سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە

كەشە ءماجىلىس باسشىسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ ءتو­را­عالى­عى­مەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا بەس ءما­سەلە قارالدى. وتىرىستى اشقان پالاتا ءتو­ر­ا­­عا­سى ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلباسىنىڭ «قازاقستان­نىڭ ءۇشىنشى جاڭ­عى­­رۋى: جا­ھاندىق باسەكەگە قا­بى­لەتتىلىك» اتتى قازاقستان حال­- ق­ى­نا ارناعان جول­داۋىنان باس­تادى. ونىڭ ما­ڭىزى تۋرالى ايتىپ بەردى. كۇن ءتارتىبى بويىنشا قارا­ل­عان ءما­سەلەلەردىڭ اراسىندا «جايى­لىم­دار تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارىنا سەنات ەنگىزگەن ءوز­­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار الدى­مەن قارالدى. بۇلار تۋرالى زاڭ جوباسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, اگرار­لىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ حات­شىسى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ بايان­­دادى. سەناتتىڭ ەنگىزگەن وزگە­رىس­تەرى جانە ولاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋ­رالى ءبىز الداعى كۇندەردىڭ ءبىرىن­دە جاريالاناتىن سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتان العان سۇح­باتىمىزدا تولىعىراق ايتاتىن بولامىز. ال جەكسەنباي دۇيسەباەۆ ءوزى­نىڭ بايانداماسىندا ەكى زاڭ جوبا­سى­نا دا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۇ­جى­رىمدامالىق جاعدايدى بۇز­باي­تىندىقتان, ونىمەن كەلىسۋدى ۇسى­ندى. ءسويتىپ, كەلىسىم كوميس­سياسىن قۇرماي-اق, ءماجىلىس دەپۋتات­تارى بۇل ۇسىنىستى ءبىر­اۋىز­­دان ماقۇلدادى. ەندى زاڭ جوبا­لارى «اريدتىك جايىلىمدار», «جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ», «جايىلىمداردىڭ جەمازىق قو­رى» جانە ت.ب. تۇسىنىكتەرمەن تو­­لىقتىرىلاتىن بولدى. «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ كەي­بىر كونستيتۋتسيالىق زاڭ­­دارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋ­را­­لى» زاڭ جوباسى جونىندە بايان­دا­مانى جوعارعى سوتتىڭ سۋ­ديا­س­ى اقىلتاي قاسىموۆ جاسادى. ول زاڭ جوباسى ۇلت جوسپارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ بويىنشا 2016 جىلعى 14 ماۋسىمدا بول­عان كەڭەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ بەرگەن تاپسىرما­سىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءازىر­لەن­گەنىن اتاپ ءوتتى. وزگەرىستەر «قازاقستانداعى سوت جۇيەسى جانە سۋ­ديا­لاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كون­ستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلىپ, سۋديالاردىڭ كاسىبي ءىس-ارەكەتىن باعالاۋدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا جاسالاتىن شارالاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. قولدا­نىس­تاعى زاڭناما بويىنشا سۋ­ديا­لاردىڭ كاسىبي دايىندىعىن با­عالاۋ بەس جىلدا ءبىر رەت وتكى­زى­لەدى. ءومىر تاجىريبەسى بۇل ءىستىڭ دۇ­رىس­تىعىنا كوز جەتكىزگەن. الاي­دا, وسى ءتارتىپتى قايتا قاراۋ قا­جەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. قازىر سۋ­ديا بولىپ جۇرگەن ادام كاسىبي دايىن­دىعىن باعالاۋ كەزىندە قا­ناعاتتانبايتىن باعا العان بول­سا, ول بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ءجى­بە­رىلىپ, قايتا اتتەستاتتاۋ ءبىر جىل­دان كەيىن بولاتىن. ەگەر ەكىن­شى اتتەستاتتاۋ كەزىندە دە قانا­عات­تان­بايتىن باعا السا عانا ونداي ادام­نىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى سۋديا قىزمەتىنە سايكەس ەمەس دەگەن شە­شىم شىعارىلاتىن. ەندى, بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسى بويىنشا, العاشقى باعا­لاۋدان سۇرىنگەن ادام ەكىنشى رەت اتتەستاتتالۋعا جىبەرىلمەي, سۋ­د­يا­لىقتان شەتتەتىلەدى. ۇسى­نىلعان وزگەرىستەردىڭ قاتا­رىن­دا سۋديالاردىڭ ءبىر