قازاقستاننىڭ قايتا ورلەۋى

قاڭتاردىڭ 30-ى كۇنى Forbes جۋر­نا­­­لى­نا قازاقستان ەكونوميكا­سى­نا, بولاشاعىنا قاتىستى كو­لەمدى ساراپتاما جاريالاندى. ءبىز ماقالاداعى نەگىزگى ويلاردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ەۋرازيانىڭ ورتاسىندا, تابيعاتى قاتال, ۇشى-قيىرى جوق دالالى جانە تاۋ­لى مەكەندە ورنالاسقان قازاقستان – باي بول­عانىمەن, الەمگە اسا بەلگىلى بو­لا قوي­ماعان ەل. دەگەنمەن, Exxon كوم­پا­نيا­سى­نىڭ بۇرىنعى باسشىسى رەكس تيللەر­سون­دى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشى­سى ەتىپ تا­عايىنداۋعا كونگرەسس كەلىسىم بەرسە, قازاقستاننىڭ تانىمالدىعى ارتا ءتۇسۋى ءمۇم­كىن. بۇل ەلدە ۋران, مۇناي جانە گاز قورى مول. بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالا­رى ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسى تۇ­راق­تىلىعىمەن, ينۆەستيتسيا تارتۋعا قا­بى­لەت­تى­لى­گىمەن ەرەكشەلەنەدى. وتكەن اپتادا استانادا سيريا تۋرالى كە­لىس­سوزدەر بولدى. باشار اساد رەجىمى مەن سيريا قارۋلى وپپوزيتسياسىنىڭ وكىل­دەرى التى جىلدان بەرى العاش رەت باس قوس­تى. قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستانادى, بۇل بارىنەن قازاق مۇددەسى جوعارى دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقستان ەكى جىلعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تاڭدالدى. پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس مۇشەسى رەتىندە ءوز ەلى يشيم مەن «ءال-قايدا» قاۋ­پىمەن كۇرەسۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتتى. بۇل ترامپ پەن تيللەرسوننىڭ پوزيتسياسىنا جاقىن. ويتكەنى, ولار اقش بيزنەسى ءۇشىن ەلدە قاۋىپسىزدىك ساقتالۋىن قالايدى. ماۋسىمدا استانادا ەكسپو-2017 كور­مەسى باستالادى. قازاقستان وسىلايشا شي­كىزات رىنوگىنان باسقا دا سالالاردا جە­تىستىكتەرى بار الدىڭعى قاتارلى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەيدى. 10 ماۋسىمنان 10 قىركۇيەككە دەيىن جالعاساتىن كورمەدە نەگىزىنەن ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزدەرى, جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى, جوعارى تەحنولوگيالارعا ورىن بەرىلەدى. تيللەرسون نازارباەۆپەن 2016 جىل­دىڭ ماۋسىمىندا سانكت-پەتەربۋرگتە ءوت­كەن ينۆەستورلار فورۋمىندا كەزدەستى. كەي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ول جۇزدەسۋدە باعا قولايلى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كەزدە Exxon-نىڭ قازاقستانداعى جاڭا مۇناي كەنىشتەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋ ماسەلەسى قوزعالعان. مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى قازىر $52. بىلتىر بۇل ۋاقىتتا $35 بولاتىن. Exxon 20 جىلدان بەرى قازاقستاندا جۇ­مىس ىستەپ كەلەدى. راس, قازىر تيللەر­سون­­نىڭ كومپانياعا قاتىسى بولماۋى ءمۇم­كىن. الايدا, ول مۇناي يندۋستريا­سىن نا­زاردان تىس قالدىرمايدى. اقش كوم­پا­نيالارىنىڭ قازاقستاندا دا­مىعانىن ول نەگە جاقسى كورمەسىن؟ قازاقستان وكىمەتى تەك مۇنايعا عانا سۇيە­ن­گىسى كەلمەيدى. مۇنايدىڭ ارزانداۋىنا قاراي ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى ءتو­مەن­دەدى. الايدا, مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ پەر­سپەك­تيۆاسى جانە ين­ۆەس­تي­تسيالىق كرەديت رەيتينگى برازيليا جانە رەسەيمەن سالىستىرعاندا جاقسى. تيللەرسوننىڭ قازاقستان جايلى ءبى­لە­تىنى كوپ بولعاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا ۆاشينگتون استانامەن قاتىناسقا ەرەكشە ءمان بەرە باستاۋى مۇمكىن. اقش پەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسى جاقسارعان جاع­دايدا ونىڭ اسەرى قازاقستاندا سە­زىلەتىن بولادى.  