سۋيتسيد قورقىنىشتى, قاۋىپتى قادام بۇل

بۇل پروبلەما تۋرالى سوڭعى كەزدەرى از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. دە­گەنمەن, ماسەلەنىڭ كو­­كەي­كەس­­­تىلىگىن ەسكەرىپ, قو­لى­مىزعا قالام العاندى ءجون كوردىك. تىرشىلىكتەگى باستى قۇن­­دىلىق – ادامنىڭ ءومىرى ەكە­نى بەلگىلى. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە سان مىڭداعان ادام ومىرگە كەلىپ جاتسا, سول سەكىلدى سان مىڭداعان ادام باقيلىق بولادى. ونىڭ ءىش­ىندە, تالقانى تاۋسىلىپ, جا­راتۋشى قالاۋىمەن ءومىر­دەن وزاتىندارىن ايتپا­عان­دا, ءوز ومىرىنە وزدەرى بالتا شاۋىپ, اجالىنان بۇرىن ومىرىمەن قوشتاساتىندارى قانشاما. بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان وسىناۋ ماسەلە سوڭعى جىلدارى ءورشىپ كەلەدى. اۆستريا ماماندارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا (ددۇ) جاساعان بايانداماسى بوي­ىن­شا, بۇگىنگى كۇنى سوعىس پەن قان­دى قىلمىستارعا قاراعاندا, ءال­ەم­دە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سالدا­رى­نان ومىردەن وتەتىندەر كوپ ەكەن. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كورىنىسى دە كوڭىل قۋان­تارلىقتاي ەمەس. دەسەك تە, ددۇ زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىنە جۇگىنسەك, ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ جونىنەن قازاقستان ءۇشىنشى ورىنعا, ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر ەكەن. وسىعان سايكەس, جالپى الەم­د­ە ءاربىر 40 سەكۋند سايىن, ەلىمىزدە ءار ساعات سايىن ءبىر ادام ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىن كورىنەدى. لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا سۋيتسيد ماعىناسى (cui – ءوزىن, caedere – ءولتىرۋ), ياعني ءوز ومىرىڭە بالتا شابۋ, سانالى تۇردە ءومىر ءسۇرۋدى توقتاتۋ دەگەنگە سايادى. بۇگىنگى تاڭداعى وتە سالماقتى ماسەلەگە اينالعان وسىناۋ اتى جامان دەرتتى اركىم ارقالاي قابىلداپ, ءوز الدىنا توپشىلايدى. ءبىرى – زاماننىڭ وزگەرۋى دەسە, ەكىنشىلەرى – الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ قيىن­دى­عى­نان, نە بولماسا, دەنساۋلىقتىڭ سالدارىنان دەپ تانيدى. ال كەيبىرەۋلەر تۇقىم قۋالاۋشىلىق جو­لىمەن كەلەدى دەسەدى. ويلاپ قا­را­ساڭ, دەنە تۇرشىگەرلىك ءجايت. را­سىن­دا, مۇنداي جاعدايلارعا ادامدار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بارادى. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇل ءما­سەلە جابىق قارالاتىن بولعان. 1930 جىلى ساناق جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت ءوز-وزىنە قول جۇم­ساعاندارمەن اينالىساتىن سەك­توردى جاۋىپ, بۇل جۇمىستى پسيحياترعا تاپسىرادى. نەگە دە­سەڭىز, وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان­دار­عا اقىل-ەسى كەمىس, پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققاندار دەپ باعا بەرىلدى. سول كەزدە اقش-تا دا ءوزىن ولىمگە قيىپ, ودان امان قالعان­دار­دى جازاسىن وتەۋ ءۇشىن تۇرمەگە قامايدى ەكەن. دۇنيە جۇزىندە جىل سايىن شامامەن 1 ميلليونداي ادامنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساپ, 