تۇركيا مەن ءيزرايلدىڭ كەرىسكەنى كىمگە پايدالى
ءبىر كەزدە جاپ-جاقسى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا بولعان بۇل ەكى ەلدىڭ اراسى نىلدەي بۇزىلدى: يزرايل كەشىرىم سۇراۋدان باس تارتقان سوڭ, تۇركيا بۇل ەلدىڭ ەلشىسىن كەرى قايتارىپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىن ەڭ تومەنگى شەككە ءتۇسىردى.
تۇركيا, ونىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ ءتايىپ ەردوعان وسىنداي شەشىم قابىلدادى. وعان سەبەپ – وتكەن جىلى يزرايل اسكەرىنىڭ ارەكەتتەرىنەن توعىز تۇرىك ازاماتىنىڭ قازا بولۋىنا يزرايل جاعى كەشىرىم سۇراماعان, تەك وكىنىش بىلدىرگەن دە قويعان. جانە كەشىرىم سۇرامايتىنىن اتاپ كورسەتكەن. مۇنداي جاعدايدا ءتۇرىك جاعىنىڭ قادامدارى ورىندى سيياقتى كورىنەدى. سويتسە دە سۇراق كوپ.
ارادا جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. بۇدان بۇرىنىراق نەگە مۇنداي تالاپ قويىلماعان؟ جانە وسىدان ءبىراز بۇرىن ونداعان جىلدار بويى تۇركيا مەن يزرايل جاقسى قارىم-قاتىناستا ەمەس پە ەدى؟ مۇسىلمان ەلدەرى ىشىندەگى يزرايلدىڭ تىرەگى تۇركيا ەدى عوي؟ ءبىراز اراب ەلدەرىمەن ءتىل تابىسپاعان تۇركيا يزرايلمەن ءتىل تابىسقان. ءسىرا, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ۇكىمەت باسىنا يسلامدىق ءادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ كەلۋىنەن تابۋعا بولعانداي. يزرايل مەن يسلامدىق اراب ەلدەرى اراسىنداعى قايشىلىقتا ەندى ءتۇركيانىڭ يسلامعا قارسى جاقپەن ىنتىماقتا بولۋى قيىن. ال يزرايلدىڭ كەشىرىم سۇراماۋىنا بايلانىستى تۇركيانىڭ جاۋابى سەبەپتەن گورى جەلەۋگە جاقىن.
جەلەۋ دەسەك تە, سول ەكى ەلدىڭ اراسىن اجىراتقان وقيعاعا ءسال تەرەڭىرەك توقتالايىق. وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ اياعىندا تۇركيادا بىرنەشە كەمەدەن تۇراتىن «بوستاندىق فلوتيلياسى» جاساقتالىپ, پالەستينا اۆتونومياسىنىڭ ءبىر بولىگى سانالاتىن گازا سەكتورىنا گۋمانيتارلىق تاۋار جەتكىزبەك بولدى. ال گازا سەكتورى يزرايل قورشاۋىندا. مۇنداي جاعدايدا وعان باسقالاردىڭ باسا-كوكتەپ كىرۋىنە بولمايدى, ۇناسىن-ۇناماسىن ءيزرايلدىڭ رۇقساتىن سۇراۋعا ءتيىس. مۇنى ءتۇرىك جاعى جاقسى ءبىلدى. سويتسە دە, ءبىر جاعى داۋ تۋدىرۋ ءۇشىن دە بولار, فلوتيليا رۇقساتسىز كىرۋگە ارەكەت جاسادى. سوندا يزرايلدىڭ ارناۋلى اسكەرى ولاردى بەيتاراپ تەڭىزدە توقتاتىپ, تەكسەرۋگە الدى. وسى كەزدە فلوتيليانىڭ فلاگمانى سانالاتىن «ماۆي مارمارا» كەمەسىندە يزرايل تەڭىز اسكەريلەرى گۋمانيتارلىق كومەك بەلسەندىلەرى تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا ۇشىرادى. ولار, اسكەريلەر قارۋ جۇمسامايدى دەگەن بولار, ارماتۋرا, پىشاقتى پايدالانىپ, ولاردى ساباي باستادى. وعان جاۋاپ رەتىندە قارۋ قولدانعان يزرايلدىكتەر توعىز ادامدى اتىپ ءولتىردى.
