ەكسپورتتىق الەۋەت – ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى

«ەكسپورت» ۇعىمى لا­تىن­نىڭ «exporto» دەگەن ءسو­زى­نەن شى­عادى, ياعني نەگىزگى ما­عى­نا­سى «پورتتان نەمە­سە تەڭىز اي­لاعىنان» شەتكە شى­عارۋ دە­گەندى بىلدىرەدى. جالپى ال­عاندا, ەكسپورتتىق ارەكەتتەر كا­سىپ­ورىن­داردى حالىقارالىق ءبا­سەكەگە ءجا­نە عالامدىق وزىق تەح­نولوگيالىق وزگەرىستەرگە بەي­ىمدەيدى. كومپانيا­لار­­دىڭ ءبا­سەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇ­­شەيتە وتى­رىپ, الەمدىك رى­نوك­تىڭ جو­عارى سۇرانىسقا يە تاۋار­لار­مەن تولىعۋىنا جول اشادى. تۇيىندەي ايتقاندا, ەلدەگى كومپانيالاردىڭ ەكسپورتتىق الەۋ­ەتى قانشالىقتى مىق­تى بولسا, ەل ەكونوميكاسى دا سون­شالىقتى جاھان­دىق ءبا­سە­كە­لەس­تىككە قابىلەتتى, تەح­نول­و­گيا­لىق جاڭعىرتىلۋى جوعارى بولىپ كەلەدى. جاھاندىق داعدارىس جىلدارىندا ءتيىمدى رەفورمالار جاساۋ ارقىلى ءوز­گەلەرمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق شىققان قازاقستان ەكونوميكا­سى سوڭعى جىلدارى دامۋدىڭ جا­ڭا باسپالداقتارىن باعىن­دىر­دى. ەلى­مىزدە ەرەكشە با­سىم­­دىق بەرىلگەن ءۇيد باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءونىم­­دەرىن شەتەلدەرگە شىعارۋ ماق­س­اتى­ن­- ­­­دا جۇرگىزىلگەن كە­شەن­دى شارالار ءوزى­نىڭ ءتيىمدى ءنا­تيجەلەرىن بەرۋدە. ەلى­مىزدىڭ ەك­سپورت­تىق الەۋەت جىل­دان-جىل­عا ءوسىپ كەلەدى. 2016 جىلى قازاقستان كەدەن وداعىنا كىرەتىن مەملەكەت­تەر­دەن باسقا ەلدەرگە 32,9 مي­ل­ليارد اقش دوللارى ءمول­شەرىندەگى تاۋارلاردى ەكس­پورت­قا شىعارىپتى. تابيعي شي­كى­زاتتاردىڭ باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا جانە الەمدىك رىنوكتا بۇل تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءتو­مەن­دەۋىنە قاراماستان, قازاق­س­تان الەمدەگى ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەل دارە­جە­سىن ساقتاپ قالدى. ەلبا­سى­نىڭ ەكو­نوميكامىزدى شيكىزاتقا ءتاۋ­ەل­دى­لىك­تەن ارىلتۋ تۋرالى تاپس­ىر­مالارى­نا سايكەس, قايتا وڭدەلەتىن تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ كولەمى ارتۋدا. ماسەلەن, 2016 جىلى اعاش وڭدەۋ جانە تسەلليۋلوزا-قاعاز ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن ءونى­مى­نىڭ كولەمى 2015 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 18 ەسە ءوسىپ, 229,9 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. سو­نى­مەن بىرگە, توقىما جانە توقىما ءونىم­دەرى ءوندىرىسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋ­ەتى جىل ىشىندە 19,6 پايىزعا ارتىپ, 78,7 ميلليون دوللاردى قۇراسا, ەلى­مىز­دىڭ ماشينا, كولىك قۇرالدارى ءجا­نە جابدىقتار شىعاراتىن ءوندىرىسى سالا­سى­نىڭ ەكسپورتتىق ءونىمى جىل ىشىندە 7,2 پايىزعا ءوسىپ, 497 ميلليون اقش دوللارىنا جەتكەن. بۇگىندە قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى 50 ەكسپورتتاۋشى ەل قا­تا­رىنان بەرىك ورىن العان. ال جاھاندىق رىنوكقا ۋران, ۇن جانە بيداي ەكسپورتتاۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوش­باسشى بولىپ تابىلا­دى. ەلى­مىز قازىر الەمنىڭ 118 مەم­لە­كەتىنە قايتا وڭدەۋ ونەر­كا­سى­بىنىڭ 800-دەن استام تاۋار ءتۇر­لەرىن ەكسپورتتايدى. بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكسپورتقا شى­عا­راتىن تاۋارلارىنىڭ ساپاسى دا جوعارى بولىپ كەلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز ەكسپورتتالاتىن سترا­تەگيالىق رىنوكتار نەگىزىنەن رەسەي, قىتاي, يران, ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرى جانە كاۆكاز بولىپ تا­بى­لا­دى. سونىمەن بىرگە, ەۋرو­پا­لىق وداق­قا قاراستى ەلدەردە دە قازاقستان تاۋ­ارلارىنا دەگەن سۇرانىس جىلدان-جىلعا ۇل­عايىپ كەلەدى. سوڭعى جىل­دا­­رى