شىرايلى شىعىستىڭ شارىقتاعان شاعى

8-9 قىركۇيەكتە استانادا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى «شىعىس قازاقستان – كەڭ بايتاق ەلى­مىز­دىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەتتەس ءوڭىر. بۇل تە­ڭەۋ ونىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتىنا عانا ەمەس, بارشا ءبىتىم-بولمىسىنا, تاماشا ادام­دا­رى­نا دا تىكەلەي قاتىستى. شىعىس قازاقستان وبلىسى – تاۋەلسىز ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان, ونەركاسىبى قارىشتاپ دامىعان ايماقتاردىڭ ءبىرى. جۇزدەن استام ۇلتتىڭ باسىن قوسىپ وتىر­عان بۇل ايماق ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتا­لىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.

 

 ءوڭى كىرگەن, وزگەرگەن  ور التاي

وبلىس اكىمى  بەردىبەك ساپارباەۆپەن اڭگىمە

– بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ەڭ ال­دىمەن ەلباسى اتاپ وتكەندەي, شى­عىس ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ رۋحاني ور­تا­لىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانا­لا­دى دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدىڭ اس­تا­رىنا ۇڭىلە كەتسەك؟ – تاۋەلسىزدىك – ءتاتتى ۇعىم. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭسا­عان تاۋەلسىزدىك ءوزى كەلىپ تۇعىرىنا ورناي قويماعانى بەلگىلى. ەندەشە كەيىنگى ۇرپاق تاۋەلسىزدىك تۋىن جو­عارى ۇستاپ, وعان وزدەرىنىڭ ۇلەس­تەرىن قوسسا, نۇر ۇستىنە نۇر! بيىل حال­قى­مىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىل­دىق مەرەيلى مەرەكەسىن اتاپ وتەتىن ايى­­رىق­شا قاستەرلى دە ارداقتى جىل. كۇش-قايراتى مەن جىگەرى جا­نىپ تۇرعان جاس جىگىتتىڭ جاسىنداي عانا بۇل جي­ىرما جىل ايتۋعا جەڭىل بولعانى­مەن, تاريح تەرەڭىنە ءۇڭىل­سەڭىز, تالاي اسقار اسۋلار مەن بەلەستەردەن وتە­­­سىز. وسىنداي ۇلكەن شەكارانى اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشى­مەن ۇستاپ تۇرعان اتا-بابا­لا­رى­مىز اتامەكەن ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسىپ ءجۇرىپ, عاسىرلار بويى ۇمتىلا اڭساعان اسىل ارمانىنا قول جەتكىزدى. جي­ىرما جىلدا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز قۇرىلىپ, قازىر ونى بۇكىل الەم جۇرت­شىلىعى ءبىلىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا كورەگەن باسشىلىعىمەن كەمەل كەلەشەككە – وركەنيەت ولكەسىنە جول تارتقان سال­­­قار كەرۋەنىمىزدىڭ جۇگى سالماق­تى ءارى سارا. ءبىر عانا مىسال. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمىز, ءتورت­­­كۇل دۇنيەدە قىسقى ازيا ويىن­­­دا­­رىنىڭ ءتورتىنشى مەملەكەت بولىپ بىزدە ءوتۋى, حالىقارالىق دارەجەدەگى يگى شارالاردىڭ قازاقستاندا ءوتۋى مەم­لەكەتتىڭ بايراعىن اسپانداتا ءتۇستى. وتكەن جىلى كەندى التايدا قا­زاق­ستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى پرە­زيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوت­كەن حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فو­رۋم­نىڭ اياسى اۋقىمدى بولىپ, تالاي كەلىسىم-شارتتارعا قول قوي­ىلدى. كەندى التايدىڭ ەكونومي­كاسى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى. ەل­­باسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تەك وتكەن جىلى شىرايلى شىعىستا 43 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك دامي ءتۇستى. بۇل كۇندەرى كەندى التايدا ءىرى-ءىرى بىرنەشە ين­دۋس­تريا­­لىق-يننو­­ۆا­تسيا­لىق جوبالار جۇزەگە استى. ول­اردىڭ قاتارىندا «كازتسينك», «وسكەمەن تيتان-ماگني» كومبي­نا­تى, «ءۇلبى» مەتاللۋرگيا زاۋىتىن­داعى ءىرى جوبالار بار. «كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بيىلدىڭ وزىندە ەكى زاۋىتتى قاتارعا قوستى. – وبلىستى يندۋستريالىق-ين­نو­­­ۆاتسيالىق دامىتۋدا تاعى قان­داي ىستەر اتقارىلماق؟ – باقىرشىق جانە اقتوعايداعى كومبيناتتار التىن, باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن پوليمەتالل كەندەرىن ءوڭ­دەيتىن قۋاتتاردى ىسكە قوسپاق. ولاردا بىرنەشە مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ەلباسىنىڭ اۋىل تۇرعىن­دا­رىن ەڭبەككە ورنالاستىرۋ ءجونىن­دە­گى تاپ­­سىرماسى كۇندەلىكتى نازاردا. سەمەيدەگى اۆتوكولىك جانە «بەلارۋس» تراك­­تورىن شىعاراتىن زاۋىت قازىر ءوز ونىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن. قا­زاق­ستاندىق تراكتور ارزان بول­­­عان­دىقتان, وعان تاپسىرىس كوبەيە ءتۇس­تى. وسكەمەندەگى «ازيا-اۆتو» كو­لىك زاۋىتىنىڭ قۋاتىن جىلىنا 25 مىڭ دانا تۇلپار شىعارۋعا جەتكىزۋ با­عى­تىندا دا جۇمىستار ىستەلۋدە. ءما­سە­لەن, كاسىپورىنعا قوسىمشا قۇرىلىس الاڭدارىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرى بەرىلدى. سەمەي مەن كۋرچاتوۆ قالا­لارىندا دا تەجەگىش قۇ­رالدارىن شى­عارۋ ويدا بار. سەمەيدە قۇرت اۋرۋىن ەمدەيتىن اۋرۋحانا, كۇر­شىمدە 150 ميلليون تەڭ­گەگە قو­ناقۇي سالىنباق. وتكەن جى­لى پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن جا­­­ڭا اۋىل – «شىعىستا» دا قۇ­­­­رى­­­لىس جالعا­سىپ, جاڭادان تۇر­­­­عىن ءۇي­لەر سا­لى­نىپ جاتىر. – سوڭعى ءۇش جىلدا كەندى التايعا تار­­­تىل­­­عان ين­ۆەس­تي­­­تسيانىڭ كولەمى قانشا؟ – 2009 جىلى – 139, وتكەن جى­لى – 144,7 ال بيىلعى جەتى ايدا 84,9 ميلليارد تەڭ­گە ينۆەستيتسيا تار­تىل­­­عان ەكەن. بۇل جامان كور­سەتكىش ەمەس. – ەكى جارىم جىلدا اتقارعان ىستەرىڭىزگە قانداي باعا بەرەسىز؟ – ارينە, ءوز كوماندامىزبەن قو­يان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, حالىقتىڭ العى­سىنا بولەنسەك, ودان ارتىق قان­داي باعا كەرەك. ادامداردى رۋحاني جا­عىنان تۇلەتىپ, كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن, كۇش-جىگەرىن كۇش­ەيتە الساق, جامان بولماعانى عوي. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءوڭ­ىردە ونشا دا­مى­ماي وتىر. ول كەم دەگەندە 30 پايىزدان تومەن بول­ماۋى ءتيىس. سو­نىمەن بىرگە, وڭدەۋشى كاسىپورىن­دار سالۋدا دا «اتتەگەن-ايلار» ورىن الىپ وتىر. جول سالۋ, كاسىپ­كەر­لىك­تىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسە­لە­لەرى دە مەنى وي­­لان­دى­رادى. ءتۋريزمدى دا­مىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ساپالى جول جوندەۋ نازاردا. ال­تاي­­دىڭ برەندى – بال جانە مارال شارۋا­شىلىعىن تىڭ بەلەسكە شى­­عارۋ دا باستى مىندەت بولسا كەرەك. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وسكە­مەن­نىڭ تورىندە حاكىم ابايدىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. بۇل ەل ءومى­رىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولاتىن. ور­ىس­تىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيننىڭ ەسكەرتكىشى اقىن ەسىمىمەن اتالاتىن وبلىستىق كىتاپحانا الدىندا بوي تۇزەدى. ءۇندىنىڭ ۇلى اقىنى رابيندرانات تاگوردىڭ قولادان قۇيىلعان تۇعىرى جامبىل اتىنداعى سايابا­ق­تان بوي تۇزەگەندە, ءۇندىستاننىڭ قا­زاق­ستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سالتاناتتى وقيعاعا قاتى­سىپ, قازاقستاننىڭ بولاشا­عى­نا كا­مىل سەنەتىنىن ءمالىم ەتتى. – بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ءوزىڭىز تىزگىنىن ۇستاعان وركەندى وڭىردە ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا وسكە­مەن قۇلپىرىپ سالا بەردى. ەرتىس پەن ءۇلبى جاعالاۋى قالا تۇرعىن­دا­رىنىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينال­دى. وتكەن جىلى كەندى التايدا جاڭادان ءۇش اۋىلدىڭ اش­ىل­عانى بەلگىلى. ەندى وسىلار جاي­لى تارقا­تىپ ايتىپ بەرسەڭىز. – تەك شىعىس ءوڭىرى عانا ەمەس, ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى دەپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 25-28 تامىزى ارالىعىندا «التاي – تۇركى الە­مى­نىڭ التىن بەسىگى» اتتى ءبىرىنشى حا­لىقارالىق فورۋمدى اتار ەدىم. بۇل شارانى وبلىس اكىمى مەن تۇركى ءما­دەنيەتىنىڭ «تۇركسوي» حالىق­ارا­لىق ۇيىمى بىرلەسىپ وتكىزدى. حا­لىق­ارالىق فورۋم اشىلاتىن كۇنى وعان قاتىسۋشىلاردى ەلباسى ن. نازارباەۆ جانە تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گيۋل قۇتتىقتادى. جاپونيا, ءوڭتۇس­تىك كورەيا, تۇركيا, رەسەي, بارلىعى 12 مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى مەن تا­ريح­شىلارى, ماماندارى قاتىسقان فو­رۋم­نىڭ ماقساتى – حالقىمىزدىڭ, جال­پى تۇركى الەمى­نىڭ ءتول قۇن­دى­لىق­تارىن تەرەڭ زەرتتەۋ, وبلىس اۋ­ما­عىن­دا مادەني ءتۋريزمدى دامىتىپ, وعان ينۆەستيتسيا تارتۋ بولىپ تابىلادى. بەرەل قورعانىنا الەم جۇرت­شى­لىعىنىڭ نازارى اۋىپ وتىرعانى شىندىق. سوڭعى عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, التاي قيىر شى­­عىستان ەۋروپاعا دەيىنگى ارا­لىق­تى مەكەندەيتىن سان الۋان حا­لىق­ت­اردىڭ اتامەكەنى. بەرەل قور­عا­نىنداعى قازبا جۇمىستارى ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەڭ ەجەلگى قونىستارى وسىندا ورنالاسقانىن ايشىقتاي ءتۇستى. سوندىقتان بولسا كەرەك, شى­عىس قازاقستان تۇركى مادەنيەتىن ساقتاۋشى ولكە بولىپ سانالىپ كەلدى, سانالا بەرەدى دە. حالىقارالىق فورۋمنىڭ باسقا دا باسىمدىقتارى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسە­لەن, فورۋم بارىسىندا ءبىز قازاق­ستانداعى تۇركيا مەن جاپونيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىلەرى لالە ۇلكەن مەن يۋد­زو حارادامەن كەزدەسىپ, ماڭىز­دى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ولارعا بەرەل قورعانى قاتتى ۇنادى. بەرەلدەگى تاعى بىرنەشە قورعاندى زەرت­تەۋ­گە قارجى بولەتىنىن دە جاسىر­ما­دى. ساۋدا-ەكونوميكالىق, ساياسي, ءما­دەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا قوس مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. ماسەلەن, سەمەي مەن تۇركيانىڭ بۋرسا قالا­سىنىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق تۇر­عىدا ءبىرشاما ۇقساستىقتاردى اڭعا­رۋ­عا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم سالاسى مەن ماتا توقۋدا ساۋ­دا-ساتتىق كۇشەيە تۇسپەك. بۋرسا قالا­سى باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋى­مەن قىركۇيەكتىڭ 22-23 كۇندەرى وب­لىس دەلەگاتتارى اتتانىپ كەتپەك. بۇل كەز­دەسۋ ناتيجەسىندە ەكى ەل ارا­سىن­داعى ساۋدا-ساتتىق دامىپ قانا قوي­ماي, ينۆەستيتسيا كولەمى ارتا تۇسپەك. وتكەن جىلى 600 ميلليون تەڭگەگە «نۇروردا» حالىقارالىق مەكتەبىن تۇرىك اعايىندارى سالىپ بەردى. قا­زىر وندا 200 شاكىرت تەرەڭ ءبىلىم ال­ىپ جاتىر. ال جاپونيا مەن قازاق­ستان اراسىنداعى ەكونومي­كا­لىق باي­­لا­نى­س­تار دا جەمىسىن بەرە باستا­دى. ەكى جاقتى تاۋار اينال­ى­مى اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 18,1 ميلليون دوللارعا جەتكەن. اتاپ ايتقاندا, اتوم ەنەر­گيا­سىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ, ماشينا قۇراستىرۋ سا­لا­لارىندا ءارىپ­تەستىك كۇشەيە ءتۇستى. بۇل رەتتە كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى اتوم ونەر­كا­سىبىندە بىرلەسىپ جۇمىس اتقارىپ جات­قان ءبىزدىڭ ماماندار مەن جاپون­دىق عالىمداردىڭ جوبا­لارىن ەرەكشە اتاعان ورىندى. قىس­قاسى, حالىق­ارالىق فورۋم اياسىندا جاسالعان كەلىسىم-شارتتار ءتۋريزمدى دامىتۋعا, بەرەل قورعانىنىڭ ءالى اشىلماي جاتقان قۇپياسىن زەرت­تەۋگە, باسقا دا تاريحي قۇندى­لىق­تار­دى اشۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەگەن ويدامىن. – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا ارنالعان تاعى ءبىر ماڭىز­دى شارا – «شىعىس شىنارى» حا­لىق­ارالىق جىر ءمۇشايراسى. بي­ىل ەكىنشى رەت ءوت­كى­­زىلگەن ءمۇ­شاي­را­نىڭ ماقساتى مەن مۇراتى جاي­لى نە ايتار ەدىڭىز؟ – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى قۇن­دى­لىعى – ءتىل. ءتىل جويىلعان جەردە ۇلت تا قۇرىپ بىتەدى. ەگەر قىزىل­وردا نەمەسە شىمكەنتتە جىر ءمۇ­شايرالارىن وتكىزسە, ەل ەلەڭدەپ, قۇلاعىن تۇرە قويمايتىنى بەلگىلى. سەبەبى ول كۇندەلىكتى وقيعا رەتىندە قابىلدانادى. ال ورىستار كوپ شو­­عىرلانعان, ال جەرگىلىكتى ۇلت وكىل­دەرى از تۇراتىن وسكەمەندە جىر ءمۇشايراسىن وتكىزۋدىڭ سالماعى با­سىم, ماڭىزى زور. سوندىقتان وتكەن جىلى العاش رەت وسكەمەندە «شى­عىس شى­نارى» اتتى جىر ءمۇشاي­را­سى وتكەن كەزدە ەلىمىزدىڭ جەر-جە­رى­نەن, ءتىپتى بىرنەشە شەتەلدەردەن 145-تەن استام اقىندار قاتىستى. ەكىنشى رەت وتكەن حا­لىقارالىق اقىن­دار سايى­سى اتا زاڭنىڭ 16 جىل­دى­عى مەن قا­زاق­ستان­نىڭ 20 جىلدى­عى­نا ارنالدى. بىلتىرعىعا قاراعاندا جىر ءمۇ­شايراسىنىڭ ەرەكشەلىگى – سوڭعى كە­زەڭگە وتكەن اقىنداردى بەس-التى كۇن ەرتە شاقىردى, وبلىس تۇرعىن­دا­رى­مەن, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن جۇزدەس­تىردىك. ايتۋ­لى اقىن-جا­زۋ­شى­­لار­مەن كەزدەسۋ اباي جانە جارما اۋدان­دا­رىندا ءوتتى. «شى­عىس شىنارى» جىر سا­يى­سىن وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىم­دى­گى مەن قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى بىرلەسىپ وتكىزدى. ونىڭ قورىتىن­دى­سى «ەگەمەن قا­زاقستاندا» جاريا­لا­نىپ, جەڭىمپاز اقىنداردىڭ ولەڭ­دە­رى بەرىلدى. دەسەك تە, ولەڭ جىرعا سۋساپ قالعان شىرايلى شىعىس حال­قى ءۇشىن مۇن­داي جىر دودالارىنىڭ جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇ­رۋى زاڭ­دى­لىق. مۇشايراعا قاتىس­قان اقىندار ولەڭدەرىنە وسكەمەندى, ەل تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعىن, ەل تىنىش­تى­عىن ارقاۋ ەتتى. – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن ەكىنشى حالىقارالىق بال فەستيۆالى ءجو­نىن­دە دە ءسوز قوزعاي كەتسەڭىز.  – مارال مەن تەڭ­بىل بۇعى اسقا­رالى التايدا عانا وسەدى. ءبىر كەزدەرى ونىڭ سانى 30 مىڭ­عا جەتكەن. الاي­دا نارىقتىڭ ءوت­پەلى كەزىندە قيىن­دىق­تىڭ قىسپا­عىن­دا قالعان شارۋا­شىلىقتار ءبىراز مارالدىڭ باسىن قۇرتىپ جىبەردى. قازىر كەر مارال مەن تەڭبىل بۇ­عى­نىڭ باسىن كوبەيتۋ شارالارى اتقارىلىپ جا­تىر. «اق­سۋ-دەن» كور­پوراتسياسى پان­تىدان ءتۇرلى ءدارى­لەر­دى جاساپ شى­عارادى, ول شەتەلدەرگە دە ساتى­لىپ جاتىر. قازىر ءبىر كا­تون­قاراعاي اۋدانىندا پانتىمەن ەم­دەيتىن وڭعا تارتا شيپاجايلار بار. ت.يسا­با­ەۆ­تىڭ «بايان», توپ­قاي­ىڭ اۋىلى ما­ڭىن­داعى «ەكى دوس» شيپاجايى تۇر­عىنداردى پانتىمەن ەمدەۋدە. باسقا دا پانتى­مەن ەمدەيتىن مەكەمەلەر بارشىلىق. بۇل ءوڭى­ر­دە ءتۋريزمدى دا­مىتۋدىڭ تا­ياۋداعى بەس جىلعا ار­نالعان باع­دار­لاماسى بار. اتاقتى «راحمان قاي­نا­رى» شيپاجايىنا جول سالۋ ماسەلەسى دە بىرتىندەپ شەشىلمەك. ال تاڭداي قاق­قىزعان التاي بالى ەكىنشى حا­لىقارالىق فەستيۆالىن وتكىزۋدەگى ماق­سات – قازاق­ستاندا ومارتا شارۋا­شى­لىعىن دا­مىتۋ, وعان شەتەل­دىك­تەردىڭ ىنتا­سىن تۋدىرۋ, بالدىڭ ساپاسىن ارت­تىرۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىز بويىنشا بالدىڭ 80 پا­يىزى كەندى التايدا وندىرىلەدى. ءوت­كەن جىلى دا العاشقى بال فەستيۆالىن وتكىزگەن ەدىك. ارالاردىڭ تۇ­قى­مىن كوبەيتۋ ماقساتىندا بىل­تىر ءتورت ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولىن­گەن. ال بيىل اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىقتارىنا 24 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلدى. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە, اسىل تۇقىمدى ومارتا شا­رۋا­شىلىعىنىڭ سانى 8-دەن 31-گە جەتكىزىلدى. ەلىمىزدە تاياۋ جىل­دا­رى بال اراسىنىڭ ۇياسىن 2 ميللي­ون­عا جەتكىزۋ كوزدە­لىپ وتىر. بال – ادام اعزاسىنا اسا قاجەت بيولو­گيا­لىق زات. جاپوندار ءسۇت پەن بالدى كۇن­دە­­لىك­تى تۇتىنۋ ءناتي­جە­سىندە 80-90 جىل عۇ­مىر كەشۋدە. ءوت­كەن جىل­دان باستاپ ءبىز مەكتەپ وقۋ­شى­لا­رىنا كۇن سايىن 20 گرامم بال مەن ءبىر ستاقان ءسۇت بەرۋدى باستادىق. ونى وب­لىس بيۋد­جەتى كوتەرىپ الادى. سون­دىق­تان بيىلعى بال فەستيۆالىندە ءار ەلدەن كەلگەن عالىمدار مەن ماماندار التاي بالىنىڭ الەمدە تەڭدەسى جوق ساپالى ەكەنىن مويىندادى. – ءسوز سوڭىندا بۇدان باسقا دا باس­تامالار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – شىعىستىڭ شىرايى كىرسىن دەپ جۇرگەن ازاماتتار از ەمەس. «تۋعان جەرگە تاعزىم!», «تۋعان ەل – التىن بەسىگىم!» اكتسيالارى بويىن­­شا بىل­تىر دا وبلىس ورتالىعىندا ءار اۋدان, قالانىڭ مادەني كۇندەرى, از­ىق-ت ۇلىك جارمەڭكەلەرى ءوتتى. وعان ءار اۋداننان شىققان تالانتتى عا­لىمدار مەن ونەر ادامدارى, ەڭبەك تارلاندارى قاتىسىپ, ارزان باعا­مەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ساتىلدى. قالتالى ازاماتتار كىندىك قانى تامعان مەكەندەرىنە اتباسىن بۇ­رىپ, ءوز قارجى­لا­رىنا مادەني-الەۋ­مەتتىك عيماراتتار مەن مەشىتتەر, سپورت زالدارىن سا­لىپ بەردى. ولار­دىڭ قاتارىندا قا­زاقستاننىڭ چە­حياداعى توتەنشە ءجا­نە وكىلەتتى ەلشىسى اناربەك كاراشەۆ بار. ول بۇدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ءوزى تۋعان جەرى ءۇرجاردا مەشىت سالىپ بەرسە, قازىر سپورت كەشەنى قۇرى­لى­سىن اياقتاپ قالدى. جاقىندا عانا ايا­گوز­دىڭ تۋماسى تولەۋتاي سۇلەي­مە­نوۆ دەگەن ازامات 84 ميلليون تەڭ­گەگە سپورت كەشەنىن سالىپ بەردى. زاي­سان­دىق كاسىپكەر, الماتىدا تۇ­راتىن ايدار بارىسوۆ دەگەن ازامات تا كىندىك قانى تامعان زايسانىنا ءسۇت زاۋىتىن سالىپ بەردى, قازىر وندا جيىرمادان استام ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر. كوكپەكتىدەگى «ەلىم-اي» دەگەن جوبا ماڭىزدىلىعىمەن ەستە قا­لادى. باعدارلاما اياسىندا ەت ءوڭ­دەيتىن زاۋىت, تۇرمىستىق كەشەن جۇمىس ىستەمەك. بەسقاراعاي اۋدانى قى­تايلارمەن بىرلەسىپ 10-20 گرام­دىق بالدى ارنايى قوراپتارعا قۇي­ىپ, تۇرعىنداردىڭ قاجەتىن وتە­مەك. باس­قا اۋدانداردىڭ ازامات­تا­رى دا «تۋ­عان ەل – التىن بەسىگىم!» اك­تسيا­سى بويىنشا وسىنداي يگى شا­را­لار­عا بەلسەنە ارالاسا باستادى. شىرايلى شىعىس قازاقستان وب­لىسىنىڭ وكىلدەرى وسى اپتادا استانا جۇرتشىلىعىنا وزدەرى شى­عارعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىن, ءوس­كەمەندە قۇراستىرىلعان اۆ­توكو­لىك­تەرى مەن ەكونوميكا سالا­سىن­داعى جەتىستىكتەرىن كورسەتە الا­دى. قىس­قا­سى, اسقاق التاي استا­نا­عا كوشىپ بار­عان­داي اسەر قالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.   