10-20 ميلليونداي ادامنىڭ ءوز ومىرلەرىن قيۋعا ارەكەت جاساي­تىن­دىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. وسى­عان وراي, مامانداردىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ءىىم ەمحاناسىنىڭ دارىگەر پسيحياترى زاۋرەش سول­تان­عازينوۆاعا جولىعىپ, قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان سۋيتسيد ءما­سە­لەسى جايلى ويىن سۇراعان ەدىك. – عىلىمي بولجام بويىنشا, ءسۋيتسيدتىڭ ءۇش ءتۇرى بار, – دەيدى زاۋرەش باريتدەنقىزى. – ونىڭ ءبىرىنشىسى كوبىنەسە جاسى ەگدە تارت­قان ادامدار مەن ءجاسوسپى­رىم­دەر اراسىندا اشىق تۇردە بەلەڭ الاتىن ءتۇرى. مىسالى, ءجاسوسپ­ى­رىم­دەرگە «قالاي ءومىر سۇرەمىن؟ مەن قانداي ادام بولامىن؟», ياعني بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىك سەبەپ بولسا, قارت كىسىلەردى «مەن قالاي ءومىر ءسۇردىم, بۇل ومىردە كىم بولدىم؟» دەگەن وي مازالايدى ەكەن. ەكىنشى توپقا ءوز ومىرىنە جاۋ­اپسىز قارايتىن, اتاپ ايت­قان­دا, بەلگىلى ءبىر قاۋىپتى ايماقتاردا ءجيى جۇرەتىن كىسىلەردى جاتقىزۋعا بولاتىن سىڭايلى. ءۇشىنشىسى – قورقىتۋ, ۇركىتۋ, نەمەسە ءوز ايت­قا­نىمەن جۇرگىزۋ ماقساتىن كوز­دەي­تىن, ايەلدەر اراسىندا كوپ كەزدەسەتىن دەمونستراتسيالىق ءتۇرى. ادامداردىڭ ءوز ەركىمەن ءومىرىن قيۋى ماسەلەسىن دارىگەرلەر, پسيحولوگتار, پسيحوتەراپەۆتەر, زەرت­تەۋشىلەردىڭ قاراستىرىپ كەلە جات­­­­­قانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. الايدا, ودان ەش ناتيجە شىعار ەمەس. كەرىسىنشە, كۇن وتكەن سايىن جاع­دايدىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقان­دىعى بايقالادى. داعدارىستى كۇي­گە تاپ بولعاندار ونى تەك ءۇي­دىڭ ىشىندە تالقىعا سالىپ, سىرتقا شىعارماۋعا تىرىسادى. سون­دىق­تان دا, مۇنىڭ سەبەبى كوپ جاع­دايدا انىقتالماي قالادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمى ءسۋيتسيدتىڭ 800-دەن استام ءتۇرىن انىقتاعان. ەجەلگى حا­لىق­تاردىڭ دىلىنە جات بولعان بۇل ۇعىم, سوڭعى جىلدارى بەلەڭ ال­ىپ, دەرت كوزىنە اينالدى. بۇل رەتتە, كەز كەلگەن ءدىن ءوز-ءوزىن اجالعا قيا­تىن­دارعا وڭ قاباق تانىت­پاي­تى­نى بەلگىلى. كەزىندە حريستيان ءدىنى وكىلدەرى وسى جولدى تاڭداۋ­شى­لاردى جەر قوينىنا تاپسىر­ما­عان. ال ەجەلگى گرەكيادا وزدەرىنە قول جۇمساۋعا ۇمتىلعانداردىڭ قول­دارىن شاۋىپ تاستاعان. ال يسلام مەملەكەتتەرىندە بۇل – سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. شاريعا­تى­مىز­عا قايشى كەلگەندەرگە جانازا نامازى وقىلمايدى, قۇران با­عىش­تالمايدى. قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جال­عىز جولى – ءوز-وزىنە قول جۇمساپ, اجال قۇشۋ بولماسا كەرەك. ونى «ويلانباستان شەشىم قابىل­داۋ­دىڭ سالدارى» دەپ تۇسىنگەن دۇ­رىس. ادامدار كوبىنەسە باسىنا قيىنشىلىق تۇسكەن كەزدە ونى شەشۋدىڭ جولدارىن تابا الماي, وسى دەرتكە شالدىعىپ جاتادى. شىعىستا «ءبىر كۇندىگىڭدى ويلا­ساڭ, كۇرىش ەك, ون جىلدىعىڭدى وي­لاساڭ, اعاش ەك, ءجۇز جىلدى­عىڭ­دى ويلاساڭ, ۇرپاعىڭا جاقسى ءتالىم-تاربيە بەر», دەگەن قاعيدا