وعان جاڭا ۇرپاق كوزىمەن قارار كەز كەدى
قازاق جىرىنىڭ اق نوسەر جاۋىنى, اق تۇتەك داۋىلى, «نايزاعايلى قارا بۇلتتان وت العان» ولەڭىمەن ومىرىنەن ولەڭ جاساپ بەرگەن قاسىم رۋحى, قاسىم جىرى بۇگىن بىزبەن بىرگە قارقارالىنىڭ قاريا تاۋلارىن, قازاقتىڭ قارا ورمان جۇرتىن تەربەتىپ تۇر.
قاسىمنىڭ اقىندىق بولمىسىن, جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن, سەزىمىنىڭ سىڭعىرىن تانۋ ءۇشىن ونىڭ ولەڭبايانىنا اينالعان ءومىربايانىنا ۇڭىلمەي بولمايدى.
قالسام ءبىر قاۋساپ مەن ءولىپ,
دوستارىم اڭساپ وكىنبە.
نايزاعايلى قارا بۇلت بولىپ,
جاڭبىر بوپ جاۋىپ ءوتتى دە.
قازاق جىرىنداعى ساناۋلى ساڭلاقتار ساناتىندا دارا داۋىسى, ءورشىل ءۇنى, قايتالانباس قولتاڭباسى بار قاسىم امانجولوۆتىڭ سوڭىندا قاستەرلى مۇراسى قالدى. ونىڭ ولەڭدەرى مەن پوەمالارى, سونەتتەرى مەن رومانستارى, اۋدارمالارى مەن ماقالالارى ۋاقىت اتتى قۇدىرەتتىڭ كوزىمەن قاراعاندا, ءوزىنىڭ تالانتى مەن دارىن قۋاتىن الداسپانداي جارقىراتسا دا, تاريحتىڭ الاساپىراندارىندا يدەولوگيالىق تىزگىن شىعارماشىلدىق شارىقتاۋعا توسقاۋىل بولعانىن دا اڭعارۋ قيىن ەمەس. اقىن عۇمىرى بۋىرقانعان بۇلقىنىستاردان, قاراما-قايشىلىقتان, باق پەن سوردان, اق پەن قارادان تۇرادى. ونىڭ عۇمىرى قاسىرەت پەن قاسيەتكە تولى عۇمىر.
ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ ابايدان كەيىنگى اسقار بيىكتەرى ءىلياس, ماعجان, ساكەندەردى جۇيەسىز جۇيە جۇندەي ءتۇتىپ, تۋلاقتاي قادىرىن قالدىرماي تاريح ساحناسىنان كوزدەرىن «جويعان» تۇستا قاسىم-جىردىڭ جاسىنداي جارق ەتۋى قاسيەتتى قارا ولەڭ رۋحىنىڭ جان داۋىسى ەدى.
مەنىڭشە, قاسىم – ولەڭ انا – جۇرتتىڭ قۇرساعىنان عاسىردا ءبىر تۋاتىن عالامات. اقىن جىرىندا شىعىس پەن باتىس شايىرلارىنىڭ قالامىنان تۋعان ءىنجۋ-مارجانداردىڭ جارقىلى, جىراۋلىق پوەزيانىڭ رۋحى بار. وتاندى دا, ورتانى دا اقىن تاڭدامايدى. بۇل ولەڭ سول ۋاقىتتىڭ كوزىمەن قاراعاندا شىن مانىندەگى قۇبىلىس, سول كەزەڭ جايلى جازىلعان كەرەمەت تۋىندى.
ەندەشە, «سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم» دەپ اقىننىڭ اسقاق پافوسپەن ءۇن قاتۋىن ححI عاسىر ۇرپاقتارى دا العاۋسىز قابىلدار. حال-قادەرىنشە ىشكى يىرىمدەرىنە سۇڭگىر. تۋعان دالاسىن تاپ قاسىمداي ەگىلىپ, توگىلىپ ەمىرەنىپ جىرلاعان اقىندار كەمدە-كەم.
«...قازاقستان دەيتىن مەنىڭ بار ەلىم,
جاتىر الىپ جارتى دۇنيە الەمىن!
بۇل دالانى انام جاسپەن سۋارعان,
بۇل دالادا اتام قولعا تۋ العان.