بۇل ەل – ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا جانە قىرعىزستانمەن ەركىن ساۋدا ايماعى بار. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە داۋىسقا يە بول­دى. ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرعىسى كەلەدى. جانە شەت ەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋدى قالايدى. ExxonMobil دا قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ, پايدا تابۋدى كوزدەيدى. مۇناي باعاسى كوتەرىلگەن جاعدايدا, كاسپي تەڭىزىنە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى قايتا ويانادى. مۇناي $80-گە جەتسە, Exxon جانە وزگە دە مۇناي الپاۋىتتارى تەزىرەك قازاقستانعا بارۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى, دەيدى سالا ساراپشىلارى. قازاقستان ۇكىمەتى بيىل قاشاعان مۇ­ناي كەنىشىنەن كۇنىنە 221 000 باررەل مۇناي ءوندىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ال بريتاندىق Wood Mackenzie كونسال­تينگتىك فيرماسىنىڭ جو­رامالى بويىنشا, قاشاعان ءۇشىن كۇنى­نە 154 000 باررەل جاقسى كورسەتكىش. دەگەن­م­ەن, قازاقستان شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا دەڭگەيىندە قالماۋ جولدارىن ىزدەۋ ۇستىندە. بۇگىندە قازاقستانعا قىتاي ينۆەس­تورلارىنان دا قارجى كوپ كەلىپ جاتىر. ەۋروپانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەسى قازاقستاننىڭ ەكونو­مي­كالىق ءوسىمى ينفراقۇرىلىمدار مەن اي­ماق­تىق ساۋدانىڭ دامۋىنا بايلانىست­ى بولادى, دەيدى. قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ جانە ءبىر جول» باعدارلاماسى وسى ماقساتقا جەتۋگە كو­مەكتەسەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك قىتاي ينۆەس­تيتسياسى جانە مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 2016 جىلعى 0,9%-دان بيىل 2,2%-عا, 2018 جىلى 3,7%-عا, ال 2019 جىلى 4%-عا وسەدى دەپ بولجايدى. بۇعان «نۇرلى جول» سياقتى جوبالارعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ جانە بولاشاقتا ەۋرازيانىڭ قارجى ورتالىعى بولۋى مۇمكىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قو­سا­تىن ۇلەسى كوپ بولماق. ەكونوميكانىڭ وسىن­داي اشىقتىعى ارقاسىندا قازاقستان ءدۇ­نيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەس جاساۋ جە­ڭىلدىگى رەيتينگىندە بيىل 35-ورىنعا كوتەرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىن­شا, ورتالىق ازياعا كەلەتىن شەت ەل قار­جى­سى­نىڭ 80%-ى قازاقستاننىڭ ۇلەسىندە. بانك بۇل ەلدى ينۆەستورلار ءۇشىن الەمدەگى ەڭ تار­تىمدى 20 ەلدىڭ قاتارىنا قوسادى. ءويت­كەنى, ۇكىمەت بۇگىندە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ق­ا­تىستى تارتىپتەردى قايتا قاراۋ ۇستىندە. قازاق ەكونوميكاسى جاڭا تەحنولوگيالار, عىلىم مەن تەحنيكا نەگىزىندە دامۋى, ءسويتىپ, تابيعي رەسۋرستارعا سۇيەنبەيتىن بيزنەستىڭ دامۋىنا تۇرتكى بولۋى ءتيىس, دەيدى ن.نازارباەۆ. قازاقستاندا بۇگىندە 475 كوللەدج, 312 كاسىپتىك مەكتەپ بار جانە ءاربىر ءتورتىنشى ستۋدەنت تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الادى. «ءبىز قىتاي مەن ەۋرازيا ءۇشىن لوگيس­تيكا ورتالىعى بولعىمىز كەلەدى, – دەيدى قازاقستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ. – بۇل جەردە ماسەلە ەكونوميكالىق ديپلوماتياعا قاتىستى. ءبىز مۇندا حالىقارالىق كەلى­سىم­دەر جاسالۋى ءۇشىن قاجەت قولايلى ساياسي احۋال جانە زاڭدىق شارتتار جاساۋدامىز. ويتكەنى, ءبىز حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن وسىندا جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. مەنىڭشە, بيىل الەم قازاقستان تۋرالى كوبىرەك بىلەتىن بولادى».