سوتتان ەكىنشى سوتقا اۋىستىرى­لۋى ەشقانداي كونكۋرسسىز بو­لا­تىندىعى دا ايتىلعان. سونى­مەن قاتار, «سايلاۋ تۋرالى» زاڭ­عا جالپىلىق دەكلاراتسيا بە­رۋ­دى ەنگىزۋ مەرزىمىنىڭ 2017 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان 2020 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا اۋىستىرىلۋى­نا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگى­زۋ ۇسىنىلعان. سونىمەن قا­تار, ۇسىنىلعان وزگەرىستەردە وتستاۆ­كا­عا شىققان سۋديالاردىڭ ءومىر بوي­عى تولەماقىسىن بەرە وتىرىپ, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردا وقى­تۋ­شىلىقپەن نەمەسە عىلىممەن اينا­لىسۋىنا رۇقسات ەتۋ ماسەلەسى دە قامتىلعان. وسى جانە باسقا دا ۇسى­نىلعان وزگەرىستەر سۋديالار كور­پۋسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جە­تىلدىرۋگە جانە ولارد ىڭ باي ءتا­جى­ريبەسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى, دەدى ءسوزىنىڭ سو­ڭىندا ا.قاسىموۆ. بايانداما اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ساكەن قانىبەكوۆ سۋديالاردىڭ اتتەستاتتاۋدان ءوتۋ كەزىندە تەرىس باعا الىپ قالۋىنا سۋبەكتيۆتى فاكتورلار دا اسەر ەتىپ قالارى ءسوزسىز. سوندىقتان, وبەكتيۆتى باعالاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قانداي شارالار جاساۋ كەرەك دەپ سۇرادى. وعان ا.قاسىموۆ اتتەستاتتاۋشى سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى 16 مۇشەدەن تۇراتىنىن ايتا وتىرىپ, ولاردىڭ سۋبەكتيۆيزمگە جول بەرمەسىنە سەنىمدى ەكەنىن جەت­ك­ىزدى. ونىڭ ۇستىنە, شىققان شە­شىم جوعارى سوت كەڭەسىندە دە جان-جاقتى قارالاتىنىن ايتتى. دەپۋتات قانات مۋسين اتتەس­تات­تاۋدان تەرىس باعا العان سۋديا­نىڭ ەشقانداي شاعىم بەرە الماي­تىن­دىعىنا نارازىلىعىن جەتكىزە كە­لىپ, ادىلەتسىز شەشىم شىققان بول­سا, ول قالاي قورعالادى دەگەن سۇراق بەردى. بايانداماشى سوت ءجيۋريىنىڭ ادىلەتتى شەشىم شىعارارىنا سەنىم بىلدىرە وتىرىپ, قاناعاتتانعىسىز باعا العان ادام­نىڭ جوعارى سوت كەڭەسىنە شا­عىمدانۋعا قۇقى بار ەكەنىن جەت­كىزدى. ال وندا بىلىكتى ادامدار, سو­نىڭ ىشىندە زەينەتتە جۇرگەن زاڭ­گەر­لەر دە بار, دەدى بايانداماشى. وسىنداي سۇراقتاردان كەيىن زاڭ جوباسى تولىقتاي ماقۇلداندى. جالپى وتىرىستا قارالعان كە­لەسى ماسەلە – «جوعارى سوت كە­ڭە­سى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەن­گىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بولدى. باسقا دا وزگەرىستەرمەن قاتار, بۇل زاڭ جوباسى سۋديالاردىڭ باس­قا جەرگە اۋىستىرۋعا كەلىس­پە­­گەن جاعدايىندا جوعارى سوت كە­ڭەسىنىڭ ونى جۇمىستان شىعا­رۋ­­عا وكىلەتتىگى بارىن كور­سەت­كەن. سون­د­اي-اق, زاڭ جوباسى سۋ­ديا­لىق­قا ءۇمىت­كەرلەردىڭ جو­­عار­­­عى سوت پەن وب­لىستىق سوت­تار­­­­دىڭ جالپى وتىرى­سىنان قو­رى­­تىن­دى الۋ ءتارتىبىن جانە ت.ب. رەگ­­­لا­مەنت­تە­گەن. بۇل زاڭ جوباسى دا ءبىر­شاما تال­­قىلاۋدان كەيىن تو­لىق­تاي ما­قۇل­­داندى. Cونىمەن قاتار, جالپى وتى­رىس­تا حالىقارالىق جەكە قۇقىق ءجو­­نىن­دەگى گااگا كونفە­رەن­تسيا­سى­­نىڭ جارعىسىن راتيفيكاتسيا­لاۋ بويىنشا زاڭ جوباسىن جۇ­مىس­­قا قابىلدادى. جالپى وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ءماجىلىس جۇ­مىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ءتيىم­دىلىگىن ودان ءارى كۇشەيتۋ ماق­سا­تىن­دا ەندى ۇكىمەت ساعاتتارى دا ونلاين-رەجىمدە كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قا­رالىپ بولعان سوڭ, بىرنەشە دە­­پۋتات ورتالىق اتقارۋشى ور­گان­­دارعا وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جا­ريالادى. ال بۇگىننەن باس­تاپ ولار بىرنەشە توپتارعا ءبو­لىنىپ, ەلى­­مىزدىڭ ايماقتارىنا با­ر­ىپ, پرە­ز­يدەنتتىڭ كەزەكتى جول­داۋى­نىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءتۇ­سىن­دى­رەتىن بولادى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»