قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى №12

2016 جىلعى 22 جەلتوقسان,  استانا قالاسى سوتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ جالپى بولىگىنىڭ نورمالارىن قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى سوت پراكتيكاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ جالپى ەرەجەلەرىنىڭ جانە جالپى بولىگىنىڭ كەيبىر نورمالارىن بىركەلكى قولدانۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جالپى وتىرىسى قاۋلى ەتەدى: 1. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا (بۇدان ءارى – كونستيتۋتسيا), حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپى تانىلعان قاعيداتتارى مەن نورمالارىنا نەگىزدەلەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنەن (بۇدان ءارى – اقبتك) تۇرادى, اكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتىڭ شارتتارى مەن نەگىزدەرىن, اكىمشىلىك جازالاردىڭ تۇرلەرىن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ىستەر بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن, ونىڭ ىشىندە وسى ىستەردىڭ ۆەدومستۆولىعى مەن سوتتىلىعىن انىقتايدى. سوتتار سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق­ارالىق شارتتارى مەن وزگە دە مىندەتتەمەلەرى كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس ونىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن نەگىزگە الۋعا ءتيىس. ءىستى قاراۋ كەزىندە سوت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن, ەگەر حالىقارالىق شارتپەن وزگە قاعيدالار بەلگىلەنسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ونىڭ مىندەتتىلىگىن كەلىسۋ تۋرالى شەشىم راتيفيكاتسيالاۋ نەمەسە قوسىلۋ ارقىلى قابىلدانعان بولسا, قولدانۋعا قۇقىلى ەمەس. مۇنداي جاعدايلاردا حالىقارالىق شارتتىڭ قاعيدالارى قولدانىلادى. ەلدىڭ ەگەمەندىگى, كونستيتۋتسيامەن بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانى باسقارۋ نىساندارىن وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيتىنى تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىن بۇزاتىن, سونداي-اق ادام مەن ازاماتتىڭ كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى قازاقستان ءۇشىن مىندەتتى دەپ تانىلۋى مۇمكىن ەمەس («قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنىڭ نورمالارىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ تارتىبىنە قاتىستى قولدانىستا رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 4-تارماعى). 2. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتان ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرiن, قوعامدىق ءتارتiپ پەن قاۋiپسiزدiكتi قورعاۋدى جانە اقبتك-ءنىڭ 6-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە سانامالانعان باسقا دا مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ولاردى جاساۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناما اكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتىڭ نەگىزدەرى مەن قاعيداتتارىن بەلگىلەيدى, ولاردى بۇزۋ سيپاتى مەن ماڭىزدىلىعىنا قاراي iس بويىنشا بولعان iس جۇرگىزۋدى جارامسىز دەپ تانۋعا, وسىنداي iس جۇرگiزۋدiڭ بارىسىندا شىعارىلعان شەشiمدەردiڭ كۇشiن جويۋعا نە وسى تۇرعىدا جينالعان ماتەريالداردى دالەلدەۋ كۇشi جوق دەپ تانۋعا اكەپ سوعادى. اقبتك-ءنىڭ پروتسەستىك ەرەجەلەرىندە ولقىلىقتار بولعان كەزدە سوتتار سوت تورەلىگىنىڭ قاعيداتتارى جانە ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنامانىڭ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. 3. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراعان كەزدە اقبتك-ءنىڭ 10-بابىندا بەكىتىلگەن كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتى بۇلجىتپاي ساقتالۋعا ءتيىس. وسى قاعيداتتان ەرەكشەلىك اقبتك-ءنىڭ 31-بابىندا بەلگىلەنگەن, وعان سايكەس قۇقىق بۇزۋشىلىق ارناۋلى تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن تiركەلگەن جاعدايدا, جول ءجۇرiسi سالاسىنداعى اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشiن اكiمشiلiك جاۋاپتىلىققا كولiك قۇرالدارىنىڭ مەنشiك يەسi (يەسى) تارتىلادى. بۇل رەتتە ونى جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ شارتى ونىڭ حابارلاماسى نەمەسە ارىزى بويىنشا تەكسەرۋ بارىسىندا وزگە تۇلعالاردىڭ قۇقىققا قارسى ارەكەتتەرiنiڭ ناتيجەسىندە كولiك قۇرالىنىڭ يەلىكتەن شىعۋ, نە قۇقىق بۇزۋشىلىق تiركەلگەن كەزدە كولiك قۇرالى يەلiگiندە بولعان باسقا تۇلعانى انىقتاۋ فاكتىسى بولىپ تابىلادى. كiنالiلiككە كەلتiرiلگەن كەز كەلگەن كۇماندار, اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ كەزiندە تۋىندايتىن كۇمانداردى قوسا العاندا, وزiنە قاتىستى اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى iس قوزعالعان تۇلعانىڭ پايداسىنا تۇسiندiرiلۋگە جانە شەشiلۋگە ءتيىس. 4. جازا ورىندالعان اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بويىنشا زاڭسىز قاۋلىنىڭ كۇشى جويىلعاننان نەمەسە وزگەرتىلگەننەن كەيىن جاڭا جازا تاعايىنداۋ اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا قايتا تارتۋ بولىپ تابىلمايدى. 5. سوتتاردىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس جۇرگىزۋ بويىنشا اشىقتىق پەن جاريالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە سوتتار مەن ورگانداردىڭ (لاۋازىمدى ادامداردىڭ) مۇنداي قىزمەتى تۋرالى اقپاراتتى ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ الۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى جاساعانى ءجون. ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ (نيۋ-يورك, 1966 جىلعى 16 جەلتوقسان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 جىلعى 28 قاراشاداعى № 91-ءىىى زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن 2006 جىلعى 24 ساۋىردە كۇشىنە ەنگەن) 14-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس سوت تالقىلاۋىنىڭ نەمەسە ونىڭ بولىگىنىڭ جاريالىلىعىن شەكتەۋگە «دەموكراتيالىق قوعامدا ادامگەرشiلiك, قوعامدىق ءتارتiپ نەمەسە مەملەكەت قاۋiپسىزدiگiنiڭ پايىمداۋلارى ەسكەرiلگەن جاعدايدا عانا نەمەسە ازاماتتاردىڭ جەكە ءومiرiنiڭ مۇددەلەرi تالاپ ەتسە نەمەسە سوتتىڭ پiكiرi بويىنشا, جاريالىلىق ءادiل سوتتىڭ مۇددەلەرiن بۇزاتىن ەرەكشە جاعداي تۋدىراتىن بولسا» جول بەرىلەدى. ءىستى مەملەكەتتىك قۇپيالاردى ساقتاۋ ماقساتىندا جابىق ءىس جۇرگىزۋدە تالقىلاۋ ءىستىڭ ماتەريالدارىندا مەملەكەتتىك قۇپيالارعا جاتاتىن مالىمەتتەر بولعان جاعدايدا عانا جۇرگىزىلەدى. ىسكە قاتىساتىن ادامداردىڭ زاڭمەن قورعالاتىن قۇپيانى, جەكە تۇلعالار ءومiرiنiڭ ىشكى سىرلارى تۋرالى مالiمەتتەردi ساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءوتىنىشحاتتارى دا, ولاردى سوت قاناعاتتاندىرعان جاعدايدا, جابىق ءىس جۇرگىزۋدە تاقىلاۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. ءىستى تالقىلاۋ جابىق ءىس جۇرگىزۋدە وتكىزىلەتىنى تۋرالى وتىرىستىڭ حاتتاماسىندا, ەگەر ول جۇرگىزىلەتىن بولسا, سونداي-اق ءىس بويىنشا قابىلدانعان قاۋلىنىڭ كىرىسپە بولىگىندە كورسەتىلەدى. 