قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى №13

2016 جىلعى 22 جەلتوقسان, استانا قالاسى سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى قاعيداتىن قولدانۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى بىركەلكى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ جانە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى تۋرالى زاڭنامانى دۇرىس قولدانۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جالپى وتىرىسى قاۋلى ەتەدى: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ (بۇدان ءارى – كونستيتۋتسيا) 7-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى. مەملەكەت قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرىن ۇيرەنۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋعا قامقورلىق جاسايدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تiل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1997 جىلعى 11 شiلدەدەگى №151-ءى زاڭىنىڭ 3-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تiل تۋرالى زاڭدار كونستيتۋتسياعا نەگiزدەلەدi, وسى زاڭنان, تiلدەردi قولدانۋعا جانە دامىتۋعا قاتىستى وزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردەن تۇرادى. 2. سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى قاعيداتىن قولدانۋ سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشى ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت ءىسى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى, قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال قاجەت بولعان جاعدايلاردا باسقا دا تىلدەر قولدانىلادى. باسقا تىلدەردى قولدانۋ قاجەتتىلىگىنە بەلگىلى ءبىر تىلدە پروتسەستىك ارەكەتتەردى جاساۋ مەن شەشىمدەردى قابىلداۋ سوت ىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ ساقتالۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتەتىن ءمان-جايلار جاتادى. 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – اپك) 14-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا تالاپ قويۋ ارىزى (ارىز) بەرىلگەن تىلگە بايلانىستى سوت ۇيعارىمىمەن بەلگىلەنەدى. سوت ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ ساتىسىندا تالاپ قويۋشىنىڭ (ارىز بەرۋشىنىڭ) تالاپ ارىز (ارىز) بەرىلگەن ءتىلدى جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلەتىندىگىن, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تۇسىنەتىندىگىن انىقتاۋعا ءتيىس. سوت تالاپ قويۋشىدان (ارىز بەرۋشىدەن) ءتيىستى جازباشا ءوتىنىشحات تۇسكەن جاعدايدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن وزگەرتۋ تۋرالى ءۋاجدى ۇيعارىم شىعارادى. تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى قاعيداتىن ەسكەرە وتىرىپ, سوت وسى ماسەلە بويىنشا جاۋاپكەردىڭ دە پىكىرىن انىقتاۋعا مىندەتتى. 4. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – قپك) 30-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىستىق سوت ءىسى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىندىگى, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال قاجەت بولعان كەزدە باسقا دا تىلدەر قولدانىلاتىنى كورسەتىلگەن. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزىندە قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگان (لاۋازىمدى تۇلعا) كۇدىكتىگە (ايىپتالۋشىعا) ونىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىنە قاتىستى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءوزى ەركىن سويلەپ, جازا الاتىن تىلدە جۇرگىزىلۋ, قورعاۋشىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ قۇقىعىن تۇسىندىرۋگە ءتيىس. قاجەت بولعان جاعدايلارعا كۇدىكتىنىڭ (ايىپتالۋشىنىڭ) ءوزى ەركىن سويلەيتىن جانە جازا الاتىن تىلدە قىلمىستىق ءىستى جۇرگىزۋ, قورعاۋشىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ قۇقىعى تۋرالى ءوتىنىشحاتتارى جاتادى. 