالىقتاردىڭ دا مادەنيەتىن ساقتاپ, دامىتۋ ارقىلى ءوز حالقىمىزدىڭ ىلگەرى تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز باستى مىندەت. وتكەن تاريحىمىزدان اجىراساق, ءبىز تامىرىنان قىرقىلعان ءشوپ سياقتى قاڭباققا اينالامىز.
– ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار دەگەندەي, قاراپ وتىرساڭ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بۇرىنعى داستۇرلەرى دە وزىق ەكەن-اۋ. تاتۋلىعىمىز, كەڭپەيىلدىلىگىمىز, قوناقجايلىلىعىمىز تىپتەن شەكسىز.
– قازىرگى كوپ داستۇرلەرىمىز ىقىلىم زاماننان بار. ىلگەرىدەن قازاقتار زەرەك, بىلگىر حالىق بولعان. مەملەكەتتىڭ قازىرگى باعىتى وتە دۇرىس. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ءاربىر ۇلتتىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ وتىرعان الەمدەگى بىردەن-ءبىر ەلمىز. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتار دوستىعىنا, وزگە ەتنوستاردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتپەن بىردەي دامۋىنا, ءوسىپ, ونۋىنە وتە جوعارى ءمان بەرىپ وتىرعانىمىزدى بىلدىرەدى. ماسەلەن, مالايزيادا مالاي حالقى از, بىراق بارلىعى مالاي تىلىندە جۇرگىزىلەدى. مالايلار تۇتاستاي بيلىكتە. سينگاپۋردەگى مالايلار تىپتەن از, بىراق سونىڭ وزىندە مالايلاردىڭ ورنى بيىك. مەن سونداعى ءوزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىمەن ءسويلەسىپ كوردىم: وسىنداعى ءومىرلەرىڭە, تۇرمىستارىڭا ريزامىسىڭدار دەپ سۇرادىم. ريزامىز دەيدى. ءتارتىپ جاقسى, ەشكىمدى كەمسىتۋشىلىك جوق, مول تابىس تابامىن, جاقسى تۇرامىن, مەنى ەشكىم باسقا ۇلت دەپ شەتتەتىپ جاتقان جوق, دەيدى. مىنە, وسىنداي نيەتتەرى ءۇشىن بۇل مەملەكەتتەر كوكتەن قولداۋ تاۋىپ, دامىپ جاتىر. بىزگە مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بىرلىك, تاتۋلىق, تىنىشتىق وتە قاجەت.
– ءدىن ۇستانۋدا تەرىس جولداردى تىقپالاۋ جاقسىلىققا اپارمايتىنى تاريحتان دا بەلگىلى. ال ءداستۇرلى دىندەرىمىزدىڭ عيبراتى ادامدى يماندىلىققا جەتەلەيدى.
– بەلگىلى ءبىر دىندەر كوكتەن تۇسكەن. مىنە, وسى نەگىزگى دىندەرگە جول اشىلۋى كەرەك. وزگە دىندەرگە ءبىزدىڭ قارسىلىعىمىز جوق دەگەندە ءبىز وسى دىندەردى عانا اتايمىز. ولار نەگىزگى دىندەر. جانە بارىنە بىردەي قويىلار تالاپ وسى دىندەردەگى ادامدارمەن عانا جۇمىس ىستەۋ. وزگە دىندەردەگى ادامداردى قاتارلارىنا قوسۋ ءۇشىن كوشەگە شىعىپ, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ قاعاز تاراتۋ, باسىن اينالدىرىپ تارتۋ, ساتىپ الۋ كۇناكارلىق ءىس. ءدىندى وسىلاي تاراتۋ قاجەت دەپ ەشقاشان ايتىلماعان. مۇنىڭ بارىنە تىيىم سالىنۋى قاجەت.