6. ەسكەرتۋ جاساۋ نەگiزگi اكiمشiلiك جازا رەتiندە عانا قولدانىلۋى مۇمكiن (اقبتك-ءنىڭ 42-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى) جانە قانداي دا ءبىر قوسىمشا جازالارسىز دەربەس قولدانىلۋعا جاتادى. اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاساۋ قۇرالى نە نىساناسى بولىپ تابىلعان زات تاركiلەنە وتىرىپ, ەسكەرتۋ نەمەسە ايىپپۇل سالۋ تۇرىندەگى نەمەسە قىزمەتتى توقتاتا تۇرۋمەن جازا كوزدەلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا, ولاردى جاساعانى ءۇشىن قوسىمشا اكىمشىلىك جازا تەك اكىمشىلىك ايىپپۇلمەن بىرگە تاعايىندالادى. 7. اقبتك-ءنىڭ 44-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىنە سايكەس قارجى زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن بۇزا وتىرىپ سوماسىنىڭ پايىزىمەن ايىپپۇل مولشەرىن ايقىنداۋ كەزىندە, مۇنداي وپەراتسيا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن جۇرگiزiلسە, ايىپپۇل سوماسىن تەڭگەمەن قايتا ەسەپتەۋ اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتامانى جاساۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكi بەلگiلەگەن رەسمي باعام بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. 2015 جىلعا دەيىن جاسالعان اتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراۋ كەزىندە اقبتك-ءنىڭ 48-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىنە (2001 جىلعى رەداكتسياداعى) سايكەس ايىپپۇلدى ەسەپتەۋ ءۇشىن جازا قولدانۋ كەزىندەگى رەسمي باعام پايدالانىلعانىن ەسكەرۋ قاجەت. اقبتك-ءنىڭ 44-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىندە جەكە, لاۋازىمدى جانە وزگە دە تۇلعالارعا سالىناتىن ايىپپۇلداردىڭ شەكتى مولشەرلەرى كوزدەلگەن. اقبتك-ءنىڭ 58-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە قاتىستى ايىپپۇلدىڭ ءۇش ەسەلىك ەڭ جوعارى شەگى دەپ اقبتك-ءنىڭ 44-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىندە بەلگىلەنگەن شەك تۇسىنىلەدى. 8. سۋديا ليتسەنزيادا, ارناۋلى رۇقساتتا, بiلiكتiلiك اتتەستاتىندا (كۋالiكتە) كوزدەلگەن قىزمەتتi جۇزەگە اسىرعان نە ارەكەتتەردi جاساعان كەزدە جاسالعان اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشiن اكىمشىلىك جازا تۇرىندە بەلگiلi بiر قىزمەت تۇرiنە رۇقساتتان ايىرۋدى نە بەلگiلi بiر ارەكەتتەردى جاساۋدى قولدانادى. ليتسەنزيادا, ارناۋلى رۇقساتتا, بiلiكتiلiك اتتەستاتىندا (كۋالiكتە) بەلگىلەنگەن قىزمەت تۇرiمەن بايلانىستى ەمەس قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاساعانى ءۇشiن بەلگىلى ءبىر قىزمەت تۇرىنە ليتسەنزيادان, ارناۋلى رۇقساتتان, بiلiكتiلiك اتتەستاتىنان (كۋالiكتەن) ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى. ەگەر تۇلعا ليتسەنزيالاناتىن قىزمەت ءتۇرىن مۇنداي قىزمەتكە قويىلاتىن تالاپتاردى بۇزىپ جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلسا, وندا سوت اتالعان قىزمەتتى توقتاتا تۇرۋ نەمەسە وعان تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا قۇقىلى. ەگەر تۇلعا ليتسەنزيالاناتىن قىزمەت ءتۇرىن ءتيىستى ليتسەنزياسىز جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن نە وزگە دە ارناۋلى رۇقساتتى تالاپ ەتەتىن قىزمەتتى وسىنداي ارناۋلى رۇقساتسىز جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلسا, وندا سوت اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگى بابىنىڭ سانكتسياسىندا كورسەتىلگەن مەرزىمگە وسىنداي قىزمەتكە تىيىم سالۋ تۇرىندە قوسىمشا اكىمشىلىك جازا تاعايىنداۋعا قۇقىلى. سوتتىڭ مۇنداي شەشىمى تۇلعاعا تىيىم سالۋ مەرزىمى كەزەڭىندە ءتيىستى ليتسەنزيا نەمەسە وزگە دە ارناۋلى رۇقسات الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. 