قويناۋى تولى قازىنا اتىڭنان اينالايىن, تاۋەلسىزدىك, ءوزىڭدى الاش ۇراندى حالقىڭ قانشاما عاسىر ساعىنا دا سارعايا كۇتىپ ەدى؟! تاۋبە, سول الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدەرگە تونىن بەرسە دە قوڭىن بەرمەي, سىرىن بەرسە دە سىنىن بەرمەي ەگەمەندىگىنە ەسەن-ساۋ جەتكەن جۇرتىمىز بۇگىنگى تاڭدا سول ەگىلە توسقان ەگەمەندىگىنىڭ ۋىز سورعالاعان ەمىزدىگىنەن ەرنىن الا الماي جاتىر. سونداي وڭىرلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – اقباس التاي مەن اقنيەت ارقانىڭ سا­مۇ­رىق قاناتى تالار التى ايشىلىق ارا­سىنداعى التىن كوپىر ىسپەتتى, ۇستىندەگى قۇندىز جاعالى بۇلعىن شاپا­نى­­­نىڭ قوس ءوڭىرىن اسقارالى شىڭدارىنان لەكىتە سوققان سامال جەلى جەلپ ەتكىزسە بولدى التىن مەن كۇمىس, مىس پەن قورعاسىن, ۋران مەن تيتان ساۋىلداي توگىلەتىن – شىعىس قازاقستان وبلىسى. ءبىرىنشى سارىن: كۇن شاپاعى شى­عىس­تان قۇيىلادى. مىناۋ – ەركە ءارى كەكسە ەرتىس. ال مىناۋ ءبىر ۇلبىرەي اعىپ, سىڭعىرلاي كۇ­لىپ, ەرتىس اپكەسىنىڭ قولتىعىن قولاڭ شا­شىمەن قىتىقتاپ, ايپارا قۇشاعىنا كىرىپ بارا جاتقان ءۇلبى اتتى ارۋ وزەن. انە, سولاردىڭ توعىسار مۇيىسىندە كەر مارالداي كەرىلىپ, ايشىلىق جەردەن كورىنىپ اسەم ءبىر قالا جاتىر. ول – وسكەمەن. قا­لانىڭ تاريحى ءۇش عاسىردىڭ توڭىرەگىن شاڭداتادى. جىرى دا, سىرى دا, مۇڭى مەن شەرى دە, وتكەن عاسىرلار شەجىرەسىنەن شەرتەر ءاپسانالارى دا مول. اڭگىمە وندا دا ەمەس, بۇگىنگى اڭگىمە – بۇل قا­لا­نىڭ وبلىستاعى جاقسىلىقتار مەن جا­سام­پاز­دىقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعانىندا. اتار تاڭ مەن شىعار كۇننىڭ شى­عىس­تان باستاۋ الاتىنى, سونان كەيىن بارىپ بۇتكىل قازاقستانعا شاپاعى مەن شۋاعىن تاراتاتىنى – بەسەنەدەن بەلگىلى. ياعني, بۇل ءوڭىردىڭ جۇرتى, بىزدەر, اتار تاڭدى العاش قارسى الامىز. ال, كوك تۇرىكتەردىڭ كىندىك جۇرتى – كۇن تاۋى, قازىرگى اتا­ۋى­مەن اتار بولساق التاي تاۋىنىڭ شاپ­شى­ما شىڭ­دارى كۇن شاپاعىنا ءبىرىنشى بو­لىپ ماڭ­داي­ىن سۇيگىزەدى ەكەن. ءسىز سوناۋ باعزى زا­مان­دارداعى بابالارىمىزدىڭ ءوز­­دە­­رىنە قۇتتى مەكەن تاڭداۋى مەن جا­ڭا­عى ەرەكشەلىكتەردەن جۇمباعي ءبىر فيلو­سو­فيا­لىق سايكەستىك بايقامايسىز با؟ ءوڭىردىڭ باستى برەندى ءتۇستى مەتاللۋرگيا ەكەندىگى كوپشىلىككە ايان. وبلىس قازاقستانداعى ءتۇستى مەتالدىڭ قايماعى بەس ەلى قازانىن ساپىرىپ وتىر. الەمدەگى كوكجال مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ شىعىستىڭ ۋرانى مەن تانتالىنا, بەريليى مەن مىرىشىنا, مىسىنا ءتاۋ­ەلدى. وبلىس ستراتەگيالىق اسا ماڭىزدى ايماق. سونداي ۇشان-تەڭىز بايلىقتى با­سىپ وتىرۋعا دا, ۇقساتا بىلۋگە دە باي­ىپ­تىلىق, ىسكەرلىك, پاراساتتىلىق قاجەت. بو­داندىقتىڭ قامىتى موينىن قاجاپ, اقجەم ەتكەن قازاقستان سانداعان عاسىر­لار جۇزىندە ءوز بايلىعىنا ءوزى يەلىك ەتە الماي, پۇشايمان كۇي كەشكەنى وتىرىك ەمەس. بار بايلىعى بوتەندەردىڭ قانجى­عا­سىنا بايلانىپ, بوزداپ جۇرگەن جۇرت ەدىك. باسقا حالىقتى بىلمەيمىن, ءدال قازاق ءۇشىن تاۋەلسىزدىك اتتى ۇعىم تىم-تىم قاسيەتتى. ەكىنشى سارىن: جەرى – باي, كودەسى – ماي, ەلى – جايساڭ... تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى اسا قۋاتتى ەكونوميكا ەكەندىگى بەلگىلى. كەشەگى كۇنى كەڭەس وداعى ىدىراپ, ءبىر-بىرىنە كۇش­پەن تەلىنگەن رەسپۋبليكالار ءوز كۇن­دەرىن وزدەرى كورۋگە كوشكەن اسا اۋىر شاقتا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ءبۇت­كىل وداقتىڭ قورعانىس قۋاتىنا, ەكونو­مي­كاسىنا مەلجەمدى ۇلەسىن قوسىپ, ابى­رويىن اسقاق­تاتىپ تۇرعان شىعىس قا­زاقستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ الىپ زاۋىتتارى مەن كوم­بيناتتارىنىڭ تىنى­سى تارىلىپ, وكپە­سىنە سىرىل ارالاسا باستاعان ەستاندى كەزەڭدە ەلباسى ءوزى باس بولىپ تىعى­رىقتان شىعۋ جولدارىن الاسۇرا ىزدەگەنى بەلگىلى. الىس-جاقىن ەلدەردەگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ «ءتىلىن» ءبىلىپ, ءالىپبيىن مەڭگەرىپ قالعان مامان­داردى ارنايى شا­قىرتىپ, ءاۋجايلارىن تۇيگەن. اقىلداس­قان, كەڭەسكەن. ەلباسى ءتۇستى مەتاللۋرگيا قازانىنىڭ استىنداعى قولامتالانعان وت وشەر بولسا, قايتا تۇتاتۋ قيىنعا سو­عا­رىن كەمەڭگەرلىكپەن بولجاي ءبىلدى. جانتالاسا ينۆەستورلار ىزدەدى. شىندىعىن ايتايىق­شى, بۇگىنگى كۇنى شىعىس قازاق­ستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيا كومبينات­تارىنىڭ اي­دا­رىنان جەل ەسىپ, ىسقىرىعى جەر جارىپ تۇرسا, وندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ­تىڭ ۇيقىسىز ءتۇن­دە­رى مەن كۇلكىسىز كۇندەرىنىڭ, ەرەن ەڭبە­گىنىڭ اقتالعانى دەپ بىلگەن ءجون. شىعىس قازاقستان وبلىسى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبى دامىعان وڭىرلەرىنىڭ بىرىنە جا­تادى. التاي مەن ارقا ارالىعىنداعى ايشىلىق ايماقتا جوعارىدا ايتىپ ءوت­كەن ءتۇستى مەتاللۋرگيادان باسقا ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك, جەڭىل جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس يندۋس­تريا­سىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارى شوعىر­لان­عان. ولار نەگىزىنەن ءۇش سالا بويىنشا جىلىكتەلەدى: وڭدەۋ ونەركاسىبى, تاۋ-كەن ءون­دىرىسى, ەلەكتر ەنەرگياسى. ماسەلەن, سوڭ­عى ون جىل ارالىعىنداعى وندىرىلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمىن تارا­زى­لار بولساق, شىندىعىندا دا تاڭ قال­ماس­قا شاراڭىز قالمايدى. 