تۇركيا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە وتپەك

جاڭا جىل ءتۇبىمىز ءبىر تۇرىك رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ساياسي ماڭىزى زور جاڭالىقتان باستالدى. وتكەن اپتا تۇركيا پارلامەنتى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوباسىن قابىلدادى. سوڭعى جىلداردا اتالعان ەلدە كونستيتۋتسياعا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاساۋ قاجەتتىلىگى جونىندە ءجيى ايتىلىپ, تۇرىك قوعامىندا قىزۋ تالقىلانعانى بەلگىلى. باسقارۋشى «ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى» (AKP) «ۇلت­تىق ارەكەت پارتياسىنىڭ» (MHP) قولداۋىمەن پارلامەنت­كە كونستيتۋتسيا جوباسىنا ءوز­گە­رىس ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جا­­ساعان. 18 باپتان قۇرالاتىن جا­ڭا كونستيتۋتسيا جوباسى 9-20 قاڭ­تار ارالىعىندا تۇركيا پار­لامەنتىندە وتكەن ءبىرىنشى ءجا­نە ەكىنشى وقىلىمداردا قى­زۋ تالقىلاندى. تۇركيا ءما­جىلىسىندە «ادىلەت جانە دا­مۋ پار­تياسىنىڭ» 316 دەپۋ­تاتى مەن «ۇلتتىق ارەكەت پار­تيا­سى­نىڭ» 39 دەپۋتاتى, ەكى پارتيا وكىلدەرىن قوسا ەسەپتەگەندە 355 دەپۋتات قىزمەت اتقارادى. ەل پارلامەنتىندە وتكىزىلگەن داۋ­ىس بەرۋ ناتيجەسىندە زاڭ جو­باسىن قابىلداۋعا 488 دە­پۋ­تاتتىڭ 339-ى كەلىسىم بەردى. ەندى اتالعان زاڭ جوباسى تۇرك­يادا ءساۋىر ايىندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان رەفەرەندۋمعا شىعارىلادى. ول ءۇشىن زاڭ جوباسىنا پرەزيدەنت رەجەپ ەردوعان قول قويعان كۇننەن جانە رەسمي باسىلىمدا جاريالانعاننان كەيىن 60 كۇن وتكەن سوڭ ۇلتتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلادى. وعان رەفەرەندۋمعا قاتىساتىن سايلاۋشىلاردىڭ جارتىسى داۋىس بەرگەن جاعدايدا ۇسى­نى­ل­عان تۇزەتۋلەر زاڭ جۇزىندە ءوز كۇ­شىنە ەنەدى. تۇرىك رەسپۋبليكاسى قۇ­رى­ل­عان 1923 جىلدان بە­رى پارلامەنتتىك باسقارۋ نى­سا­­نىنداعى مەملەكەت بول­عان­­­دىق­تان, بۇل وزگە­رىس­تەر­دىڭ ءتۇر­كيا ءۇشىن ساياسي ءمانى مەن سال­دارلارى زور بولماق. پار­­­تيا جاقتاستارىنىڭ پىكى­رىن­­­شە, كونستيتۋتسياعا جاسالا­تىن ءوز­گەرىستەر مەملەكەت تۇ­راق­تى­لىعىن نىعايتىپ, كۇشتى كوش­باسشىلىقتىڭ ارقاسىندا مەم­لەكەتتە توڭكەرىس ارەكەت­تە­­رىنە توسقاۋىل قويىپ, باس­قا­رۋ جۇيەسىن جەڭىلدەتىپ, ەل تاريحىنداعى ءالسىز كوالي­تسيا­لىق ۇكىمەتتەر داۋىرىنە قاي­تۋ­­دىڭ الدىن الماق. ال سىن­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, اتالعان ءتۇ­­زە­تۋلەر