– ال ءداستۇرلى مادەنيەت ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مادەنيەتى دامىماعان حالىق حالىق ەمەس. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتى الىمساقتان كەلە جاتقان قۇندى مادەنيەت. ءبىزدىڭ مادەنيەت شەكسىز, كەرەمەت مادەنيەت. مادەنيەت دەگەنىمىز تەك ولەڭ ايتا ءبىلۋ ەمەس, ءومىر, تىرشىلىك, تۇرمىس, سالت-ءداستۇر جانە ت.ب. ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەۋ, ۇلكەنگە سالەم بەرۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, تورگە شىعارۋ, قۇرمەت كورسەتۋ – مادەنيەتتىڭ تورەسى. مادەنيەت دەگەنىمىز ادامدى سىيلاۋ. مەيىرىمدى بولۋ. سوندا ۇلكەن دە, كىشى دە باتاسىن توگەدى. باتامەنەن ەل كوگەرەدى دەگەن بوس ءسوز ەمەس. باتا دەگەن وڭ اۋرا. ول ادامعا كۇش-قۋات بولىپ قوسىلا بەرەدى. ال ۇرىس, رەنىش كەرىسىنشە, قارا ەنەرگيا بولىپ جينالىپ, جاندى قينايدى. مۇنىڭ ءبارى عىلىمي دالەلدەنگەن. ۇيىنە كەلگەن قوناقتى قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەپ تورىنە وتىرعىزىپ قويادى. ونداي ءداستۇر باسقا حالىقتا بار ما, بولسا دا مۇنداي ەمەس. دەمەك, ءبىز بۇل ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن ساقتاۋىمىز كەرەك. كەزىندە اۋىلدا ەسىككە ق ۇلىپ سالىنعاندا اينالا جۇرت كۇلەتىن. ال قازىر قوس-قوستان ق ۇلىپ ىلەتىن بولدى. ءبىز مادەنيەتىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگى مەن كەلەشەگى جاعىنان وزىق حالىقپىز. ءىلىم, ءبىلىم ءبارى بىزدە بولعان, بولا دا بەرەدى. الايدا, سوعان ءوزىمىز دە لايىق بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ بارلىعى قۇرىپ كەتتى, جوق بولىپ كەتتى دەگەن سوزدەر شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. بۇل دۇنيەدە ەشتەڭە دە جوعالمايدى. بارلىعى دا ساقتالادى. بىراق ونى تەك تاۋىپ, زەرتتەي ءبىلۋ كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ تاريحىمىز تەرەڭنەن باستاۋ الادى. تىزبەكتەلىپ, ءتىزىلىپ تۇر. ونى ۇزبەۋىمىز كەرەك, ءبىر تۇسىن ۇزسەك, ءارى تەرەڭدەي المايمىز.
بىرەۋدىڭ جازىپ بەرگەن تاريحىن, بىلاي جاز دەپ ءبىزدىڭ ادامدارعا جازعىزعاندارىن بۇگىن شىندىق دەپ كەلەشەك ۇرپاققا وقىتۋ كۇنامەن بىردەي. ءوز اتا-بابامىزعا ءوزىمىز زيانىمىزدى تيگىزبەي, تاريحىمىزدى مۇمكىندىگىنشە اشۋىمىز كەرەك. ول اقيقاتتى اشپاي, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ بولمايدى. حالىق ءالسىز بولادى. ونى بىلمەگەن ۇرپاق ەل نامىسىن قالاي جىرتپاق؟ نەگە بۇگىن پاتريوتتىق تۋرالى كوپ ايتامىز؟ ۇلكەن ادامداردا پاتريوتتىق بار, كەيىنگى ۇرپاقتا بۇل قاسيەت از. ولار ءتۇپ تامىرىن بىلمەي, ءوزىنىڭ كەۋدەسى ماقتانىشقا تولماي, رۋحى كوتەرىلمەي, پاتريوت بولمايدى. بۇل ۇلكەن پروبلەما, مەملەكەت كەلەشەگىن وسى پاتريوتيزم دە شەشەدى.
– ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق بايلانىستاردىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەيتىن قۋاتتى ورتالىق قۇرىلسا, ونىڭ پايداسى زور بولاتىن شىعار؟
– ءيا, مەن ءوزىم دە بۇل ارتىق بولمايتىن شىعار دەپ ويلايمىن. وسى سالادا كەزدەسكەن قيىن تۇيىندەردى شەشۋگە كومەك بەرەدى. ەلگە ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ءبىر ورتانىڭ بولعانى دۇرىس. وندا تازا, ەستى ادامدار وتىرسا, ەشقايدا بۇرا تارتپايتىن, ارتىق ءسوز ايتپايتىن, ادال, ءادىل دەگەندەي. ول ءار ءدىننىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ, دۇرىس ءتۇسىندىرەدى. ءار ءدىننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, ول وتكەن دۇنيە. بىراق سولاردىڭ ىشىندە دە ۇقساس ءجايتتار بار. سولاردى پايدالانۋ ارقىلى ارانى جاقىنداتا تۇسكەن دۇرىس.
– جاستاردى ەلىمىزدىڭ تولەرانتتى پاتريوتتارى ەتىپ تاربيەلەۋ وسىندا تۇرىپ جاتقان ءاربىر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس قوي.
– ول وتە دۇرىس. جاستاردىڭ تاريحتى ءبىلگەنى, اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرلەرىن ساقتاعانى كەرەك. داستۇرلەرىمىز ءۇزىلىپ قالماسا ەكەن دەيمىن. اتا-بابا داستۇرلەرىن ۇستانساق, باسقا حالىققا دەگەن جۇرەكتە جامان وي بولمايدى. ماسەلەن, ەدىل باتىرعا ۆيزانتيادان باس ءۋازىر حارلامپي وزدەرىن جاۋلاپ الماسىن دەگەن وتىنىشپەن كەلىپ, الايدا ەبىن تاۋىپ ونى ءولتىرۋدىڭ امالىن ىزدەپ جۇرگەندە, ەدىل باتىرعا قىزمەت ەتەتىن ءبىر گرەكتى كەزدەستىرەدى. ونى كورگەن حارلامپي: «سەن مۇندا نەعىپ ءجۇرسىڭ, بۇلار بىزگە دۇشپان ەل عوي», دەگەندە, اناۋ: «جوق, بۇل ادىلەتتى ەل. ال, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زاڭداردىڭ ءبارى جوعارىدا وتىرعان ادامدارعا عانا قىزمەت ەتەدى, سولاردىڭ مۇددەسىن عانا قورعايدى, مۇندا, بۇلاردىڭ ءتارتىبى بويىنشا, بارلىق ادامداردى بىردەي قورعايدى. مەن, مىنە, بوتەن اداممىن, ولار مەنىڭ قۇقىمدى بۇزبايدى. سىيلايدى, ەڭبەگىمدى باعالايدى. دەمەك, ماعان مۇندا ءومىر ءسۇرۋ ءتيىمدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى. مۇنى پريسك دەگەن گرەك جازعان. دەمەك, اتا-بابامىزدان وزگە جۇرتقا كورسەتىلەتىن قاسيەتتى قۇرمەت بىزدە ءالى دە ەرەكشە ساقتالعان.