9. ناقتى جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعاعا بەرىلگەن ارنايى قۇقىقتان ايىرۋ نە رۇقساتتان ايىرۋ نەمەسە ونىڭ قولدانىسىن توقتاتا تۇرۋ مەرزىمدەرى اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگىنىڭ كوپتەگەن باپتارىنىڭ سانكتسياسىندا ايلارمەن نەمەسە جىلدارمەن كورسەتىلگەن, بىراق اقبتك-ءنىڭ 60-بابىنا سايكەس كۇنتىزبەلىك كۇندەرمەن دە ەسەپتەلۋى مۇمكىن. 10. دارا كاسىپكەردىڭ نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ نە وعان تىيىم سالۋ اكىمشىلىك جازانىڭ نەگىزگى, سول سياقتى قوسىمشا شارالارى (اقبتك-ءنىڭ 42-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگى) رەتىندە قولدانىلۋى مۇمكىن. اكىمشىلىك جازا رەتىندە قىزمەتتى توقتاتا تۇرۋ بۇزۋشىلىقتى جويۋ ءۇشىن سوت بەلگىلەگەن مەرزىمدە قاجەتتى ارەكەتتەردى ء(ىس-شارالاردى) جۇرگىزۋ ارقىلى ول جويىلاتىن كەزدە قولدانىلادى. بۇزۋشىلىق بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جويىلماعان نەمەسە ونى جويۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايلاردا قىزمەتكە تىيىم سالۋ قولدانىلادى. پايدالانىلۋى زاڭناما نورمالارى بۇزىلىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن وبەكتىلەردى (اگرەگاتتاردى, عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى) عانا پايدالانۋ ۋاقىتشا توقتاتىلۋى نە وعان تىيىم سالىنۋى ءتيىس. مۇنداي توقتاتا تۇرۋعا نەمەسە تىيىم سالۋعا جاساعانى ءۇشىن كورسەتىلگەن جازا تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق فيليالدارىنىڭ, وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ, قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ, وندىرىستىك ۋچاسكەلەردىڭ عانا قىزمەتى جاتادى (اقبتك-ءنىڭ 48-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى). دارا كاسىپكەردىڭ نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋدىڭ ناقتى مەرزىمىن كورسەتۋ مىندەتتى بولىپ تابىلادى جانە ول ءۇش ايدان اسپاۋعا ءتيىس (اقبتك-ءنىڭ 48-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگى). اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگى بابىنىڭ سانكتسياسى جازانىڭ اتالعان شاراسىن كوزدەگەن جاعدايلاردا, سوت ءىستى اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن ون تاۋلىك ىشىندە قاراۋعا ءتيىس. ەگەر اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگىنىڭ سانكتسياسى جازانىڭ كورسەتىلگەن شاراسىن كوزدەمەسە, ۋاكىلەتتى ورگان (لاۋازىمدى ادام) ءتيىستى وكىلەتتىكتەرى بولعان جاعدايدا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن ءتيىستى تالاپ قويۋ ارقىلى سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. ستراتەگيالىق وبەكتىلەردى (اسكەري ءبولىم, حالىقارالىق اۋەجاي جانە باسقالار) قوسا العاندا, ازاماتتىق قورعانىس بويىنشا اسا ماڭىزدى جانە ساناتتاندىرىلعان ۇيىمدارعا («ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 11 ساۋىردەگى № 188-V زاڭىنىڭ 20-بابىنىڭ 3-تارماعى), ەگەر مۇنداي ۇيىمنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ بۇزىلۋى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر, توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋىپىن توندىرسە نەمەسە ەداۋىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارلارعا الىپ كەلسە, قىزمەتتى توقتاتا تۇرۋ قولدانىلمايدى. 