ءتالىم – تاربيەدەن

قازاق ايەلى – ەلىن دە, ەرىن دە سىيلاي بىلگەن حالىق. «ەردىڭ كوڭىلىن ساقتا, لەبىزىن ساتپا» دەيدى. قىزىن دا جاستايىنان تەكتىلىككە تاربيەلەگەن. بالالاردىڭ كوزىنشە انا وتاعاسىنىڭ بەتىنەن الىپ, وعان قارسى ءسوز ايتىپ, داۋىس كوتەر­مەگەن. ىشتەگى ازىن-اۋلاق رەنىشىن ۇل-قىزىنىڭ كوزىنەن تاسا جەردە ايتقان. ۇساق-تۇيەككە بولا وتانا­سى ەشۋاقىتتا دا ەرىنىڭ مازاسىن الماعان. بار شارۋانى ءوزى رەتتەپ وتىرعان. «باتىردى ۇيدە كورمە, تۇزدە كور» دەگەندەي, ارداقتى جار ءوز ەرىنىڭ ەرلىگىن ءاردايىم سىرتتان كورۋگە اسىققان. وسىلايشا اسىل تاربيەنىڭ ۇشقىنى وتباسىنان باس­تالىپ, وسە كەلە ونداي ۇشقىن ۇلا­عاتتى ۇل-قىز تاربيەلەيتىن ابزال انانىڭ شەكسىز ماحاببات الاۋىنا اينالادى. ال ەر كىسىلەر بولسا ەش­قاشان دا قىزعا داۋىس كوتەرىپ ۇرىس­پاق تۇگىلى, بەتىنە تۋرا قا­را­ماعان. قىزدارىن قادىر تۇتىپ, ەركەلەتكەن. جارىنىڭ دا ۇنەمى قاس-قاباعىنا قاراعان. قىز بەن انانىڭ ونەگەسىن ۇلىنا ۇلگى ەتەتىن. بۇرىنعى اتا قازاققا قاراعاندا, بۇگىنگى قازاقتىڭ ساپالىق, ءھام رۋحاني دۇنيە-تانىمدىق كوزقاراسى تۇبەگەيلى وزگەردى دەپ ايتۋعا بولا­دى. بۇرىنعى مارتتىك, وجەتتىلىلىك, ەرلىك, تەكتىلىك كورىنە بەرمەيدى. قو­عامداعى ازىن-اۋلاق وتباسىنىڭ تاربيەسى بۇرىنعى رۋحاني ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىمەن ۇشتاسىپ جاتسا, كوپشىلىك وتباسىندا بۇل تىم سۇرلانىپ كەتكەنى بايقالادى. اتا-انا مەن بالا اراسى الشاقتاپ بارا جاتقان ءتارىزدى. تاربيەدەن جۇرداي, وزگەنى سىيلاۋ بىلاي تۇر­سىن ءوز اتا-اناسىنىڭ ءتىلىن الماي­تىن بەزبۇيرەكتەردى, وزىمشىلدەردى كەز كەلگەن جەردەن كەزدەستىرە الاسىڭ. ساپالىق دەڭگەيىمىزدىڭ بۇزى­لۋى­نا نە اسەر ەتتى, قوعامداعى وت­باسى تاربيەسىنىڭ ناشارلاۋىنا كىم كىنالى, مۇنداي جاعداي جالعاسا بەرسە, ەرتەڭگى ۇلتتىق بەينەمىز قان­داي بولماق؟ وسى سىندى سۇ­راقتارعا تالداۋ جاساپ كورسەك. جوعارىدا قازاق ايەلىن ەرى سىي­لاي بىلگەن دەدىك. ال بۇگىنگى ەركەكتەردىڭ ءبارى سونداي دەپ ايتا الامىز با؟ ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن ەرگە ءتان قاسيەت ازايىپ بارا جاتقانى ايدان انىق. اتى ەركەك بولعانمەن ءتۇر-تۇلعاسىنا قاراپ ولاي دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. شاشىن بۇيرا­لات­قان, قۇلاعىنا سىرعا تاعىپ العان. ودان قالا بەردى ايەلدەرشە وپا-دالاپ جاققان, شاشىن ءوسىرىپ ورگەن. مەن دە اكەدەن جارالدىم, ول مەن ءۇشىن