5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – اقبتك) 738-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. ال قاجەت بولعان كەزدە ءىس جۇرگىزۋدە ورىس ءتىلى نەمەسە باسقا دا تىلدەر مەملەكەتتىك تىلمەن تەڭ قولدانىلادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن سۋديا, ورگاندار (لاۋازىمدى ادامدار) اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ادامدارعا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىنە قاتىستى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. 6. زاڭناماعا سايكەس سوت ءىسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءتىلدى بىلمەيتىن نەمەسە جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلمەيتىن ىسكە قاتىساتىن ادامداردىڭ انا تىلىندە نەمەسە وزدەرى بىلەتىن باسقا تىلدە مالىمدەمە جاساۋ, تۇسىنىكتەر مەن ايعاقتار بەرۋ, سوتتا ءسوز سويلەۋ قۇقىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى جانە قورعالادى. سوت ءىسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءتىلدى بىلمەيتىن نەمەسە جەتكىلىكتى تۇردە بىلمەيتىن ادام­دارعا سوت ءىسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان تىلدە بولعان اڭگىمەلەردى جەتە تۇسىنبەيتىن نەمەسە جەت­كىلىكتى دارەجەدە تۇسىنبەيتىن, وزدەرىنىڭ ويلارى مەن پىكىرلەرىن سول تىلدە ەركىن بىلدىرە المايتىن, سونداي-اق اڭگىمەلەسۋ, ماتىندەردى وقۋ كەزىندە, سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەندە, اۋىزشا جانە (نەمەسە) جازباشا تىلدە باسقا دا قيىندىقتارعا تاپ بولاتىن ادامدار جاتاتىندىعىن نازاردا ۇستاعان ءجون. 7. پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگاندار سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىساتىن ادامدارعا ءىستىڭ ولار ءۇشىن قاجەتتى, باسقا تىلدە جازىلعان ماتەريالدارىن سول ادامدار بىلەتىن نەمەسە تۇسىنە­تىن تىلدەرگە وتەۋسىز اۋدارۋ جانە اۋدارماشىنىڭ قىزمەتتەرىن تەگىن پايدالانۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. قپك-ءنىڭ 81-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ, اپك-ءنىڭ 39-بابى ەكىنشى بولىگىنىڭ جانە اقبتك-ءنىڭ 758-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس اۋدارماشى رەتىندە ىسكە قاتىسىپ وتىرعان ورگاندار مەن ادامداردان قىزمەت بابى بويىنشا تاۋەلسىز, ءىس ءۇشىن ماڭىزى بار ءمان-جايلاردى اۋدارۋعا بىلىكتىلىگى جەتكىلىكتى مۇددەلى ەمەس ادام تارتىلادى. پروتسەسكە قاتىسۋشىلار بىلەتىن تىلدە سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە جانە وسىعان وراي اۋدارماشىنىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى شىعىندار ىسكە قاتىسۋشى ادامداردىڭ وزدەرى بىلەتىن بەلگىلى ءبىر ءتىلدى پايدالانۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەدەرگى بولا المايدى. 8. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت تالقىلاۋىنا دايىندىق اياقتالعاننان كەيىن قۇجاتتار مەن وزگە دە ماتەريالداردى سوت ىسىنەن وزگە تىلدە ۇسىنعان تاراپتار ولاردىڭ اۋدارماسىن ءوز بەتىنشە قامتاماسىز ەتەدى. اپك-ءنىڭ 475-بابى ەكىنشى بولىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس شەتەل تىلىندە جاسالعان قۇجاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوتتارىنا ۇسىنىلعان كەزدە ءتيىستى تۇردە كۋالاندىرىلعان, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىنە اۋدارىلعان اۋدارماسىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سوت ىسىنە قاتىساتىن تاراپتاردىڭ تالابى بويىنشا ولاردىڭ انا تىلىندەگى نەمەسە وزدەرى بىلەتىن باسقا تىلدەگى اۋدارماسىمەن بىرگە بەرىلۋى ءتيىس. 