ەلدەگى پارلامەنتتىك باس­­قارۋ ءپىشىنىن جويىپ, بيلىك با­سىنداعى پارتيانىڭ, ءبىرىنشى كە­زەك­تە, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بي­لى­گى مەن وكىلەتتىلىگىن ابدەن نى­عاي­تۋى مۇمكىن. كەيبىر ماماندار كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق رەفورمانىڭ پرەزيدە­نت بيلىگىن كۇشەيتەتىنىن العا تار­­تا­دى. مىسالى, كوكتەمدەگى رە­­­فە­رەندۋم جوسپارعا ءساي­كەس­ ءوتىپ, ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن ۇسى­­­نىستار كۇشىنە ەنگەن جاع­داي­­دا پرەزيدەنت جار­لىق­تار شىعارۋعا, ۇكىمەت باس­­شى­­­سىن تاعايىنداۋعا نەمە­سە مي­ني­ستر­­لەر كابينەتىن جە­­كە ءوزى باس­قارۋعا, ۆيتسە-پرە­زي­دەنت­تەر­دى, مي­نيسترلەر مەن ج­و­عارى لاۋ­ازىم يەلەرىن تا­عايىن­داۋ­عا جانە قىزمەتىنەن بو­سا­تۋ­عا, پار­لامەنتتى تاراتۋعا, كون­ستي­تۋ­تسيالىق وزگەرىستەر تۋرا­لى ءما­سەلەنى رەفەرەندۋمعا شى­عا­رۋعا, توتەنشە جاعداي جار­يا­لاۋ­عا قۇقىلى بولادى. بۇگىندە جوعارى اسكەري كەڭەسكە باعىناتىن تۇركيا قارۋلى كۇشتەرى مەن بارلاۋ باس شتابى پرەزيدەنتتىڭ جەكە باقىلاۋىنا قارايتىن بولادى. ياعني, پرەزيدەنت مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ جانە اتقارۋشى بيلىك – ۇكىمەتتىڭ باسشىسىنا اينالىپ, «مەملەكەت باسشىسى» دەپ اتالۋى مۇمكىن. سونداي-اق, وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىڭ سايا­سي پارتيا مۇشەسى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنت قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە قارسى يممۋنيتەتكە يە بولىپ, سوتتار مەن پروكۋرورلاردىڭ جوعارى كەڭەسىنە ءوز بيلىگىن ءجۇ­ر­- ­گىزە الادى. پرەزيدەنت جو­عا­ر­­عى سوت وكىلدەرىنىڭ جارتىسىن تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك الىپ, بيۋدجەتكە ۇسىنىس ەنگىزە الاتىن بولادى. پرەزيدەنتتىك ءجا­نە پارلامەنتتىك سايلاۋلار ءبىر كۇندە وتكىزىلىپ, مينيسترلەر كا­بينەتى پارلامەنتكە ەمەس, تىكە­لەي پرەزيدەنتكە باعىنادى. جوسپار بويىنشا, تۇركيادا 2019 جىلى پرەزيدەنتتىك جانە جال­پى پارلامەنتتىك ساي­لاۋ­­لار ءوتۋى جوسپارلانىپ, پرە­زي­دەنتكە بەس جىلدان ەكى مەر­زىمگە دەيىن باسقارۋ قۇقى­عىن بە­رۋ قاراستىرىلعان. باي­قاۋ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءوز­گە­رىس­تەر قازىرگى بي­لىكتىڭ ەلدى 2029 جىلعا دەيىن باس­قا­رۋىنا قولايلى جاعداي قا­لىپ­تاستىرادى. پرەزيدەنت ر.