بار. بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم, ەگەر ءاربىر بالاعا جاستايىنان جاقسى تاربيە بەرىپ, ستەرەوتيپكە بوي الدىرماي, ءومىردى باعالاي بىلۋگە ۇيرەتىپ وسىرسەك, مۇنداي قاي­عى­لى جاعدايلارعا تاپ بولما­سى­مىز كادىك. بۇل رەتتە بالانىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى ويا­تىپ, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناتيجەلى ءارى ءتۇزۋ باعىت-باعدار بەرۋىمىز ابزال. «ادام ومىرگە ەسسىز بولىپ كەلەدى, ەسالاڭ ءومىر سۇرەدى», دەپ ادام ومىرىنە قىسقا عانا «مىنەزدەمە» بەرگەن اسقار توقپانوۆتىڭ بۇل سوزىنەن تالايدى اڭعارۋعا بولادى. ايتسە دە, ەسسىز كەزىندە ومىرمەن ەسەپ ايىرىسقىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ كەتتى. سودان سەكەم الدى ما, سوڭعى ۋاقىتتا ءوز-وزىنە قول جۇ­مساۋشىلار اراسىنداعى سۋيتسيد سەبەپتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ماماندار ساراپتاما ءجۇر­گى­زە باستادى. سونىڭ ناتيجەسى بوي­ىنشا باليعات جاسقا تولماعان بالالار اراسىندا 2005-2007 جى­ل­دارى 1146 ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقي­­عاسى تىركەلىپ, سونىڭ 750-ىندە كامەلەتكە تولماعاندار سوزگە كەلمەي, «ءجۇرىپ» كەتكەن. مۇنداي ءجايت­تەر كۇن وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە. قالاي دەسەك تە, تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان بۇل پروبلەمانىڭ سەبەبى وتە كوپ. دەگەنمەن, مۇسىلمان با­لا­سى ءۇشىن وزىڭە-ءوزىڭ قول جۇم­ساۋ اۋىر كۇنا ەكەندىگى ەش كۇ­مان­سىز. ويتكەنى, جان – جاراتۋشىنىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەڭ قاسيەتتى اما­ناتى. ءوز ءومىرىن قيۋ – سول اما­نات­قا جاسالعان قيانات. دىنگە سەنىمى بار ادام ءومىردىڭ قيىن­دىق­تارىن سىناق دەپ بىلەدى, وتكىنشى دەپ قارايدى. ءاربىر قيىندىقتان كەيىن, جەڭىلدىكتىڭ كەلەتىنىنە سەنەدى. جاراتۋشىدان ءۇمىتىن ەش ۇزبەيدى. سابىر ەتەدى. ءومىردىڭ ەڭ قيىن ءسات­تەرىندە دە ءوزىن ولتىرۋگە بارمايدى. ەندەشە, ءوزىن-ءوزى ءولتى­رۋدىڭ سەبەپتەرىن ءومىردىڭ قيىن­دىق­تارىنان ىزدەۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداعى باستى سەبەپتى «سەنىم» دەپ بىلگەن ءجون. يمانى تولىق ادامداردا قانداي دا ءبىر قايعىنى جابىلا كوتەرۋ, قي­ىن­شىلىققا ورتاقتاسۋ دەگەن بار. ال يمانسىز جانداردا مۇنداي جاع­داي­لار كەزدەسە بەرمەيدى. سول سەبەپتى قينال­عان كەزدە قايعىسى ەسەلەنىپ, بۇل دۇنيەدەن قاشۋدان باس­قا جولى قالمايدى. ويتكەنى, و دۇنيەگە دەگەن سەنىم جوق. ءسويتىپ, ونسىز دا قىزىعى قاشقان ومىرىنەن باز كەشىپ, بۇل جالعانمەن قوش ايتىسىپ كەتە بارادى. ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستاعى جاقىن ادام­دا­رى­مىز­عا جىلى شىراي تانىتىپ, ىشكى جاندۇنيەسىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. وسى ارقىلى عانا جاقسى جاعىنان ىقپال ەتىپ, ۇلكەن ناتيجەگە جەتەرىمىز حاق. سونىمەن قاتار, قولداۋ كورسەتەتىن ءتۇرلى مەكەمەلەر دە جەت­كىلىكتى. سولاردىڭ كومەگىنە ءجۇ­­گىنىپ, ومىرىمىزگە قاجەتتى ءنار الا بىلسەك, بۇل پروبلەمانى ەڭسە­رە الاتىنىمىز كۇمانسىز. جۇلدىز ءبايدىلدا. استانا.