قىتاي, يران, رەسەي ەلدەرىنىڭ ەكسپورتتىق رىنوگىنا باعىتتالعان: «QAZAQ ORGANIC FOOD» (اۋىل شا­رۋاشىلىعى جانە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى); «ەت برەندى» ء(ىرى قارا جانە قۇس ەتى); «حالال» (مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ رىنوك ستاندارتتارىنا ءساي­كەس­تەندىرىلگەن ونىمدەر) سياقتى شاتىرلى برەندتەر بەلگىلەندى. جولداۋدا ەكسپورتتىق الە­ۋ­ەتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا «بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ ءۇشىن ەكسپورتتى دامىتۋ مەن ىلگەرىلەتۋ تەتىكتەرىن ءبىر ۆەدومستۆوعا شوعىرلاندىرۋ قا­جەت. ەكسپورتتاۋشىلارعا «ءبىر­ تە­رەزە» قاعيداتى بويىنشا ءوڭىر­­لەر­­دە دە قولداۋ كورسەتۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل رەتتە ين­ۆەس­تيتسيالار جانە دامۋ مينيستر­لى­­گىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتقان كەشەندى شارالار بار­شىلىق. ەلىمىزدە شيكىزاتتىق ەمەس سەك­توردىڭ ەكسپورتتىق ءمۇم­كىن­­دىك­­تە­رىن ارتتىرۋعا قولداۋ كور­سەتۋ ماقساتىندا ارنايى باع­دار­لاما قا­بىل­دانعان. جىل سا­يىن شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلا­رىن ەكسپورتتاۋشى 300-دەن استام قازاقستاندىق كاسىپ­ورىن وسى باعدارلاماعا قاتىسادى. قازىرگى كەزدە قازاقستان بيز­نە­سىنىڭ ەكسپورتتىق ساۋدا ميس­سيا­سىن قول­داۋ شەڭبەرىندە 20 شەت ەلدە ءار­­تۇرلى شارالار وتكىزىلۋدە. 300-دەن استام تاۋارلىق بەلگىلەردى شەت­ەل­دىك تۇتىنۋشىلارعا تانىستىرۋ ماقساتىندا 86 جارنامالىق تۇ­ساۋ­كەسەر شارالارى وتكىزىلگەن. قازاقستان­دىق تاۋار ءوندىرۋشى 237 كوم­پانيا تاۋارلارىنىڭ كورمەلەرى ۇيىم­داستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, شەتەلدىك رىنوكقا ەندى عانا شىققان ەكسپورتتىق كومپانيالاردى قولداۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى وقۋ-ادىستەمەلىك شارالارى ءوت­كى­زىلەدى. جىل سايىن 20 شەت مەملە­كەت­تەر قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋ­شى كومپانيالاردىڭ تاۋار­لارىن نا­سيحاتتاۋ ماق­سا­تىندا جۇزدەن استام كەشەندى جارنامالىق شارا­لار ۇيىم­داستىرىلادى. ارينە, مۇن­داي شارالار ەكسپورتتىق تاۋار­لار­­دى تانىستىرۋعا ەلەۋلى ىق­پال جاسا­عانىمەن, تاۋارلارىن ەكسپورتقا شى­­عاراتىن كوم­­پانيالاردىڭ الەۋ­ەتىن ارتتىرا المايدى. سون­دىق­تان, بۇل ماسەلەدە باسەكەگە قا­­بىلەتتى ساپالى تاۋار ءوندى­ر­ە­تىن كومپانيالاردىڭ يننو­ۆا­تسيا­لىق جانە تەحنولوگيالىق ءمۇم­­كىندىكتەرىن ارتتىرۋعا با­سىم­دىق بەرىلۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىن­­شى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسە­كەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىنىڭ باس­تى ماق­سا­تى ەل ەكونو­مي­كا­سىنىڭ بارلىق سالاسىن ءبىر­ىڭ­عاي جان-جاقتى جاڭ­عىرتۋ نەگىزىندە مۇلدە جاڭا ەكو­نوميكالىق مودەل قۇرۋدى كوزد­ەي­دى. مەملەكەت باسشىسى كۇن ءتار­تىبىنە قويىپ وتىرعان نە­گىزگى بەس با­سىم­دىقتى جۇزە­گە اسىرۋ جولىندا ناقتى سترا­تەگيالىق باعدارلامالار بەل­گى­لەنۋى قاجەت. بۇل رەتتە ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا دا جا­ڭا وزىق تەح­نولوگيالارعا نە­گىزدەلگەن سترا­تە­گيا­لىق باع­دار­لاما جاسالۋى ءتيىس. ەل­با­­سىنىڭ جولداۋدا ايتقان «ۇكى­مەت جانىنان ەكسپورت سايا­ساتى ءجو­نىن­دەگى كەڭەس قۇ­رۋ­دى تاپسىرامىن. وعان بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ وكىل­دەرى كىرۋى ءتيىس. بيىلعى 1 قىر­كۇيەككە دەيىن ۇكىمەت اكى­م­­دەرمەن جانە بيزنەس وكىل­دەرىمەن بىرلەسىپ, ءبىر­ىڭ­عاي ەكسپورت ستراتەگياسىن ازىرلەۋى كەرەك», دەگەن ناقتى تۇ­جى­رى­مى دا وسى كەشەندى مىندەتتى كۇن ءتار­تىبىنە قويىپ وتىر. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»