ءبىز بۇل وقيعانى بۇۇ-نىڭ ارناۋلى كوميسسياسى ازىرلەگەن بايانداما بويىنشا بايانداپ وتىرمىز. كوميسسيا يزرايل ارناۋلى ءاسكەرىنىڭ ارەكەتتەرىن «ورىنسىز جانە اقتاۋعا بولمايتىنداي» دەسە دە, گازا سەكتورىنىڭ يزرايل تاراپىنان قورشاۋعا الىنۋىن نەگىزدى سانايدى.
سونىمەن قاتار, تۇركيا ءبىرشاما قاتقىل مالىمدەمەلەر جاساپ, يزرايلمەن ساۋدا جانە ءاسكەري قاتىناسىن توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ەردوعاننىڭ «ءبىزدىڭ كەمەلەرىمىز ولاردىڭ اۋماقتارىندا ءجيى كورىنەتىن بولادى», دەگەنى ماسەلەنىڭ تىم تەرەڭدەپ كەتكەنىن اڭعارتادى.
ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىستەن ونىڭ ءبىر جاعى ايتارلىقتاي ديپلوماتيالىق جەڭىسكە جەتتى دەپ تۇجىرىم جاساۋدىڭ رەتى جوق. ولاردىڭ ەكەۋى دە الەمدىك ساياساتتاعى مىقتى ءبىر سەرىكتەسىنەن ايرىلعانى انىق. بۇل ولاردىڭ ساياساتىنا دا, ەكونوميكاسىنا دا اسەر ەتەتىن بولادى. ال بۇل ەكى ەلدىڭ قاقتىعىسى تاياۋ شىعىس دەيتىن ايماقتاعى شيەلەنىستى كۇشەيتە ءتۇسەدى. يزرايل تۇركيادان ايرىلسا, ونىڭ ورنىن باسقالار باسادى, تۇركياعا دا سولاي. بىراق ونىڭ ەكى ەل ءۇشىن ءبىراز قولايسىز سالدارى بولاتىنى زاڭدىلىق.
قازىرگى زاماننىڭ باستى قاتەرى
جاماندىق قايتالانباسىن دەپ سول جاماندىقتى دا ەسكە الىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. وسىدان ون جىل بۇرىن, ناقتىراق ايتساق, 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە ەڭ ۇلكەن قاڭقۇيلى لاڭكەستىك ارەكەت جاسالىپ, الەم جۇرتشىلىعىنىڭ جانىن تۇرشىكتىردى. سودان بەرى قاي جەردە بولسا دا لاڭكەستىككە جۇرتتىڭ قۇلاعى تۇرىك جۇرەدى.
لاڭكەستىكتەن ساقتانۋ كەرەك. بۇرىن كوبىنە وسىناۋ قازىرگى زاماننىڭ باستى قاسىرەتىنە اينالعان قۇبىلىس يسلام ەكسترەميزمىنە ءتان دەگەن پىكىر قالىپتاسسا, ەندى جاعداي وزگەرىپ وتىر. جاقىندا عانا بارىنشا تىنىش ەل سانالعان نورۆەگيادا ءبىر لاڭكەستىڭ قولىنان جۇزگە تارتا جاسوسپىرىمنىڭ ءومىرى قيىلعانى وسىناۋ كەساپاتتىڭ گەوگرافياسى شەكسىز ەكەنىن اڭعارتادى. لاڭكەستى كۇتپەگەن جەردەن كورۋگە بولادى ەكەن.
سوڭعى ون جىلداعى لاڭكەستىكپەن كۇرەس ساباعى بۇل قۇبىلىسقا كوزقاراستى دا, ونىمەن كۇرەس جولدارىن دا وزگەرتتى. ايتالىق, سول لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس ۇرانىمەن باستالعان يراكتاعى سوعىستىڭ سالدارى مىڭداعان جازىقسىز قۇرباندىققا دۋشار ەتۋمەن قاتار, وندا يسلام تارماقتارى اراسىنداعى ازامات سوعىسىن دا تۋدىردى. اۋعانستانداعى سوعىس تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولار ەدى. وندا كىمنىڭ لاڭكەس, كىمنىڭ بيلىككە قارسى كۇرەسۋشى ەكەنىن ءالى تالايلار انىقتاي الماي ءجۇر. سودان دا ونداعى حالىقارالىق كۇشتەرگە جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپىنان سەنىمسىزدىك ۇلكەن.