ەردوعان 2002 جىلدان 2014 جىلعا دەيىن تۇركيانى پرە­مەر-مينيستر رە­تىندە باس­قارعان. وسى كەزگە دەيىن ءتۇر­كيا­دا پرەزيدەنت ءرا­سىمدىك ما­ڭىزعا عانا يە بولىپ كەلگەنى بەل­گىلى. 2014 جىلى ەردوعان ەل­دە وتكەن تىكەلەي ساي­لاۋ­لاردا بي­لىككە كەلگەن ال­- ع­ا­ش­قى پرەزيدەنت بولدى. زاڭ جوباسى بويىنشا, ءتۇر­كيا فرانتسيا مەن اقش سياق­تى پرەزيدەنتتىك رەس­پۋب­ليكاعا اينالىپ, ەل تاريحىندا تۇڭ­عىش رەت پرەمەر-مينيستر لاۋا­زىمى جويىلۋى مۇمكىن. تۇزە­تۋلەر پارلامەنتتە ساۋىردە وتە­تىن ۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قا­بىلدانعان جاعدايدا 2018-2019 جىلداردا ءوز كۇشىنە ەنۋى ىق­تيمال. زاڭگەرلەر تۇركيادا ءولىم جازاسى قايتادان قۇقىق­تىق پراكتيكاعا ەنگىزىلۋى ءمۇم­كىن ەكەنىن دە ايتۋدا. جەرگىلىكتى ساراپشىلار ەل تاعدىرى مەن بولاشاعىنا الاڭ­داۋشىلىق تانىتىپ, ءوز ءپى­كىر­لەرىن بىلدىرۋدە. مى­سا­لى, ساياساتتانۋشى كۇر­شاد زور­لۋ پارلامەنتتىك ءجا­نە پرە­زي­دەنتتىك باسقارۋ جۇيە­لەرىن سا­لىستىرىپ, كون­ستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگە­رىس­تەر ارقىلى تۇركيانىڭ تا­زا پرەزيدەنتتىك جۇيەگە ءوتۋ مۇمكىندىگىن جازدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت پارتيا مۇشەسى بولا العاندىقتان, ونىڭ بەيتاراپ بولۋى قيىن. كوچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­­فەسورى, زاڭگەر بەرتيل ەم­راح ودەردىڭ ويىنشا, بۇل ءوز­گە­رىستەر پرەزيدەنتتىڭ پار­لا­مەنت­تى باقىلاۋىنا جاعداي تۋ­ع­ىزىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىندەگى ساياسي تەپە-تەڭ­دىك­تى شەكتەۋى مۇمكىن. زاڭ پرو­فەسسورى لەۆەنت كوركۋت كون­ستي­تۋتسيالىق وزگەرىستەر ساياسي جۇيەنى السىرەتۋى ىقتيمال ەكە­نىن مالىمدەدى. ونىڭ ويىن­شا, ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر پرە­زيدەنتتىڭ اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتەردى قا­دا­عالاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, بۇل پىكىر­لەر­­مەن پرەزيدەنتتىڭ زاڭ ىستە­رى بو­ي­ى­ن­- ­­شا كەڭەسشىسى مەح­مەت ودۋم كە­لىسپەيتىنىن ءما­لىم­­دەپ, زاڭ­گەر­لەردىڭ الاڭ­داۋ­­شى­لىق­تا­رى­نىڭ نەگىزسىز ەكە­نىن ايت­تى. م.ودۋم جاڭا جۇيەدە تەپە-تەڭ­دىك ماسەلەسى تۋىنداماي­تى­نىن, اتقا­رۋشى جانە زاڭ شى­عارۋشى بي­لىكتىڭ ءبىر-بىرىنە جا­قىند­اي تۇسەتىنىن العا تارتتى. داۋ تۋدىرعان تاعى ءبىر ءما­سە­لە, پارلامەنتتىڭ اتقا­رۋ­شى بي­لىككە شاعىم ءتۇسىرۋ قۇقى­عىنىڭ الىنىپ تاستالۋى بولىپ وتىر. بۇدان بۇرىن پارلامەنت ۇكىمەتتى قاداعالاپ, ءتيىستى ساۋال­دارىن ۇكىمەتكە بىلدىرە الا­تىن. م.