بۇل دالاعا جىلاپ كەلىپ ۋانعام,
بۇل دالانى كورىپ العاش قۋانعام,
بۇل دالادا وسكەن جاندا جوق ارمان!»
وسى جولداردى قاسىم جايلى تولعانىسىندا مىسالعا العان اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «بۇل – بۇگىنگى ايتىلاتىن ەگەمەندىكتىڭ ءسوزى ەكەن; قاسىمنىڭ ونى ۋاقىتىنان بۇرىن ايتا بىلگەنى دە داۋ تۋدىرمايدى» – دەپ شەشىمدى دە كەسىمدى باعاسىن ايتادى.
جەر بەتىندە شارلاعان ءىزى قالعان اقىننىڭ قازاقتىڭ ورمانى مەن دالاسىن, تاۋى مەن كولىن, جازيرالى بايتاعىن جىر ەتكەندە ارۋاقتانىپ, رۋحتانىپ كەتەتىنىن, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىپ, بارىنا بالاشا قۋاناتىنىن بايقايسىڭ.
بىزدىڭشە, حح عاسىرداعى قازاق جىرىن قاسىمعا دەيىنگى جانە قاسىمنان كەيىنگى كەزەڭ دەپ ءبولىپ ايتۋعا ابدەن بولادى. قاراڭعى ءتۇننىڭ قويناۋىن نايزاعاي جارقىلىمەن تىلگىلەگەن قۇدىرەتتى جىرلار ارقىلى ول ءوز ءدارىسحاناسىنىڭ جۇلدىزدى شاكىرتتەرىن مولايتتى. ول مەكتەپتىڭ اتى – قاسىم مەكتەبى ەدى.
بۇل جونىندە قازاقتىڭ ابىز اقىندارىنىڭ ءبىرى ءابدىلدا تاجىباەۆ بىلاي دەيدى: «ءاربىر ونەردىڭ وزىندىك مادەنيەتى بار. سول مادەنيەت پوەزياعا دا ءتان. قاسىمنىڭ وسى شەبەرلىگىن ونىڭ قازاق پوەزياسىنا بەرگەن مادەنيەتى دەپ تانۋىمىز كەرەك. قاسىممەن وسىنشا شۇعىلدانۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى: ول ءوزىنىڭ جاڭا سەرپىنىمەن كەڭ تىنىستى جىرلار تۋعىزىپ قانا قويماي, وزگەلەرگە دە ەرەكشە ىقپال جاسادى.
وسى كۇنگى سۇيىكتى اقىندارىمىزعا اينالعان عافۋ قايىربەكوۆ, ءىزتاي مامبەتوۆ, امانجول شامكەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ەركەش يبراھيم, تىلەگەن شوپاشەۆ, تاعى باسقالار ەڭ اۋەلى قاسىمعا شاكىرت بولىپ باستاعاندارىن جاسىرماسا كەرەك. كوپكە دەيىن كۇشتى ليريكتەرىمىزدىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ تە شابىت تۋرالى ويلاردى قاسىمشا قايتالاپ ءجۇردى. ءوز ءستيلى بار, وزىندىك ورنىققان جولى بار كەكسەلەرىمىزدىڭ وزىندە دە قاسىم ينتوناتسيالارى, ءتىپتى ونىڭ دايار تەڭەۋ سوزدىكتەرى دە كەزدەسىپ قالىپ وتىرادى.»
ءابدىلدا اقىننىڭ ءوزىنىڭ زامانداسى, ءتىپتى وزىنەن ءبىر-ەر جاس كىشىلىگى بار قاسىمعا قاراتا ايتقان وسى ءبىر جۇرەكجاردى لەبىزىن قاسىم مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا بەرىلگەن باعا, مويىنداۋ دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
زامانانىڭ زاڭعار اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ قاسىم اعاسىن سونشا قاستەرلەپ:
«...جەدى... تىندى... كەرەمەت دەرتتەر ءتونىپ,
كەڭ كەۋدەدە كەتتى عوي كەكتەر ءسونىپ.
قاسىم دەگەن قالعىعان جانارتاۋ عوي,
جانارتاۋ عوي... جاندى دا كەتتى ورتەنىپ.