11. زاڭدى تۇلعانىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتى جاساۋى, ەگەر بۇرىن اقبتك-ءنىڭ 61-بابىندا كوزدەلگەن مەرزىمنىڭ ىشىندە زاڭدى تۇلعا ءوزىنىڭ باسقا قۇرىلىمدىق بولىمشەسىمەن اتالعان قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتى جاساعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىققا تارتىلسا, قايتالاندى دەپ ەسەپتەگەن ءجون. 12. اقبتك-ءنىڭ 50-بابىنا سايكەس اكىمشىلىك قاماققا الۋدى سۋديا ايرىقشا جاعدايلاردا اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگىندە كوزدەلگەن شەكتەردە تاعايىندايدى. جاساعانى ءۇشىن اكىمشىلىك قاماققا الۋ تۇرىندە اكىمشىلىك جازا كوزدەلەتىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراعان كەزدە سۋديالاردىڭ اكىمشىلىك قاماققا الۋدى قولدانۋدى بولدىرمايتىن اقبتك-ءنىڭ 32 جانە 50-باپتارىنىڭ ەكىنشى بولىكتەرىندە كوزدەلگەن ءمان-جايلاردىڭ بولعانىن نەمەسە بولماعانىن مۇقيات انىقتاعانى ءجون. 13. بiر اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشiن بiر نەگiزگi نە نەگiزگi جانە قوسىمشا اكiمشiلiك جازالار قولدانىلۋى مۇمكiن (اقبتك-ءنىڭ 55-بابىنىڭ التىنشى بولىگى). اقبتك-ءنىڭ 50-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە سايكەس جۇكتi ايەلدەرگە جانە ون ءتورت جاسقا دەيiنگi بالالارى بار ايەلدەرگە, ون سەگiز جاسقا تولماعان ادامدارعا, 1 جانە 2-توپتارداعى مۇگەدەكتەرگە, سونداي-اق ەلۋ سەگiز جاستان اسقان ايەلدەر مەن الپىس ءۇش جاستان اسقان ەركەكتەرگە اكiمشiلiك قاماققا الۋدى قولدانۋعا بولمايدى. ەگەر اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولiگى بابىنىڭ سانكتسياسىمەن قوسىمشا جازا (مىسالى, شىعارىپ جىبەرۋ نەمەسە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ) تاعا وتىرىپ قاماققا الۋ كوزدەلسە, وندا سوتتاردىڭ اقبتك-ءنىڭ 50-بابىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, كورسەتىلگەن ادامداردى قاماققا الۋ تۇرىندەگى جازادان بوساتقانى جانە اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولiگى بابىنىڭ سانكتسياسىمەن كوزدەلگەن ەكىنشى جازانى, ەگەر اقبتك-ءنىڭ 42-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىمەن نەگىزگى اكىمشىلىك جازا رەتىندە كورسەتىلگەن جازانى قولدانۋعا جول بەرىلسە, تاعايىنداعانى ءجون. 14. اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشiن اكىمشىلىك جازا وسى اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولiگiنiڭ بابىندا كوزدەلگەن شەكتە اقبتك-ءنىڭ ەرەجەلەرiنە ءدال سايكەستiكتە قولدانىلادى (اقبتك-ءنىڭ 55-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى). اقبتك-ءنىڭ ەرەكشە بولىگىنىڭ ءتيىستى بابىندا كوزدەلگەن سانكتسيانىڭ ەڭ تومەنگى شەگىنەن تومەندەتىپ جازا قولدانۋعا جول بەرىلمەيدى. الايدا اقبتك-ءنىڭ 56-بابىنا سايكەس جەكە تۇلعانىڭ جاۋاپتىلىعىن جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار انىقتالعان جاعدايدا, سۋديا سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇل سوماسىن, بىراق ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسىنىڭ وتىز پايىزىنان اسپايتىنداي ەتىپ قىسقارتۋعا قۇقىلى (اقبتك-ءنىڭ 819-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگى). اتالعان قىسقارتۋدى وسى باپتا كورسەتىلمەگەن باسقا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق سۋبەكتىلەرىنە (مىسالى, لاۋازىمدى ادامدارعا, دارا كاسىپكەرلەرگە), سول سياقتى اكىمشىلىك جازانىڭ باسقا دا تۇرلەرى بويىنشا قولدانۋعا جول بەرىلمەيدى. 