2000 جىلى ءوندى­رىل­گەن ءونىم كولەمى 143,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ول كورسەتكىش 2010 جىلى 624,2 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. ياعني, كولەم 4,4 ەسەگە ۇلعايدى دەگەن ءسوز. سونىمەن قوسا وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ كولەمى دە ءتورت ەسەگە ارتىپ, 449,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. ال تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ءونىم كولەمى ءتىپتى 8,9 ەسەگە دەيىن كوتەرىلگەن. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ 20 جىلدىعىنا وسىدان ارتىق قانداي شاشۋ, وسىدان ارتىق قانداي بازارلىق بولماق! باس-اياعى ون جىل ىشىندە مى­نا­داي قارقىنمەن دامىعان ءوندىرىسىمىز وسى شابىسىنان تايماسا يگى ەدى. نارىقتىڭ باستى قوز­­عاۋشى كۇشى دەپ شاعىن كاسىپكەرلىكتى تەگىننەن-تەگىن اتاماسا كەرەك. وب­لىستا بۇل سالانى جەتى مىڭنان اسا شاعىن كا­سىپورىن, 50 مىڭ­­نان استام جەكە كا­سىپ­­­كەر­لەر تو­ل­ىقتىرۋدا. ءاري­نە, بۇل جەردە ساۋدا جانە قىز­مەت كورسەتۋ سا­لا­لا­رى با­سىمدىققا يە. ءوڭ­ىر­دىڭ جۇمىسقا قا­بى­لەت­تى تۇر­عىن­دارىنىڭ ءتورت­­تەن ءبىرى ءدال وسى سا­لا­­نىڭ قو­لام­تاسىن قا­عىس­تىرىپ, الاۋىن تۇتاتۋدا. ايماقتا جاڭا يننو­ۆاتسيالىق ءوندىرىستى جا­ساق­تاۋ, يننوۆاتسيالىق ين­فراقۇرىلىمدى دا­مى­تۋ جونىندە دە قىرۋار شا­رالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل سالادا اسىرەسە, «يادرولىق تەح­نو­لوگيالار پاركى», «التاي» تەحنوپاركى وتە بەلسەندىلىك بايقاتۋدا. ءما­­سە­لەن, ءبىر عانا 2010 جى­لى «التاي» تەحنوپاركى اياسىندا 16 ءىرى جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلىپ, ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ سۇزگى­سى­نەن جالپى قۇنى 28 759 000 تەڭگەلىك ءتورت يننو­­­ۆا­تسيالىق جو­با وتكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. سو­نىمەن قاتار پرەزيدەنتىمىز ن.نازار­با­ەۆ­تىڭ 2009 جىلعى مامىرداعى تاپسىر­ماسىنا سايكەس وڭىردە جاڭا تەحنولوگيالار ايماعىن قۇرۋ جۇمىسى ءبىر ءسات تە تولاستاماعان. بۇل ءوڭىر ەكونومي­كا­سى­­نا ەلەۋلى سەرپىن بەرەرى راس. جتا اياسىن­دا كونسترۋكتورلىق بيۋرو جانە مەتاللۋرگيا ورتالىعى بىرلەسە قىزمەت اتقارماق. شىعىس قازاقستاننىڭ قويناۋى تولى قازىنا, قازبا بايلىق. سوندىقتان دا شى­عار, ونىڭ ەكىنشى اتاۋى – كەندى التاي. باستى بايلىعى پوليمەتالل كەندەرى. قورعاسىن, مىرىش, مىستان كادمي, ۆيسمۋت, التىن, كۇمىس, سىناپ, سەلەن, تەللۋر, يندي, كۇكىرت الىنادى. سونىمەن بىرگە, اسا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار: تيتان, بەريللي, تسەري, نيوبي, ساماري, ەۆروپي جانە ولاردىڭ قوسىلىستارىن ءوندى­رۋمەن دە شۇعىلدانادى. وبلىس اۋماعىندا تاس كومىر مەن قو­ڭىر كومىردىڭ ۇلكەن كەن ورىندارى اشى­لىپ, ولاردى قازبالاۋ جۇمىستارى قار­قىن­دى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس ماتە­ريال­دارى ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاجەتتى شيكى­زاتتىڭ باي قورى بار. گرانيت, ءمارمار, تاعى دا باسقا وڭدەۋ تاستارى وندىرىلەدى. وعان قوسا مينەرالدى سۋلار مەن شيپالى بالشىعى تاعى بار. مۇناي بارلاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. الداعى بەسجىل­دىق­تار جۇزىندە شىعىس قازاقستان مۇ­نايلى ايماققا اينالىپ جاتسا, وعان مۇلدەم تاڭ قالماڭىز. وبلىس قازاقستانداعى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا وتىن وندىرەتىن بىردەن-ءبىر ايماق. ماسەلەن, «قازمىرىش» اق-تىڭ مىرىش ءوندىرىسىنىڭ كولەمى الەمدەگى مى­رىش ءوندىرىسىنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىندە ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەس سالماعى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋمەن «سەمەي ماشينا جاساۋ زاۋىتى» ااق, «ءبروندى تانك ءجون­دەۋ زاۋىتى» رمك, «قازاقكابەل» جشس, «شىعىسماشزاۋىت» ااق, «وسكەمەن ارماتۋرا زاۋىتى», تاعى باسقالار شۇعىل­دانادى. قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر جەڭىل اۆتوماشينا قۇراستىراتىن «ازيا-اۆتو» زاۋىتى 2002 جىلى قۇرىلىپ, وندا شەتەلدىك كولىكتەرمەن تايتالاسقا تۇسۋگە قا­بىلەتتى ماشينالار شىعارىلۋدا. سونى­مەن قاتار, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندى­رىسىمەن «بۇقتىرما تسەمەنت كومپانياسى» ااق, «سەمەي اسبوتسەمبۇيىمدار زاۋى­تى» جشس, «سەمەيتسەمەنت» جاق, «سيليكات» اق شۇعىلدانىپ جاتىر. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى شىعىستا گوەلرو جوسپارىنا سايكەس ال­عاشقى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءبىرى – جوعارعى قاراۋىز (گروموتۋحا وزەنى) سالىندى. تۇڭعىش گيدروتۋربينا ورناتى­لىپتى. ول لەنينگرادتىقتاردىڭ سىيى كورىنەدى. كەيىننەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا ەرتىستەگى وسكەمەن, بۇقتىرما, ءشۇلبى گەس-تەرى قوسىلدى. دەسەك تە, وسىلاردىڭ بارلىعى جينالىپ كەلگەندە بۇگىنگى تاڭداعى سۇرانىستى قاناعات­تان­دىرۋعا السىزدىك بايقاتۋدا. سوندىقتان وبلىستا قوسىمشا ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋ جولدارى ىزدەستىرىلۋدە. وڭىردەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ باستى مۇراتى – وبلىس تۇرعىندارىنىڭ الەۋ­مەت­تىك تۇرمىسىن جاقسارتۋ, سوعان ساي جوسپارلار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ. شى­عىس قازاقستان وبلىسى رەسەي, قىتاي, موڭ­عوليا سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس جاتىر. سوندىقتان دا وسى كور­شى­لەس