«ءبىر كۇي بار دومبىرامدا» – يەسى قاسىم.
قاسىم سولاي بولماسا, نەسى قاسىم!؟
جىر بايگەگە اتتانعان ادام بولسا
سورەدەگى قاسىمىن ەسىنە السىن», دەپ ۇلى اقىننىڭ ارۋاعىن ايالاي وتىرىپ جۇرەك ءسوزىن ايتادى.
قازاقتىڭ تاعى ءبىر تۇعىرلى اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ:
«...مەزگىلىم از قايتپاعان, جاسىماعان,
ال تۇڭىلگەن كەزدەرىم باسىم ودان.
مازالاما پۋشكيندى, مەنىڭ ءۇشىن
جەتىپ جاتىر ءوزىمنىڭ قاسىم اعام...» دەپ اسقاقتاتادى.
بۇل اقىنداردىڭ قاي-قايسى دا ۇلتىمىزدىڭ جۇلدىزدى شايىرلارى, قاسىم مەكتەبىنىڭ دارىسكەرلەرى.
بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ نەگىزگى ۇستانار باعىتى – اقىننىڭ كىسىلىك كەلبەتى مەن اسقاق جىرلارىنان قالىپتاسقان اقىندىق تۇلعاسى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قاي ورتادا بولماسىن, قاسىم جايلى ايتىلار ءسوزدىڭ ءبىر ۇشى اقىننىڭ باسپاناسىزدىعى جايلى اڭگىمەگە بارىپ تىرەلەدى. اقىن جايلى «ميفكە» اينالىپ كەتكەن وسىناۋ بەدەلسىز اڭگىمەگە ەل-جۇرتتىڭ ونەر ادامدارىنىڭ تالايلى تاعدىرى جايلى الىپ-قاشپا جەل سوزدەردەن قۇرالعان تۇسىنىگىن قوسساق, قازاقتىڭ كوپتەگەن تارلان تۇلعالارىن كەمسىتۋگە اپارىپ سوعاتىن ءبىر بىقسىق پيعىلدى اڭعارامىز. اقىن دەگەن «ءسال قياليلاۋ, وزگە جۇرتتان پەندەلىك نەسىبەسى كەمشىن, تىرلىك سوقپاعىنىڭ سوقتىقپالى قيامەتتى تۇستارى مولداۋ ادام» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى. مۇنداي يدەولوگيالىق ءنارى جوق اڭگىمەلەردەن ۇلتتىق تۇلعا, قازىرگى كەزەڭدە جەتىسىڭكىرەمەي تۇرعان ۇلتتىق ازامات, مەملەكەتشىل ءھام مەملەكەتتىك تۇلعا قالىپتاستىرا الماسىمىز انىق. ال, قاسىم جىرلارىنان ىزدەگەن جوعىمىزدى تابا الامىز.
قاسىمدى ەندى جەتىمدىك تاعدىرىنان ارىلتىپ, باسپاناسىزدىعىن دا, تىرلىگىندە كولدەنەڭ كەزدەسكەن كوپ كەدەرگىمەن كۇرەسىپ شامىرقانعان ادام قالپىندا ەلەستەتۋگە نەگىز جوق. قاسىم – قازاقتىڭ ءوزى, سول قىستالاڭ داۋىردەگى ءار قازاقتىڭ قاسيەتى قاسىمنىڭ عۇمىرىنان, جىرىنان اڭقىپ تۇر. قاسىمنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر تاعدىر ءار قازاقتىڭ باسىنان وتكەن جوق, وتسە دە, ەردىڭ ەرى, ازاماتتىڭ ازاماتى عانا شىداس بەرەر سىندى كوتەرەر بىرەگەي ەرلەرىنىڭ باسىنان ءوتتى. سول تۇرعىدان قاراعاندا, قاسىم تىرشىلىگىندە ۇلتتىڭ نامىسى مەن ارىن, تاعدىرىن, ونەرىن ارقالاعان اقىن ەدى. ەندى ارادا عاسىر وتكەندە قاسىم ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ازاتتىق پەن قازاق قاسيەتىنىڭ جىرشىسى, ارمان-مۇراتتاردىڭ جارشىسى رەتىندە قايتا تۋى كەرەك. ءار قازاقتىڭ جۇرەگى قاسىم جىرىنا باسپانا بولۋى كەرەك.
قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ سان عاسىرلىق سالقار كوشىن سارالاپ قاراپ وتىرساق, سوناۋ كۇلتەگىن, قورقىت داۋىرلەرىنەن باستاپ-اق, ءسوز ۇستاعان اقىن-جىراۋىنىڭ اسقاق تۇلعاسى ەركىن قالىپتاسقان. قورقىت اتا سەگىز حانعا ءۋازىر بولعان, سوزىنە جارتى جالعاننىڭ جۇرتى يلانعان اۋليە ەدى. مايقى بي مەن اسان قايعى, اقتامبەردى, بۇقار بابالارىمىز سوزىنە بۇقارا حالىق قانا ەمەس, حان-سۇلتان باس يگەن قادىرلى اقىندارىمىز بولاتىن. اباي زامانىندا دا, سال-سەرىلەر داۋىرىندە قازاقتىڭ باسىنان جەكە مەملەكەتتىگى كەتكەن سوڭ ۇلتتىق مۇرامىز بەن ونەرىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز, قازاقتىڭ ءوز ورتاسىنداعى, اتىرابىنداعى ادام كەلبەتىن قالىپتاعان وزگەشە جىر ۇلگىلەرى دۇنيەگە كەلدى. ال قاسىم تۋعان ءداۋىر دە قازاقتىڭ باسىنان جەكە مەملەكەتتىك مارتەبە الىس بولعان, مەملەكەتشىلدىك رۋح, ۇلتتىق يدەيا الاستالعان الاساپىران كەز ەدى. سوعان قاراماستان, قاسىم جانە سول داۋىردەگى قازاق جىرىنىڭ قانشاما جامپوزدارى ۇلتتىق پوەزيانىڭ تۋىن اسقاق ۇستاي ءبىلدى.
قازاقتىڭ قاي داۋىردە بولماسىن, اقىنى – ەرجۇرەك باتىر, باتىرى – اقبەرەن اقىن بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ال قاسىم باسىنان وتكەرگەن ءورت-داۋىلدى عۇمىر كەشەگى ەر ەتىگىمەن قان كەشىپ, ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن قازاقتىڭ رىتسارلىق ءداۋىرىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىرداعى قايتالانعان كوشىرمەسى. قاسىمنىڭ مايدان جايلى جازعان, سوعىس تاقىرىبىن تولعاعان الاپات جىرلارى كەشەگى اقتامبەردى سارىنىنىڭ جاڭاشا ىرعاعى, قاسىمنىڭ سوعىستا قۇربان بولعان ابدوللا دوسىن جىرعا قوسۋى ماحامبەتتىڭ يساتايدى جىرلاعانىنىڭ جاڭعىرىعى.
ابدوللا دەمەكشى, قاسىم امانجولوۆتىڭ تەك ليريك اقىن عانا ەمەس, كەڭ تىنىستى ەپيك ەكەنى دە بەلگىلى. «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز», «ءبىزدىڭ داستان», «بوران», «جامبىل تويىندا» اتتى پوەمالارى وسى سوزىمىزگە دالەل.
اقىن پوەمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىعى بيىگى – سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى پوەما. بۇل اقىننىڭ اتىن اسپانداتىپ, داڭقىن كوككە كوتەرگەن ولمەس ولەڭ, تۇعىرلى تۋىندى.
وسى پوەما جونىندە ەڭ ءبىرىنشى بوپ «سوتسياليستىك قازاقستان», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 6 ماۋسىمداعى سانىندا پىكىر ايتقان عابيت مۇسىرەپوۆ اعامىز: «جالىندى سوزبەن جاۋعا اتتاندىرار, جان سوزىمەن جاس تامشىلاتار اقىن ءسوزى وزەگىن ورتەپ, جۇرەگىن تەربەپ شىققان. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ءالى ايتىلماعان سوزدەر», دەپ باعاسىن بەرەدى. ال نيكولاي تيحونوۆ بولسا بۇل پوەمانى: «قازاق پوەزياسىنىڭ مارجانى», دەپ اتادى.