15. سالىق سالۋ سالاسىنداعى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى جاساعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جازا قولدانۋدىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى اقبتك-ءنىڭ 62-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىندە كوزدەلگەن. اقبتك-ءنىڭ 62-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىنە سايكەس مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن اكىمشىلىك جازانى قولدانۋدىڭ ەسكىرۋ مەرزىمىن ەسەپتەۋگە جول بەرىلمەيدى. 16. اقبتك-ءنىڭ 62-بابىنىڭ بەسىنشى بولىگىنە سايكەس اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جازانى قولدانۋ مەرزىمىنىڭ ءوتۋى iستi سوت ساتىلارىنا نەمەسە اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى iستەردi قاراۋعا ۋاكiلەتتiك بەرىلگەن مەملەكەتتiك ورگاننىڭ لاۋازىمدى ادامىنا جiبەرگەن كەزدەن باستاپ توقتاتىلا تۇرادى. بۇل ەرەجە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىستى قاراۋ ءۇشىن ۆەدومستۆولىعى بويىنشا باسقا مەملەكەتتىك ورگانعا بەرىلمەيتىن جاعدايلارعا دا قاتىستى. ەسكىرۋ مەرزىمىن توقتاتا تۇرۋدىڭ باستالعانى ءىستىڭ سوتقا نەمەسە لاۋازىمدى ادامعا ءمانى بويىنشا قاراۋعا ءىس جۇزىندە جىبەرىلگەن كۇنىنەن ايقىندالادى (پوشتاعا تاپسىرۋ, كۋرەردىڭ العان كۇنى, ءتيىستى حات-حاباردى تىزىلىمدە تىركەۋ كۇنى جانە تاعى باسقالارى). ءىس جۇرگىزۋىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بار ورگان ساراپتامانى تاعايىنداعان كەزدە اكىمشىلىك جازانى قولدانۋ مەرزىمىنىڭ ءوتۋى ساراپتامانىڭ ناقتى تاعايىندالعان كۇنىنەن توقتاتىلا تۇرادى. ساراپتامانى سوت تاعايىنداعان كەزدە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ مەرزىمىنىڭ ءوتۋى توقتاتىلا تۇرادى. 17. اقبتك-ءنىڭ 62-بابىنىڭ التىنشى بولىگىنە سايكەس بۇزۋشىنىڭ ارەكەتتەرiندە اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگiلەرi بولىپ, قىلمىستىق iس توقتاتىلعان جاعدايدا, تۇلعا ونى توقتاتۋ تۋرالى شەشiم كەلىپ تۇسكەن كۇننەن باستاپ ءۇش ايدان كەشiكتiرمەي اكiم­شiلiك جاۋاپتىلىققا تارتىلۋى مۇمكىن. اكىمشىلىك جازانى قولدانۋدىڭ اتالعان مەرزىمى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىستى قوزعاۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن مەملە­كەتتىك ورگانعا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى تۇسكەن كۇنىنەن باستاپ ەسەپتەلەدى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاسالۋىنا ىقپال ەتكەن جانە ول تۋرالى قىلمىستىق ءىستى قاراۋ بارىسىندا بەلگىلى بولعان جاعدايلاردا, قىلمىستىق ءىستى قارايتىن سوت قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 405-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە كوزدەلگەن تارتىپپەن, ەگەر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالعان كەزدەن باستاپ ءبىر جىلدان اسپايتىن ۋاقىت وتكەن بولسا, اكىمشىلىك جازانى قولدانۋعا قۇقىلى. 18. اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ ەسكىرۋ مەرزiمiنiڭ وتۋiنە بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتقان كەزدە (اقبتك-ءنىڭ 741-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 5) تارماقشاسى) سوتتارعا اقبتك-ءنىڭ 822-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 6) تارماقشاسىنا سايكەس قاۋلىدا ءىستى قاراۋ كەزىندە انىقتالعان بارلىق ءمان-جايلاردى, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋدا تۇلعانىڭ كىناسى نەمەسە كىناسىزدىگى تۋرالى تۇجىرىمداردى كورسەتۋ قاجەت. اتالعان ءمان-جايلار قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋمەن كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەزىندە ماڭىزدى بولادى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 76-بابىنىڭ بەسىنشى بولىگىنە سايكەس وسى تۇلعا جاساعان ناق وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق سالدارى تۋرالى ءىستى قاراۋ كەزىندە قايتا دالەلدەنبەيدى. 19. اقبتك-ءنىڭ 73, 79 ء(بىرىنشى بولىگىندە), 146, 185, 186, 220, 229 (ەكىنشى بولىگىندە)-باپتارىندا كوزدەلگەن اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى iستەر اقبتك-ءنىڭ 64-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىنە سايكەس جابiرلەنۋشiنiڭ ارىزى بويىنشا عانا قوزعالادى جانە اقبتك-ءنىڭ 741 جانە 742-باپتارىندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتۋعا مۇنداي نەگىزدىڭ بولماۋىنا قاراماستان, ول اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان تۇلعامەن تاتۋلاسقاننان كەيiن توقتاتىلۋعا جاتادى. 20. ەگەر كىنالى ادام اقبتك-ءنىڭ 128-بابى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلماسا, كامەلەتكە تولماعان ادامدى اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا تارتۋدى اقبتك-ءنىڭ 57-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس جاۋاپتىلىقتى اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار دەپ ەسكەرگەن ءجون. 21. 16 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى كامەلەتكە تولماعان ادام جاساعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما ءىستى قاراۋعا زاڭدى وكىلدەرى رەتىندە قاتىستىرىلۋعا جاتاتىن ونىڭ اتا-انالارى نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدار تۋرالى مالىمەتتەر كورسەتىلىپ وعان قاتىستى جاسالادى. 14 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى كامەلەتكە تولماعان ادام جاساعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما اقبتك-ءنىڭ نورمالارىندا اتا-انالارىنىڭ نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامداردىڭ جاۋاپتىلىعى كوزدەلگەن جاعدايلاردا, وسى ادامدارعا قاتىستى جاسالادى. اتالعان ادامدارعا قاتىستى اكىمشىلىك ءىس بويىنشا شىعارىلعان قاۋلىدا جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاعى ولاردىڭ كىناسى نەدە ەكەنى كورسەتىلۋگە ءتيىس. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالعان ۋاقىتتا 16 جاسقا كەلگەن كامەلەتكە تولماعاندارعا, ولاردان ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن دەربەس تابىسى نەمەسە مۇلكى بولعان جاعدايدا, ايىپپۇل تۇرىندەگى اكىمشىلىك جازا شاراسى قولدانىلۋى مۇمكىن. كامەلەتكە تولماعان ادامعا تاعايىندالعان ايىپپۇلدىڭ مولشەرى ون ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن استام بولا المايدى. كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ مۇنداي تابىسى نەمەسە مۇلكى بولماعان جاعدايدا, ايىپپۇل اقبتك-ءنىڭ 66-بابىنىڭ تالاپتارى ساقتالا وتىرىپ, اتا-انالارىنا نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدارعا سالىنادى, ول تۋرالى قاۋلىدا كورسەتىلۋگە ءتيىس. كامەلەتكە تولماعان ادامدا سونىڭ ەسەبىنەن ايىپپۇل تولەنۋى مۇمكىن دەربەس تابىستىڭ نەمەسە مۇلكتىڭ بولۋى نەمەسە جوقتىعى تۋرالى مالىمەتتەردى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتامانى جاساعان لاۋازىمدى ادام اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىسپەن بىرگە ۇسىنادى. 