استىعىمەن اجارلى ايماق وزگە سالالاردا دا تولىمدى تابىستارعا جەتىپ كەلەدى

قازاقستاننىڭ قاي ءوڭىرى بول­ماسىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەر مەن ارتىقشىلىقتارعا يە. ەلىمىزدىڭ با­تىس ايماعىندا مۇناي جانە تا­بيعي گاز مول كەلسە, سولتۇستىك ءوڭىر­لەر بيدايلى, استىقتى ولكە بولىپ سانالادى. ارينە, مۇناي, گاز سەكىلدى الەم كوزىن تىگىپ وتىر­عان رەسۋرستار قازاقستاننىڭ بار­لىق وڭىرلەرىندە بىردەي كەزدەسە بەرمەيدى. مىسالى, سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىندا مۇنداي شيكىزات اتىمەن جوق. الايدا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا وبلىستىڭ الىپ وتىرعان وزىندىك ستراتەگيالىق ور­نىن اۋىل شارۋاشىلىق, اگرارلىق سەكتور تۇزەدى. بيداي, باسقا دا ءداندى داقىلدار ءوسىرۋ, مال شا­رۋا­شىلىعى, جالپى اۋىل شارۋا­شى­لىعى دامۋى جونىنەن الدىڭعى قا­تارلى وبلىستاردىڭ ءبىرى سانا­لا­دى. تۇرعىنداردىڭ 59,5 پايىزى اۋ­ىلدى جەرلەردە تۇرىپ, جەر ءوڭ­دەۋمەن اينالىسادى. وتكەن جىلى وبلىستىڭ ايماقتىق ونىمدىلىك كور­سەتكىشى جامان بولعان جوق. ايماق باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى ن.نازار­­باەۆتىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس الدا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. ولار – يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق سالا­لار­دى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ, كوم­مۋ­نالدىق-شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن باستى نازاردا ۇستاۋ, تۇرعىنداردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ, جۇ­مىس­سىزدىقتى ازايتۋ. وبلىس بىلتىر بىتىك ەگىن ءوسىرىپ, 6 ميلليون توننا استىق ءوندىردى. ونىڭ ءبىر ميلليون توننادايى ەكسپورتقا جونەلتىلدى. وسىنىڭ ءوزى استىقتى ايماقتىڭ ىشكى مۇمكىندىگىنىڭ قۋاتتىلىعىن اڭعارتسا كەرەك. وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جال­پى ءوندىرىس كولەمى 238 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. رەسپۋبليكادان بولىنگەن 5,4 ميلليارد تەڭگە ترانسفەرت ماقساتتى تۇردە يگەرىلگەن. مال شارۋاشىلىعى سالا­سى­نىڭ دا جاقسى دامىپ كەلە جاتقا­نىن ايتا كەتكەن ءجون. ەل بوي­ىن­شا وندىرىلەتىن ەتتىڭ – 2, ءسۇتتىڭ – 4,7, جۇمىرتقانىڭ – 17,3 پايىزى وبلىستىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جولداۋ تالاپتارىنا وراي ەڭبەك ءونىم­دى­لى­گىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءپار­مەن­دى شارالار سالاعا وزگەشە لەپ بەردى. سالىستىرۋ ءۇشىن ناقتى تسيفرلار كەلتىرەيىك. 2009 جىلى ايماقتىق ءونىم ءوندىرۋ كورسەتكىشى 403,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, وبلىس تۇرعىندارىنا ەسەپتەگەندە 625,5 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. ءسويتىپ, 2001 جىلعا قاراعاندا 4,8 ەسەگە ارتقان. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى بولىگى اۋىلشارۋاشىلىق سەك­تو­رىنا تيەسىلى, ياعني 34,7 پايىزدى قۇرايدى. 2010 جىلى بۇل سالا­دا­عى جالپى ءونىم كولەمى 158,7 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇسىپ, كا­سىپكەرلەر 81,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن وندىرگەن. نەگىزگى كا­پي­تالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا 53,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, سوڭعى ون جىلدا 51,2 پايىزعا كوبەيگەن. ين­ۆەستيتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرى اگرار­ل­ىق سەكتورعا, 26,4 پايىزى ءون­دى­رىستىك سالالارعا تارتىلعان. تۇ­تاس­تاي العاندا, اۋىل شارۋاشى­لىق سالاسىنا 90 