9. ەگەر قورعالۋعا قۇقىعى بار كۋا, كۇدىكتى, ايىپتالۋشى, سوتتالۋشى, سوتتالعان, اقتالعان جانە وزىنە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس جۇرگىزىلىپ جاتقان ادام سوت ءىسى جۇرگىزىلەتىن ءتىلدى بىلمەسە نەمەسە جەتكىلىكتى تۇردە بىلمەسە, وندا سوت پروتسەسىنە قورعاۋشىنىڭ قاتىسۋى مىندەتتى. ول تاڭداعان قورعاۋشىنىڭ سوت ءىسى جۇرگىزىلەتىن ءتىلدى بىلمەۋى ونىڭ پروتسەسكە قاتىسۋىنا كەدەرگى بولا المايدى. 10. سوت تالقىلاۋىنا قاتىسۋ ءۇشىن القابيلەرگە كانديداتتاردى ىرىكتەگەن كەزدە توراعالىق ەتۋشى القابيگە كانديداتقا سوت ءىسى جۇرگىزىلەتىن ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى تۋرالى سۇراق قويۋعا قۇقىلى. سوت ءىسى جۇرگىزىلەتىن ءتىلدى بىلمەيتىن ادامداردى توراعالىق ەتۋشى پروتسەسكە قاتىسۋ­شى­لارمەن تالقىلاماي القابي مىندەتتەرىن ورىنداۋدان بوساتادى. 11. ىستەر بويىنشا قابىلدانعان پروتسەستىك قۇجاتتار سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىندە جاسالادى. پروتسەستىك قۇجاتتاردى جاساعان كەزدە ولاردىڭ مازمۇنى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىنىڭ لينگۆيستيكالىق (تىلدىك) قاعيدالارىنا قويىلاتىن تالاپتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت. پروتسەستىك زاڭنامادا كوزدەلگەن جاعدايلاردا كۋالاندىرىلعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن بىلمەيتىن ادامدار ءۇشىن اۋدارمامەن قوسا بەرۋ ءىس جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن ورگانداردىڭ مىندەتى بولىپ تابىلادى. 12. پروتسەسكە قاتىسۋشىلار ءىس بويىنشا جاسالعان پروتسەستىك ءىس-ارەكەتتەرگە, سونداي-اق ءىس بويىنشا شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنە, شاعىمدار (نارازىلىقتار) كەلتىرگەندە ءىس بويىنشا بەلگىلەنگەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى تۋرالى تالاپتى ساقتاۋعا مىندەتتى. بۇل تالاپ ساقتالماعان جاعدايدا كەلتىرىلگەن شاعىمدار ء(وتىنىشحاتتار, نارازى­لىقتار) پروتسەستىك زاڭنامانىڭ نورمالارىنا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن كەرى قايتارىلۋعا جاتادى. 13. سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ساقتاماۋ پروتسەستىك زاڭدى ەلەۋلى تۇردە بۇزۋ بولىپ تابىلادى جانە شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋعا اكەپ سوعادى. 14. پروتسەستىك اكتىلەردە كودەكستەردىڭ, زاڭداردىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اتاۋلارىن, مەملەكەتتىك جانە باسقا دا ورگانداردىڭ, ۇيىمداردىڭ اتاۋلارىن جازعاندا ولاردى جازۋدىڭ بەلگىلەنگەن قاعيدالارى ساقتالۋعا ءتيىس. باسقا تىلدەردە بەرىلگەن تەرميندەر, اتاۋلار (زاڭدى تۇلعالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ جانە ت.س.) ترانسليتەراتسيا قاعيدالارىنا سايكەس كورسەتىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى, تەگى اكتىلەردە ولاردىڭ جەكە باسىن كۋالان­دىراتىن قۇجاتتارعا ءدال سايكەستىكتە كورسەتىلۋى ءتيىس. «جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2013 جىلعى 29 قاڭتارداعى زاڭى 6-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ پاسپورتى جانە جەكە كۋالىگىمەن قاتار ولاردىڭ ديپلوماتيالىق, قىزمەتتىك, شەتەلدىك پاسپورتتارى, شەتەلدىكتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرۋىنا ىقتيارحاتى, ازاماتتىعى جوق ادامنىڭ, تەڭىزشىنىڭ, بوسقىننىڭ جەكە كۋالىكتەرى, قايتا ورالۋعا ارنالعان, تۋ تۋرالى كۋالىكتەر جاتادى. 15. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنا سايكەس وسى نورماتيۆتىك قاۋلى قولدانىستاعى قۇقىق قۇرامىنا قوسىلادى, جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولىپ تابىلادى جانە العاش رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ق.ءمامي قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى, جالپى وتىرىس حاتشىسى ق.شاۋحاروۆ