مەملەكەتتەرمەن تىعىز ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلى. وتكەن كۇزدە وبلىس ورتالىعى وسكەمەندە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتەرى اراسىن­دا­عى ءداستۇرلى ەكونوميكالىق فورۋم وتكى­زىلدى. وعان ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى – نازارباەۆ پەن مەدۆەدەۆ قاتىستى. سول القالى جيىن اياسىندا رەسەيدىڭ التاي ولكەسى, تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى, ءنوۆوسىبىر, توم, ومبى, چەليابى, سامارا وبلى­س­تا­رى­مەن وتىزدان استام كەلىسىم-شارتتارعا, كوپ­تەگەن مەموراندۋمدارعا قول قوي­ىل­دى. جالپى, رەسەيدىڭ اتالمىش وبلىستا­رى­مەن شىعىس قازاقستاننىڭ اراسىندا ەرتەرەكتەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلا­نىس جاقسى جولعا قويىلعان. ساۋدا-سات­تىقتى بىلاي قويعاندا, ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناس بۇرىننان بار. سونداي-اق, الىپ كورشىمىز قىتايمەن, شىعىستاعى موڭعوليامەن دە قارىم-قاتىناس ءبىر ىزگە تۇسكەن. وتكەن جىلعى قىس پەن كوكتەم شىعىس قازاقستاننىڭ حالقىنا دا, اتقارۋشى بيلىگىنە دە الاپات اۋىر جۇك ارتتى, ۇلكەن سىن بولدى. ەرتە كوكتەمدە اياق استىنان ەرىگەن قالىڭ قار وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىن سۋ تاسقىنىنىڭ استىندا قالدىردى. تاربا­عاتاي اۋدانىنداعى كوكجىرا, جانتەكەي سەكىلدى اۋىلدار تۇگەلگە جۋىق شايىلىپ كەتتى. ايتەۋىر ساقتىق شارالارىن الدىن-الا جاساۋدىڭ ارقاسىندا مال شىعىنى بولعانىمەن, ادامداردىڭ قۇرباندىعىنا جول بەرىلگەن جوق. جاز بويى وسى اۋداندا قارقىندى قۇرىلىس ءجۇردى. ەكى اۋىل جاڭادان تۇرعىزىلدى. قارا كۇزگە دەيىن تۇرعىندار تۇگەلدەي سۋ جاڭا ۇيلەرگە كىردى, قونىس تويلارىن تويلادى. مەكتەپ وقۋ­شىلارى جاڭا مەكتەپتەردىڭ بوساعا­سىنان اتتادى, جاڭا پارتالاردا وتىردى. ارينە, بارلىعىن وبلىس ءوز كۇشىمەن تۇر­عىزدى, بارلىق قارجىلىق شىعىندى ءوز­دەرى كوتەرىپ الدى دەسەك اسىلىق بولار, بۇتكىل رەسپۋبليكا كومەككە كەلدى. قازاق­ستان اتتى بەرەكەسى مەن بىرلىگى ۇيىسقان مەملەكەت ءوز ۇيىمشىلدىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كومەك قولدارىن سوزعان قازاق­ستان­نىڭ بارلىق حالقىنا وبلىس جۇرتى ءالى كۇنگى العىسىن القالاپ وتىر. ەلباسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءدۇ­نيەگە كەلگەن «نۇرلى كوش» باعدار­لا­ما­سىنا ساي وسكەمەن قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ينە-جىپتەن جاڭا عانا شىققان اقشاڭقان اۋىل بوي كوتەردى. وندا باس-اياعى 700-دەن استام ءۇي تۇرعىزۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا 360 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ورال­مانداردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. نەگە دەسەڭىز, ولارعا سالىنعان ۇيلەردىڭ قا­لاداعى پاتەرلەردەن ەش ايىرماسى جوق, بارلىق جاعداي جاسالعان. ول اۋىلدىڭ تۇساۋكەسەر تويىنا ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, قونىستانۋ­شى­لار­عا اق تىلەگىن ءبىلدىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ۇلكەن شاشۋ دا وسى بولار. تىزە بەرسەك, جاقسىلىقتار جەتەرلىك. وبلىستىڭ بولاشاققا دەگەن جوسپارلارى ودان دا قوماقتى. ماسەلەن, 2015 جىلعا دەيىن «قازاقمىس كورپوراتسياسىنا» قا­رايتىن, جالپى قۇنى 225 ملرد. تەڭگەلىك اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىن, «ازيا اۆتو» اق-قا قاراستى اۆتوزاۋىت (جالپى قۇنى 74,5 ملرد. تەڭگە) جانە 125,8 ملرد. تەڭگەلىك باقىرشىق كەن-بايىتۋ كومبي­ناتىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوبالارى بار. وبلىستا تەك اۋىر ونەركاسىپ, تاۋ-كەن ءوندىرىسى عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا قول جەتكەن جەتىستىكتەر جەتەرلىك. وندا تەك وتكەن جىلى عانا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ءۇش ءىرى جوبا ىسكە قوسىلىپتى. ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ, ونى تەك ءوز سۇرانىستارىن قانا­عات­تان­دى­رىپ قويۋ ءۇشىن ەمەس, ەكسپورتتاۋ جاعىنا دا كوڭىل اۋدارىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا بۇل سالانى وركەندەتۋ ءۇشىن وبلىس بويىنشا 238 مال بورداقىلاۋ الاڭى, 156 اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن شۇ­عىل­داناتىن شارۋاشىلىقتار اينالىسۋدا. شىعىستىڭ ادەتى وسى, ماقتانۋعا جوق. بۇزاۋىن بوتالى تۇيە ەتىپ كورسە­تۋ­دەن قاشادى. اللادان قورقاتىن شىعار. ايتپەسە, سوڭعى ون جىل ىشىندەگى تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسىمى 4,3 ەسەگە ارتقانىن, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا وبلىس­تىڭ 493,5 ملرد. تەڭگەلىك 12 ينۆەستي­تسيا­لىق جوباسى ەنگەنىن, سونىڭ نەگىزىندە 1,7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعانىن, اۋىلشا­رۋا­شىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى ون جىل ىشىندە 3,2 ەسەگە كوتەرىلگەنىن, نەگىزگى قارجىعا ينۆەستيتسيا تارتۋ 3,9 ەسەگە ارتقانىن, سەمەيدەگى جىلۋ ورتالىعى­نىڭ باستىسى سانالاتىن جەو-1-دە قاي­تارا جاراقتاندىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, تاعى دا... جىلۋ ماسەلەسى ءار قىس سايىن جىرعا اينالاتىن وسى قالادا تاعى دا ءبىر جاڭا جىلۋ ورتالىعىن سالۋدى جوسپارلاپ جاتقاندارىن, ءبىر عانا 2010 جىلدىڭ وزىندە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن ءوندى­رۋ­شىلەرگە 4,8 ملرد. تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەنىن, مال باسىنىڭ جىل وتكەن سايىن وتە جوعارى قارقىنمەن ءوسۋ ۇستىندە ەكەندىگىن, جاي عانا مال ەمەس, جاپپاي اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەت بۇرعاندارىن ايتسا قايتەر ەدى. اتتەڭ, قۋلىقتان ادا, قايران شىعىستىڭ اڭقىلداق حالقى-اي!... ءۇشىنشى سارىن: ويحوي, شىعىس دا­لاسى, ابايلاعان... شىرايلى