جىل سايىن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ ءتىزىمىن جاريالاۋ ءداستۇرى بار. سوندا ەگيپەتتەگى «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمى ۇنەمى سول تىزىمنەن ورىن الاتىن. راس, بۇل ۇيىم وسى ەلدەگى بيلىككە قارسى كۇرەسىپ كەلدى, مۇباراك رەجىمىنە قارسى شىقتى. كەيدە قارۋلى قاقتىعىستان دا باس تارتپايتىن ەدى. ەندى مۇباراك بيلىگى قۇلاعان سوڭ وعان كوزقاراس ءوزگەرىپ وتىر. سول بيلىكتى قۇلاتۋعا «مۇسىلمان باۋىرلار» ايرىقشا ۇلەس قوستى. ءتىپتى الداعى سايلاۋدا جەڭىسكە دە جەتۋى ابدەن مۇمكىن. سوندا ولار بيلىككە كەلسە, لاڭكەستەردىڭ بيلىگى ورنادى دەپ ەشكىم ايتا المايدى.
بيلىككە قارسى كۇرەسۋشى سەپاراتيستەردىڭ بارلىعىن لاڭكەستەر قاتارىنا قوسۋعا بولمايدى, ارينە. بىراق سول كۇرەستە بەيبىت حالىق قىرىلىپ, جاپا شەگىپ جاتسا, ولاردىڭ ارەكەتتەرىن اقتاۋدىڭ دا رەتى جوق. ال لاڭكەستەر بولسا, حالىقتىڭ بيلىككە قارسى كوڭىل كۇيىن ءوز پايداسىنا اسىرۋعا قۇمار-اق. ولار سول كوتەرىلگەن حالىقپەن ارالاسىپ, ءوزدەرىنىڭ بۇلدىرۋشىلىك ارەكەتتەرىن جانداندىرادى, تىم بولماعاندا قاجەتتى ورتاعا كىرىگىپ الادى.
سوڭعى ون جىلدا لاڭكەستەرگە قارسى كۇرەستىڭ ايتارلىقتاي ءناتيجەسى بولعانى انىق. «ءال-كايدا» سياقتى حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمنىڭ ءورىسى تارىلدى. بۇل جەردە ونىڭ كوسەمى ۋساما بەن لادەننىڭ ولتىرىلگەنى ءوز الدىنا, ءتىپتى اۋعانستان, پاكستان سياقتى ەلدەردەگى ولاردىڭ وقۋ بازالارى جويىلىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قولداۋىنان ايرىلدى. ءبىرشاما ساراپشىلار جاھاندىق لاڭكەستىك قاۋىپتىڭ ۇرەيى ازايدى دەپ تۇجىرىم جاسايدى. جانە ولاردىڭ سيپاتى مىقتاپ وزگەرگەنىن ايتادى.
جاھاندىق بولماعانمەن, جەرگىلىكتى سيپاتتاعى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ ازايماعانى, قايتا جاڭا ءتۇرگە ەنىپ, كوبەيە تۇسكەنى داۋسىز. ولار ءومىردىڭ ءتۇرلى جاقتارىنان كورىنىس تاۋىپ جاتادى. كوپ ەلدەردە كاسىپتىك باسەكەگە, دىنگە قاتىستى لاڭكەستىك ارەكەتتەر ەتەك الىپ وتىر.
لاڭكەستىك ارەكەتتەر قازىرگى زاماننىڭ باستى قاتەرىنە اينالعان كەزدە, وعان قارسى كۇرەس ءار ەل ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. جاۋ جوق دەمە, جار استىندا دەمەكشى, بۇل كەساپات تىنىش وتىرعان ەلدە دە اياق استىنان پايدا بولا كەتەدى. ءتىپتى قوناق بولىپ كەلگەندەردىڭ اراسىنان جات نيەتتىلەردىڭ تابىلاتىنى جايىندا مىسال كوپ. قازىرگى كەلىم-كەتىم كوبەيگەن كەزدە, كورىنگەندى جاۋ ساناماعانمەن, اباي بولعان جاقسى. شەكارادان وتكەن ادامنىڭ كىم ەكەنى انىقتالسا ءجون.
تاريحتاعى ەڭ ۇلكەن لاڭكەستىك ارەكەتتىڭ بولعانىنا 10 جىل تولعانىن ەسكە العاندا, ەشكىم دە ونى تويلامايدى. ودان ساقتانۋدى ەسكە سالادى.
ماماديار جاقىپ.