– جاڭادان قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قىزمەتى ءبىزدىڭ ءاڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋىنا اينالعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپ بولارى انىق. سول سياقتى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن شەتەلدە ەمەس, ءوز ەلىمىزدە وقىتۋ ماسەلەسى دۇرىس كوتەرىلىپ ءجۇر مە؟
– بۇل اگەنتتىكتىڭ قۇرىلعانىنا بارشا جۇرت قول سوعىپ, ۇلكەن ناتيجە كۇتىپ وتىر. دەمەك, اگەنتتىك ەندى نەگىزگى ماسەلەلەردى قولىنا الىپ, ءتۇيىندى پروبلەمالاردى تارقاتۋعا ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سالاداعى ساياساتىن ىسكە اسىرعانى دۇرىس. مۇندا وتە جوعارى ءبىلىمدى, تەرەڭ ءتۇسىنىگى بار ماماندار قىزمەت ەتۋى كەرەك. ولاردىڭ الدىندا جاڭا زاڭ دايىنداۋ سەكىلدى كوپ جۇمىس تۇر. ال ءدىن قىزمەتكەرلەرىن ەلىمىزدە وقىتۋعا تولىقتاي مۇمكىندىك بار. مىنا تاجىكستاننىڭ سىرتتا 1100 بالاسى وقىعان ەكەن. سوعان بايلانىستى ەل باسشىسى تاجىكستاندا تۇرام دەسەڭدەر, ورالىڭدار, قايتپاعاندارعا ەسىك مۇلدە جابىلادى دەپ جارلىق ەتتى. مىنە, بۇل دۇرىس, ءدىن ماماندارىن سىرتتان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدە ءبىلىم دە, بىلىك تە جەتەدى. سىرتقا بارعانداردى ونداعىلار وزدەرىنە تاۋەلدى ەتىپ الادى. سوندىقتان سىرتتان ءدىن ءىلىمىن ىزدەمەۋ كەرەك. بارعان ادام ءدىن ءىلىمىن ەمەس, باسقا ماماندىقتارعا, مىسالى, بانك جۇيەسى, مەديتسينالىق, تەحنيكالىق بىلىمدەرگە وقۋى ءتيىس. ال ءبىزدىڭ حالقىمىز تەرىس اعىمداردى ەشۋاقىتتا قابىلدامايدى. نەگىزگى ماقسات حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, تۇگەلىمىز ءبىر باعىتتا تاربيەلەنىپ, ءبىر باعىتتا دامىپ, اتا-بابانىڭ جولىمەن ءجۇرىپ, داستۇرلەرىن تۇگەل ساقتاپ, ءتىلىن, ءدىنىن, ءمادەنيەتىن جالعاستىرىپ, باسقا حالىقتارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىنداي دارەجەگە جەتۋ دەپ بىلەمىن. مىناۋ ۇلكەن داريالار بولەك-بولەك بۇلاقتاردان, كىشىگىرىم وزەندەردەن قۇرالىپ, اياق جاعى ۇلكەن مۇحيتقا اينالادى. ال ەگەر سونداي داريالار ءار تۇستا ءبولىنىپ, ءار ارنالارعا ءتۇسىپ, بولەكتەنىپ اعاتىن بولسا, ول داريالاردىڭ اياق جاعى قۇردىمعا اينالادى. مىنە, سول سياقتى ءبىزدىڭ حالقىمىز دا ءبولىنىپ-بولشەكتەنىپ كەتەتىن بولسا, ونىڭ اياعى قايتادان قۇردىم بولۋى ابدەن ءمۇمكىن. ءوزىمىزگە بەلگىلى, كەزىندە ساق, عۇن, سكيف, ءۇيسىن, قىپشاق, التىن وردا سياقتى ءىرى يمپەريالار بولعان. بىراق بولىنە-بولىنە قۇردىمعا كەتىپ, حالقىمىز ۇزاق ۋاقىت قورلىق كوردى. وسىنى ەستەن شىعارماي, بارلىعىمىز ءبىر ارناعا ءتۇسىپ, ۇلى داريا بولىپ العا قاراي اعۋىمىز كەرەك.
– ساليقالى دا سالماقتى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار
شەڭگەلدى اۋىلىندا مال سويۋ پۋنكتى ىسكە قوسىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 00:40
ەلەنا رىباكينا دۋبايداعى ءتۋرنيردى ءساتتى باستادى
تەننيس • كەشە
استاناداعى جىلى ايالدامالار «سەرگەك» جۇيەسىنە قوسىلدى
ەلوردا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
قوعام • كەشە
وتاندىق كولىكتەردىڭ باعاسى تومەندەي مە؟
قوعام • كەشە
قازاقستان حالقى ناۋرىز ايىندا قانشا كۇن دەمالادى؟
قازاقستان • كەشە
رامازانعا وراي لوندون كوشەلەرى بەزەندىرىلدى
الەم • كەشە