دا شۇرايلى شىعىستىڭ توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات ايتىپ ءۇي­رەنگەن كومبىس تە كونتەرلى جۇرتى جوق­شى­­لىعىڭا دا, توقشىلىعىڭا دا, لىپ ەتىپ كەلىپ قونىپ, ىلە-شالا ەكىنشى بىرەۋدىڭ ماڭدايىنا ۇيا سالار بايانسىز قۇس – با­قىتىڭا دا اسا كوپ پىسقىرمايدى. ابى­روي مەن ولمەيتىن, وشپەيتىن ونەر تۇرعان جەردە, جوعارىداعىلاردىڭ بەتىنە تۇكىرىپ كەتۋگە بار. بۇل جۇرت پايعامبارلارمەن باسەكەگە تۇسە قويماس, الايدا كەمەڭ­گەر­لىك­تەن ادا ەمەس. الىسقا قىلتا سوزىپ تا قاجەتى شامالى. اباي مەن شاكارىم, مۇح­تار سىندى الىپتاردىڭ وزدەرى-اق مۇ­قىم قازاقتىڭ ابىرويى مەن ار-وج­دانى ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءباز­بى­رەۋلەر اناۋ ارقامەن مالى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان اياگوزدەگى سىبان رۋىنان 17 اقىن شىققان دەسە, ەندى ءبىر ءوڭىر شەجىرەسىنىڭ قاققاندا قانىن, سىققاندا ءسولىن شىعاراتىن اقيكوزدەرى: «ءوۋ, مىنا تۇرعان ون جەتىنى نە بەتىڭمەن مالدانىپ وتىرسىڭ؟ سىباننان 162 اقىننىڭ شىق­قانى – تاريحتان بەلگىلى» دەپ كوز الار­تادى. مەيلى, ماسەلە ولاردىڭ سانىندا دا ەمەس بولار, ايتەۋىر قازاق رۋحانياتى دەگەندە ەڭ ءبىرىنشى جيدەبايعا ات شال­دىراتىنىمىز راس. ەكونوميكاسى كەمەلدەنگەن سوڭ, ەندى كەلىپ ءداۋىر ارباسىنان ءار عاسىر تەكەمە­تى­نىڭ پۇشپاقتارىنا شاشىلىپ قالعان سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, ونەرى مەن ءما­دەنيەتىن, باسقا دا ۇلتتىق جاۋھار­لا­رىن تۇگەندەۋگە كوشكەن قازاقستاننىڭ ءبىر جوقشىسى شىعىس ءوڭىرى ەكەندىگى شىن­دىق. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جول­عا شىققان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى وسىناۋ جىلدار ىشىندە قىرۋار شارۋا تىندىردى. بەل شەشىپ, تەر باسپاعانى, تاعى دا راس. انەۋ ءبىر جىلدارى كوك تۇرىكتەردىڭ اتا­مەكەنى ءتور التايدان, ونىڭ كىندىگى كاتونقاراعايداعى بەرەل جازىعىنان جەر بەسىگىندە 25 عاسىر تەربەلىپ جاتقان پاتشا اۋلەتى مۇقىم نوكەرلەرىمەن, ساۋىت-سايمان, استارىنا مىنگەن الامان تۇل­پار­لارىمەن قوسا قازىلىپ الىندى. تاريح ءۇشىن, كۇللى تۇركى جۇرتى ءۇشىن بۇل تەڭ­دە­سى جوق كەسەك وقيعا بولعانى راس. تاۋەل­سىز­دىك جەمىسىن وسى وقيعادان باستاپ تەرگەنىمىز, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن وسى تاماشا جەتىستىك ارقىلى تانىعانىمىز ءجون بولار. سول ءبىر اسا قىمبات جادىگەرلەر ار­قى­لى قازاق جۇرتى بۇتكىل الەمگە اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا عانا تۋىپ, كو­شىپ-قونىپ, ءوسىپ-ونگەن جارتىلاي جابا­يى حالىق ەمەس, سول داۋىرلەردەگى وركە­ني­ەت­تىڭ كوش باسىندا بولعانىن دالەلدەدى. سونداي تاريحي جۇرتتىڭ سۋىن ءىشىپ, وتىن جاعىپ وتىرعان وبلىس حالقى دا بابالار دارگەيىنە تاتيتىنداي بولۋعا تى­رىساتىنى ءسوزسىز. ءوڭىردىڭ مادەنيەتى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا دا الەۋمەتتىك سالالارى ەل ەگەمەندىك العان­نان بەرگى كەزەڭدە قارقىندى دامىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بۇل جىل­دار ىشىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى شىنايى كوتەرىلدى, ءبىر عانا 2010 جىلى 16,8 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, 900-دەن استام ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت نىساندارى جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. وتكەن جىلدار جۇزىندە جاڭا­دان عانا 14 دەنساۋلىق ساقتاۋ عيماراتى, ون بەس جىل ىشىندە 65 جاڭا مەكتەپ سا­لى­نىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. وبلىس اۋ­ماعىنداعى 731 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى قا­زاقستاننىڭ بولاشاعى سانالار جاستارعا ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋدە رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىندا. 2003 جىلى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت وسكەمەندەگى پۋشكين اتىنداعى وبلىس­تىق كىتاپحانادا كىتاپحانالاردىڭ ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەرلىك جۇيەسى پاي­دا بولدى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 671 مادەنيەت وشاعى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن مادەنيەت سالاسىنا بولىنەتىن قا­ر­جى دا ارتىپ كەلەدى. شىعىس قازاقستان – حالىقتار دوستى­عىنىڭ كۇمىس جاقتاۋلى بەسىگى. مۇندا 120-دان استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىل­­دەرى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ, قول­تىق­تاسا ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ تۋعان جۇرت­تا­رى­­­نىڭ ادەت-عۇرىپتارى, سالت-داستۇرلەرى, ءتىلى مەن دىلىنەن قول ۇزبەۋلەرىنە بارلىق جاعدايلار جاسالعان. ەرتىس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋى اتالاتىن تەلىمىندە سانداعان ۇلتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن تولىق ماع­­لۇمات بەرەتىن اسەم دە كورىكتى ەتنو­اۋىل بوي كوتەردى. ول اۋىلدىڭ قازاق­ستان­دا بالاماسى جوق. ونىڭ تۇساۋىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەسكەنىن وبلىس حالقى ۇلكەن ابىروي سانايدى. سپورت جانە تۋريزم سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى دە اتان تۇيەگە جۇك بولار­لىقتاي. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى جىل­عى قازاقستاندا وتكەن ازيادا ويىن­دا­رىن­دا شىعىستىڭ سپورتشىلار جاقسى ناتيجەلەر كورسەتتى. ول ويىنعا وبلىس­تان 20 سپورتشى قاتىستى. پولتورانين, ياتسكايا, مالاحوۆا, كولومينا, زاكۋرداەۆ, گالىشەۆا, بابەنكو سىندى ساڭلاقتارى الەم سپورتىنىڭ ءتورىن شاڭداتىپ ءجۇر... قازاقتىڭ پايعامباردان نە ءارى, نە بەرى ەمەس كەمەڭگەرى ابايداي الىبى­مىز­دى وسكەمەننىڭ تورىنە شىعارعا­نى­مىز­دى, تا­عى دا سول وسكەمەننىڭ ماركسيزم-لە­نينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ ماكينتوشىن جامىلعان كو­شەلەرى بۇگىنگى كۇنى قا­بان­باي بوپ, ءسات­باەۆ, قايسەنوۆ, تولەگەن توق­تاروۆ, تاۋەل­سىز­دىك بوپ ۇرانداپ جات­قانىن اڭگىمە ارا­سىن­دا قىستىرا كەتسە قايتەر ەدى؟! الىبەك قاڭتارباي, جۋرناليست. وسكەمەندى قاق ءبولىپ, قولاڭ شاشتى ارۋدىڭ قوس بۇرىمىنداي شيراتىلىپ, ەركەلىگىنەن ەرتە ايىرىلعان كەكسە ەرتىس پەن ونىڭ توركىندەس «ءسىڭلىسى» – ءۇل­بى­رە­گەن ءۇلبى بەت جۇزدەرىن سولتۇستىككە بۇرا موپ-موماقان اعىپ بارادى. باعزى زامانداردان سولاي. باستاۋىن جاتجۇرتتان الا­تىن اق ەرتىستىڭ ارنا­­سى ءسال-ءپال ءتو­مەندەگەن. وعان كىنالى مەن ەمەسپىن دەگەندەي قى­زارا قىمسىنادى. وعان قارا­عاندا ءۇلبى تىم-تىم ەركىندەۋ. شا­ڭى­راق­تاعى وڭ جاقتا وتىرعان كەنجە قىز سەكىلدى. شولجىڭ. ەرتە كوكتەمدە شول­جاڭدايمىن دەپ ءجۇ­رىپ جاعالاۋىندا جان ساق­تاپ وتىرعان ءبىراز جۇرتتىڭ دۇنيە-مۇكامالىن شايىپ تا كەتەدى. وعان جۇرت تا مەيىرىممەن قا­راۋعا ۇيرەنگەن... قالاي بول­عان­دا دا وسى قوس وزەن اعىسىن توقتاتپاسا ەكەن. ءوڭىر ءومىر ءنا­رىن وسى ەكەۋىنەن الىپ وتىرعانى شىندىق. دەرەك پەن دايەك *ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­­دىعى قارساڭىندا كاسىپورىندار سانى 600 ەسە ءوستى. وندىرىستەگى ورتاشا جالاقى 160 تەڭگەدەن 80 مىڭ تەڭگەگە ۇلعايدى. وب­لىس­­­تىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى 34 جوبانى قۇرايدى, قۇنى 603,3 ميلليارد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە: رەسپۋبليكالىق كارتا بوي­­­ىن­­­­­­شا 9 جوبا, قۇنى 560,1 ميلليارد تەڭگە; وڭىرلىك كارتا بويىنشا 25 جوبا, قۇنى 43,5 ميلليارد تەڭ­گە بولادى. * 2010 جىلى 139 ميلليارد تەڭ­گەگە 12 ينۆەستيتسيالىق جو­­با ەنگىزىلدى. كەندى التايدا ءوت­كەن جىلى جاڭادان 3 اۋىل بوي كوتەرىپ, 900-گە تارتا وتباسى قونىس تويلارىن جا­سا­دى. وسى وركەن جايعان ءۇش اۋىلدا ءۇش ورتا مەكتەپ, ەكى بالاباقشا, بىرنەشە وتبا­سى­لىق امبۋلاتوريا اشىلدى.VII قىسقى ازيا ويىندارىندا قا­زاقستان­دىق­تار 70 مەدالدى جەڭىپ السا, ونىڭ 32-ءسى شى­عىس­قا­زاقستان­دىقتار­دىڭ ۇلەسىندە. *وسكەمەندە نەكە سارايى, جا­ڭا قازاق تەاترى, اۋرۋحانا, ءال­ەۋ­­مەتتىك عيماراتتار قۇرى­لى­سى بوي كوتەرەدى. * 2009 جىلى – 139, وتكەن جى­­لى – 144,7 ال بيىلعى جىل­دىڭ جە­تى ايىندا 84,9 ميلليارد تەڭ­­گە ينۆەستيتسيا تار­تىل­دى. *مال شارۋاشىلىعى وبلىس­تىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى دا­مۋىندا جەتەكشى ورىن الا­دى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ جال­­­پى ءونىمى كولەمىنىڭ ءوسىمى 15,1% بولدى. *28 اسىل تۇقىمدى شارۋا­شى­لىق (جوسپارلانعاننان 16-عا ارتىق), 23 بورداقىلاۋ الا­ڭى (3-كە ارتىق), 1 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى قۇرىلدى. ءنا­تي­جەسىندە تيىسىنشە ەت جانە ءسۇت ءوندىرىسى 9,1%, 3,1% ۇلع­اي­دى. وبلىس رەسپۋبليكادا ءسۇت وندىرۋدەن 1-ورىن الادى. *سۋ تاسقىنى مەن قاتتى قىس­تىڭ سالدارىنان شىعىن بول­عان مال باسىن وتەۋ ءۇشىن جە­كە تۇلعالاردى جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىن­شا مال ساتىپ الۋعا 350 ملن. تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ءناتي­جە­سىن­دە 815 باس ءىرى قارا مالى, 8463 باس قوي مەن ەشكى, 382 باس جىل­قى سانى قالپىنا كەلتىرىلدى. *اۋىل شارۋاشىلىعىن دا­مى­­تۋ­عا ءارتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوز­دەرىنەن 10,5% وسىممەن 14,5 ملرد. تەڭگە تارتىلدى, سونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ كولەمى 5 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق بولدى. ماماندىققا  قۇشتارلىق قازىرگى تاڭدا جاس جەتكىنشەكتەردى جۇ­مىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ەڭ وزەكتى ماسە­لەنىڭ ءبىرى. جاقىندا وسكەمەن قالاسىندا «ما­مان­دىعىم – ماقتانىشىم» اتتى جۇ­­مىسقا ورنالاستىرۋ جارمەڭكەسى بولىپ ءوتتى. ونى وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ اشىپ, رەسپۋبليكا الاڭىنا جينالعان ون مىڭعا تارتا كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەكتەپ وقۋ­شىلارىنا ارناپ ءسوز سويلەدى. – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى, گۇل­دەنۋى سىزدەردىڭ قولدارىڭىزدا. سون­دىق­تان ءار جاس ماماندىق تاڭداۋ كەزىندە قا­تە­لەسپەۋى كەرەك. ماماندىققا قۇشتا­ر­­لىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇگىن وبلىس­­تاعى ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك ءجار­مەڭ­­كەسىن وتكىزىپ وتىر, – دەدى وبلىس باسشىسى. بۇدان كەيىن ءان مەن كۇيگە كەزەك بەرىلدى. قۇ­رىلىسشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆ.شاتسكوۆ جاستاردى ءوز ماماندىعىن تاڭداۋعا, بۇل ماق­ساتتا وبلىستا بىرنەشە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي مەن كوللەدجدەر بار ەكەن, سولاردىڭ كورمەسىن تاماشالاۋعا شاقىردى. قاتار-قاتار ورنالاسقان قىرىققا جۋىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ەڭبەك جارمەڭكەسىن ءوڭىر باسشىسى ارالاپ كوردى. №8-ءشى كاسىپتىك ليتسەيدى ۇزاق جىلدار بويى ۆيكتور ياروشەنكو باسقارىپ كەلەدى. مۇندا جيھاز جاساۋشى, اعاش ۇستاسى-ستا­نوكشى, سىرشى-سىلاقشى, گاز-ەلەكترمەن دانەكەر­لەۋ­شى ماماندارى بويىنشا كادرلار ازىرلەنەدى ەكەن. ءبىلىم بەرۋ تەگىن, ءتورت مەزگىل تاعام بەرىلەدى. ال كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي بولاشاق ەلەكترپىسىرۋشى ماماندىقتارىن وقى­تىپ شىعارادى. قالا ىرگەسىندەگى ساراتوۆ اۋ­ى­لىن­داعى شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە تاجىريبەلى باس­شى­سى نۇرشات ابدۋللينا جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇل وقۋ ورنى 1945 جىل قۇ­رىل­عان. وسى ۋاقىت ىشىندە وقۋ ورنىن ونداعان مى