ءوزى جاۋجۇرەك باتىر, رۋحى اسقاق اقىن, سال-سەرىلىگى ءبىر توبە قاسىم – قازاق ۇلتتىق اقىندارىنىڭ حح عاسىرداعى جاڭاشا كەلبەت يەلەنگەن جيىنتىق وبرازى دەسەك ارتىق ەمەس! ونىڭ جاۋىنگەرلىك جىرلارى جىراۋلار پوەزياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى, رۋحاني ۇرپاعى, ونىڭ ازاماتتىق پوەزياسى شورتانباي, مۇرات, اباي سالعان اقىندىق جولدىڭ سونى سوقپاق, دارا داڭعىلدارعا ۇلاسۋى, ونىڭ ليريكاسى ماعجان مەن ءىلياس, سۇلتانماحمۇت, توپىراعىنان ءنار-قۋات العان پوەزيا دەسەك تە جاڭىلىسپاسىمىز انىق. سوزىمىزگە دالەل ىزدەسەڭىز, قازاق پوەزياسىنىڭ ءار داۋىردەگى ءتولتۋما جاۋھارلارىن قاسىم پوەزياسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ وقىپ كورىڭىز. XV عاسىرداعى قازاق جىرىنان XX عاسىرداعى قاسىم ولەڭدەرىنىڭ رۋحىن اڭعاراسىز, XIX عاسىرداعى داۋىرنامالىق جادىگەرلەرىمىزدىڭ قاسىم جىرلارى ارقىلى جاڭاشا ورنەكتەلۋىن تانۋ, تابۋ اسا قيىن ەمەس.
قاسىم جىرلارىنىڭ رۋحاني قۋاتى, سول ءداۋىر تۇرعىسىمەن سالعاستىرا قاراعانداعى توسىن وبرازدار گالەرەياسى, ەرەكشە مىنەز, جاڭا بۋىندىق-ماتىندىك قالىپتار, قاسىم اۋدارمالارىنداعى شىعىستىق ءنازيرا ءداستۇرى دە ءالى تولىققاندى زەرتتەلمەي كەلە جاتقان تىڭ تاقىرىپ.
قاسىمنىڭ سول داۋىردە جازعانى ءبىر بولەك تە – دەنساۋلىق كۇيىمەن, سوعىس قاسىرەت-قيامەتىمەن, يدەولوگيا قاقپاقىلىمەن جازا الماي كەتكەن دۇنيەلەرى قانشاما دەۋگە بولاتىن ءتارىزدى. بۇل – قاسىم ءىزىن جالعاۋعا تالپىنعان قازاقتىڭ ءار اقىنى ءۇشىن اشىق الاڭ, كوكجيەگى كەڭ كەڭىستىك ەمەس پە! ماسەلەن, اقىننىڭ «ءوزىم تۋرالى» اتتى عۇمىرنامالىق دۇنيەسى اياقتالماعان ۇلكەن شىعارمانىڭ بىزگە جەتكەن ۇشقىنى عانا! ءۇزىندى ىسپەتتى قالپىنىڭ وزىندە انىمەن قوسىلا ءورىلىپ, ەستىگەن, وقىعان جاننىڭ جادىنا تاسقا قاشالعانداي ءسىڭىپ كەتەتىن, ءىزىن قالدىرىپ كەتەتىن وسىناۋ كلاسسيكالىق دۇنيە تولىعىمەن قولىمىزعا تيگەندە, زامان مۇراسىنا اينالعاندا قالاي بولار ەدى. الەمنىڭ كوزىقاراقتى سالاۋاتتى عالىمدارى مەن ىزدەنىمپاز بىلمەككە قۇشتار ءار تۇرعىنى ءۇشىن ميلوس ۆەنەراسىنىڭ يىعى تۇسىنان قىرقىلعان قولى تۋرالى اڭىز قانداي جۇمباق تىلسىم بولسا, قاسىم جىرىنىڭ جالعاسى دا قالام ۇستاعان قازاق ءۇشىن ءبىر قۇدىرەتتى قۇپيا. شىنتۋايتىندا, ميلوس ۆەنەراسىنىڭ قىرقىلعان وڭ جاق قولى قالاي سومدالعان ەكەن, ول قولىنا نە ۇستاپ تۇردى ەكەن – «ءوزىم تۋرالى» جىردىڭ سوڭىندا اقىن نە ايتپاق بولدى ەكەن؟!