ودۋم پارلامەنتتىڭ وسىن­داي قۇقىعىنىڭ قاجەت ەمەس­تىگىن ايتىپ, حالىق تارا­پىنان تىكەلەي سايلانعان پرە­زيدەنتكە سەنىمنىڭ بولۋى كە­رەك­تىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇعان قوسا, پرەزيدەنتتىڭ جوعارعى سوت وكىل­دەرىن باقىلاۋ وكىلەتتىلىگى دە پىكىرتالاس تۋدىرعان. پرە­زي­دەنت كەڭەسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەرىسىنشە, وسى وزگەرىستەر ار­قىلى سوت وكىلدەرىنىڭ وكى­لەت­تىلىكتەرى كۇشەيتىلەتىن بولا­دى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, اتال­عان تۇزەتۋلەرگە ەلدىڭ باس­­تى وپپوزيتسيالىق پارتياسى – «رەسپۋبليكالىق حالىق پار­تيا­سى» (CHP) مەن «حالىق دە­­موكراتيالىق پارتياسى» وزدە­رىنىڭ قارسى ەكەندىگىن ءبىل­دىر­گەن ەدى. پارلامەنتتە زاڭدى تال­قى­لاۋ كەزىندە وپپوزي­تسيا­لىق پارتيا وكىلدەرى مەن بي­لىك پارتياسى دەپۋتات­تارى ارا­­سىندا جانجال شىعىپ, جۇ­­­دى­رىقتاسۋعا دەيىن بار­عا­نى بەل­گىلى. 9 قاڭتاردا وپپو­زي­تسيا­لىق پارتيالار انكا­را­­دا نارا­زىلىق شارالارىن وتكىزىپ, ەلدە ساياسي بيلىكتى ءبىر كىسىنىڭ قو­­لىنا شوعىرلاندىرۋ دۇ­رىس ەمەستىگىن العا تارتىپ, پار­­لامەنتتىك جۇيەنى ساقتاپ قا­ل­ۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءما­­لىم­دەدى. وپپوزيتسيانىڭ اي­تۋى­­ن­شا, جاڭا كونستيتۋتسيا پرەزيدەنتكە توتەنشە جاع­داي جاريالاۋ قۇقىعىن بەرە­تىن­دىكتەن, ەلدەگى قازىرگى توتەن­شە جاعدايدىڭ سوزىلىپ, ساياسي وپپو­زي­تسياعا قارسى پايدالانىلۋى ىقتيمال. مۇنداي كوزقاراستارعا جاۋ­اپ رەتىندە ۇكىمەتكە جا­قىن تۇل­عالار كۇردەلى ىشكى, اي­ما­ق­تىق جانە حالىقارالىق جاع­دايدىڭ تۇركيانى وسىنداي شە­شىم­دى قادامدارعا بارۋعا ءماج­بۇر­لەپ وتىرعانىن باسا ايتۋدا. قالاي دەسەك تە, تۇركيا ەل تاع­دىرىنداعى ماڭىزدى ساياسي-كون­س­تيتۋتسيالىق وزگەرىستەر كەزەڭىنە اياق باستى. اتالعان مەم­لەكەتتە رەفەرەندۋمنان كەيىنگى كەزەڭدە ورىن الاتىن سايا­­سي-قۇقىقتىق رەفورمالار ءتۇر­كيانىڭ مەم­لە­كەتتىك مو­دە­لىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كە­لە­دى. ونداعى وزگەرىستەر جا­­قىن جاتقان ايماقتارعا ءجا­نە اتالعان مەملەكەتپەن تىع­ىز قا­رىم-قاتىناس جاسايتىن ەلدەر­گە جاناما اسەرىن تي­گىزۋى ىق­تيمال. سوندىقتان, تۇركيا­دا بولىپ جاتقان ساياسي ءۇر­دىس­تەر الىس-جاقىن جاتقان باۋىر­لاس تۇركى- تىلدەس ەلدەر ءۇشىن دە ما­ڭىز­دى دەپ ايتۋعا بولادى. جانات مومىنقۇلوۆ, ساياساتتانۋشى