22. اقبتك-ءنىڭ 68-بابىنا سايكەس اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى العاش رەت جاساعان كامەلەتكە تولماعان ادامعا تاربيەلىك ىقپال ەتۋ شارالارىن سوت, اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى iستەردi قاراۋعا ۋاكiلەتتiك بەرىلگەن ورگان (لاۋازىمدى ادام) اكiمشiلiك جاۋاپتىلىقتان نەمەسە تاعايىندالعان اكiمشiلiك جازانى ورىنداۋدان بوساتۋ كەزىندە تاعايىنداۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە اقبتك-ءنىڭ 69-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىنە سايكەس كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ بوس ۋاقىتىن شەكتەۋ جانە مiنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپتار بەلگiلەۋ مەرزiمi ءۇش ايعا دەيiنگi ۇزاقتىققا بەلگiلەنەدi. اقبتك-ءنىڭ 54-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 3) تارماقشاسىندا كوزدەلگەن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ رۇقساتىنسىز كامەلەتكە تولماعان ادامعا بەلگىلى ءبىر جەرلەرگە بارۋىنا, باسقا دا جەرلەرگە شىعۋىنا تىيىم ­سالۋدى سوت ءىستى قاراۋ كەزىندە اكiمشiلiك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى iس بويىنشا iس جۇرگiزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ نەمەسە iشكi iستەر ورگاندارىنىڭ ءوتiنiشحاتى بويىنشا عانا ءۇش ايدان ءبىر جىلعا دەيiنگi مەرزىمگە تاعايىنداۋى مۇمكىن. مۇنداي تىيىم سالۋ اقبتك-ءنىڭ 73, 127, 128, 131, 434, 435, 436, 440 ء(تورتىنشى جانە بەسىنشى بولىكتەرىندە), 442 ء(ۇشىنشى بولىگىندە), 448, 461, 482, 485 (ەكىنشى بولىگىندە)-باپتارىندا كوزدەلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاساعان ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپتار رەتىندە بەلگىلەنەدى, جازا تاعايىندالۋىنا قاراماستان قولدانىلادى جانە اكىمشىلىك جازاعا قايتا تارتىلىپ وتىرعان كامەلەتكە تولماعاندارعا قولدانىلادى. 23. اقبتك-ءنىڭ 62-بابىندا بەلگىلەنگەن اقبتك-ءنىڭ 71-بابىندا كوزدەلگەن ەسكىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ جارتىسىن قىسقارتۋ اكiمشiلiك جاۋاپتىلىقتان نەمەسە اكiمشiلiك جازانى ورىنداۋدان بوساتۋ كەزiندە كامەلەتكە تولماعاندارعا عانا قولدانىلۋعا جاتادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن كامەلەتكە تولماعان قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ اتا-انالارى نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدار جاۋاپتىلىقققا تارتىلۋعا جاتاتىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەر بويىنشا اقبتك-ءنىڭ 62-بابىندا كوزدەلگەن اكىمشىلىك جازانىڭ مەرزىمىن قولدانۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ كەزىندە اقبتك-ءنىڭ 71-بابىنىڭ ەرەجەلەرى قولدانىلۋعا جاتپايدى. 24. كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنا سايكەس وسى نورماتيۆتىك قاۋلى قولدانىستاعى قۇقىق قۇرامىنا قوسىلادى, جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولىپ تابىلادى جانە العاش رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ق.ءمامي قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى, جالپى وتىرىس حاتشىسى ق.شاۋحاروۆ