قۇرمەت سانالادى. ەركەك تۋ­رالى ايتقاندارىم كوبىنە جاس­تار­عا قاتىستى. ەلدىڭ ەرتەڭى سولار عوي. ەر ادام وزىنە تابيعات بەرگەن قا­سيەتىنەن جاڭىلماسا ءجون بولار ەدى. ايەلدەردى دە اقتاپ الا الما­ساق كەرەك. بۇرىنعى انالار ءبىر رۋدى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدى ايرانداي ۇيىتىپ, بەرەكە-بىرلىككە شا­قى­رىپ وتىرعان. وتباسىندا از عانا كەلىسپەۋشىلىك بولا قالسا, ءبا­رىن اقىلمەن رەتتەگەن. كەيبىر ءىستى وتاعاسىنىڭ ارالاسۋىنسىز-اق, ءتىپتى وعان جەتكىزبەي تىگىسىن بىلدىرمەي بىتىرە قوياتىن بولعان. ءححى عاسىردىڭ ايەلدەرى قان­داي؟ ىسكەرلىك, لاۋازىمدى قىزمەت دەپ ءۇي ءىشىنىڭ بەرەكەسىن قاشى­را­تىن­دار بار. قىزعا قىرىق تىي­ىم­دى ۇيرەتپەي بەتىمەن جىبەرەتىندەر جوق ەمەس. ونى ايتاسىز, قىزىمەن بىرگە وتىرىپ شىلىم شەگەتىن, ىشىمدىك ىشەتىن انالار دا كەزدەسەدى. اعايىن-تۋىسقاننىڭ ۇيىتقىسى بولۋدىڭ ورنىنا «وت جاعىپ», وي­راندايتىندار بارشىلىق. ابى­سىن­دار اراسىنداعى تاتۋلىق كوپ جاعدايدا وسەك-اياڭعا ۇلاسىپ كەتە بەرەدى. وتباسى اماندىعىن, ءۇي ءىشى تىنىشتىعىن, بالالارىنىڭ تىلەۋىن تىلەۋدىڭ ورنىن باسەكەلەستىك باسىپ بارا جاتقانداي. اكە اناۋ, شەشە مىناۋ بولسا, بالا قايدان وڭادى. تۇسكە دەيىن ۇي­قىسىن قاندىرادى. ساباققا, نە جۇمىسقا بارعىسى كەلسە بارادى, بارعىسى كەلمەسە جاتا بەرەدى. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا اكەسى مەن شە­شەسىنىڭ تاپقان-تايانعاندارىن وقى­تۋشىلاردىڭ قالتاسىنا سالادى. ءۇي­دەگى دايىن تاماق تاڭدايعا تا­تى­مايدى. سىرتقا اۋەس. سىرتتان ىشكەن «بال» دەپ بىلەدى... تىزە بەرسەك كوپ. ءبىر زاماندارداعى س ۇلىكتەي سۇيكىمدى قىزدار جارتىلاي جا­لاڭاش­تانىپ قالدى. «مۇنىڭ نە؟» دەسەڭ: «وندا تۇرعان نە بار ەكەن», دەپ توستەن الىپ, بەتكە شا­بادى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن قىز­دار­دى بىلاي قويىپ, مەكتەپتە وقي­تىن سىڭلىلەرىمىز بيىك وكشە تو­قىلداق تۋفلي كيىپ, كوزدەرىن بوياپ الادى. كورگەن كورگەنىن ىستەيدى دەگەن وسى. ايتا بەرسەڭ بۇگىنگى قازاق قو­عامىندا مۇنداي  شايتان ارالاس­قان جاعىمسىز جايتتەر جەتەرلىك. «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ ەدى ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ. بەسىكتى بەكەم تۇزەسەك, ۇرپاق ءتار­بيەلى, ۇلت ۇلگىسى ۇكىدەي ۇلبىرەپ تۇرادى. بىزدىكى وسىلاي بولسا دەگەن نيەت قوي. اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.