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالىپ, ينجە­نەر­لىك-الەۋمەتتىك ينفراقۇ­رى­لىم­دار, تراكتور-ماشينا پاركى جاڭارتىلعان. ءوندىرىس سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جارتى­سىنا جۋىعى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە جۇمسالعان. «جول كارتاسى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 141 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. بيىل 5 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق, تۇرمىستىق سالالاردا قور­دالانىپ قالعان ءتۇيىندى ماسە­لە­لەردى شەشۋدىڭ جولدارى دا جان-جاقتى قاراستىرىلعانى بايقا­لا­دى. سەرىك سۇلتانعازى ۇلى ولار­دىڭ قاتارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىز سۋ, بالاباقشالاردىڭ جەتىسپەۋى, از قامتىلعان جاندار مەن وتباسىلاردى قولداۋ, قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىك باعالارىن قالىپ­تاس­تى­رۋ ماسەلەلەرىن قوسادى. 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ات­قارىلعان جۇمىستار از كورىن­بەي­دى. 145 ەلدى مەكەنگە ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزىلگەن. تۇرمىسى تومەن تۇرعىندار ءۇشىن 19 دۇكەن, 87 ساۋدا نۇكتەسى, 46 ءدارىحانا اشىلعان. وبلىس باسشىلىعى ۇدەمەلى ين­­دۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋدا دا ىرگەلى تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. كيروۆ اتىنداعى زاۋىت ساندىق تەلەجەلى قوندىرعىسىن ويلاپ تاۋ­ىپ, كەشەندى قوندىرعىلار شىعا­رۋ­عا كىرىسكەن. «قۇرىلىس ماتەري­ال­دارى» كاسىپورنى ءتوزىمى بەرىك, جىلۋ­ۇس­تا­عىش پوليەتيلەندى قۇ­بىرلار ءون­دىرۋ, زيكستو زاۋىتى وتاندىق ۆاگوندار قۇراستىرۋ ءىسىن قولعا العان. ماشينا جاساۋ بوي­ىنشا – 2, قۇرىلىس يندۋستريا­سىن­دا – 3, تاۋ-كەن سالاسىندا – 2, اۋىل شا­رۋا­شىلىعىندا – 6 جوبا يگەرىلۋدە. ءسويتىپ, جاڭا تەحنو­لو­گيالارعا نەگىزدەلگەن تەحنيكالىق قايتا جاڭ­عى­رۋلار سۇرانىمعا يە جوعارى سا­پالى ونىمدەر مەن تاۋارلار ءوندىرۋ قارقىنىن ارتتىرا تۇسەتىن بولادى. وبلىستى «سولتۇستىكتىڭ قاق­پا­سى» دەپ تەگىن اتامايدى. رەسەيدىڭ ومبى, تۇمەن, قورعان وبلىستا­رى­مەن شەكتەسەتىندىكتەن, جىل وتكەن سايىن شەكارالىق ايماقتاعى ەكى­جاقتى ساۋدا-ونەركاسىپ, ەكونومي­كالىق بايلانىسى نىعايىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇش ەل اراسىنداعى كەدەن وداعىن جەدەل دە ءتيىمدى دامىتۋ ۇستانىمىنا ءساي­كەس وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى نى­عايتۋداعى قادامدار ودان ءارى ءورىس الا ءتۇستى. رەسەيدىڭ ىسكەر, بيزنەس توپتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەكى­جاقتى پايدالى كەزدەسۋلەر ۇي­ىم­داستىرۋ, بىرىككەن كاسىپورىندار سالۋ تاجىريبەسى قالىپتاسقان. مۇ­­نىڭ ءوزى حالىقتار اراسىنداعى دوس­تىققا, تاتۋلىققا, ءوزارا ءتۇسى­نىس­تىككە كەڭ جول اشارى ءسوزسىز. سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ بيىلعى مەجەسى ءتىپتى ۇلكەن. قازىر وڭىردە ەگىن وراعى كەڭ ءورىس العان. ديقاندار 3,9 ميلليون گەكتار ال­قاپتىڭ ءداندى داقىلدارىن جيناۋ جۇمىسىن بارىنشا قىسقا مەرزىمدە وتكىزۋگە جۇمىلعان. اۋىل شا­رۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن مەم­لەكەتتىك قولداۋ كۇتكەن ءناتي­جە­سىن بەرۋدە. گەكتار بەرەكەلىلىگى 18 تسەنتنەردەن اينالۋى وسىنى اي­عاق­تايدى. دەمەك, وتان قامبا­سى­نا كەمى 6-6,5 ميلليون توننا قى­زىل­جاردىڭ استىعى قۇيىلادى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك مە­رەكەسىنە ۇلكەن تارتۋ بولارى انىق. عادىلبەك اكىموۆ, الەۋمەتتانۋشى-ەكونوميست. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.