نە بولماسا, اقىننىڭ بالا كەزگى دوسى مەكەباي جازىباەۆتىڭ جىرداي ەتىپ ايتاتىن اقىن ارمانى تۋرالى نە بىلەمىز؟! عۇمىرىنىڭ سوڭىندا كوكشەتاۋدا, بۋرابايدىڭ جاعالاۋىندا كەمدىكۇن سىرلاسىپ, كەشەگى وتكەن بالالاق شاقتىڭ جىرىن-سىرىن ايتىپ تاۋىسا الماي كەتكەن قاسىم دوسىنا «قارقارالىنىڭ قازاعى» اتتى رومان جازۋعا ءازىرلەنىپ جۇرگەنىن ايتىپ ەدى عوي. ول روماننىڭ «بوستاندىق», «بولشەۆيك سادىق», «توبەلەس», «ءدۇيسەننىڭ ءولىمى», «اقمولادا», «كىم ەكەنىمدى ەرتەڭ تۇستە بىلەسىڭ», «وتەۋبايدى قاسقىر تالاۋى», «اقىجان بۇركىتشى» سىندى بولىمدەرى بولاتىنىن, ءار وبرازدىڭ ەرەكشەلىگىن سيپاتتاپ ايتقان ەستەلىكتى ءار ەستىگەن سايىن كوكىرەگىمدە وكىنىش پەن ارمان باس كوتەرەدى. «قارقارالىنىڭ قازاعى» اتتى قاسىم جايلى جازىلماي قالعان, جازا الماي كەتكەن تۋىندىسىن قازىرگى قازاق جازۋشىسىنىڭ ءبىرى اقىننىڭ ارۋاعىنا ارناپ جازىپ شىقسا ارتىق بولماس ەدى! اقىن رۋحىنا ولمەس ەسكەرتكىش بولار ەدى.
قاسىم تۋرالى از جازىلعان جوق. ونىڭ وسكەن ورتاسى مەن ادامي كەلبەتى, جىرلارىنىڭ تۋ تاريحى, جازعان ءدۇنيەلەرىنىڭ العىشارتتارى تۋرالى ەداۋىر ەستەلىك, ساراپتاما ماقالالار بار. قازىر قاسىمنىڭ كوزىن كورگەن, سوڭىنا ەرگەن, ءسوزىن, جىرىن جاتتاعان زامانداستارى جوقتىڭ قاسى. بۇگىنگى ۇرپاققا سول داۋىردەن سىر شەرتەتىن ەستەلىكتەردى قايىرا ۇسىنىپ, اقىننىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن قالىپتاستىراتىن دۇنيەلەر جاساۋ ورتاق پارىزىمىز. بۇل ءۇشىن ءبىز اقىن جىرلارىن تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋگە سالىپ, عىلىم كوزىمەن, فيلوسوفيا كوزىمەن جاڭا زامان, ۇلتتىق تانىم تەزىمەن سارالاۋىمىز كەرەك.
قاسىمتانۋعا جاڭا زامان, جاڭا ۇرپاق كوزىمەن قارار كەز كەلدى. اقىن مۇراسى – قازاق جۇرتىنا ورتاق.
وسى تۇستا قاداپ ايتاتىن ءبىر دۇنيە اقىن شىعارمالارىنىڭ عىلىمي تەكستىن جاساۋ ارقىلى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ, قولجازباسىمەن سالىستىرا كەلە ونىڭ تولىققاندى اكادەميالىق جيناعىن ساۋاتتى تۇردە تۇسىنىكتەمەلەرىن بەرە وتىرىپ جۇرتقا ۇسىنار كەز جەتتى. وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن عافاڭنىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «الىس تا جاقىن جاعالاۋلار» اتتى ادەبي پورترەتتەر كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن. سول كىتاپتا اقىن اعامىزدىڭ قاسىم جايلى ەرتەرەكتە جازىلعان ەستەلىگى جاريالانعان. عافاڭ بىلاي دەيدى: «قاسىم تۋرالى وسىناۋ جىلداردا جازىلعان قانشاما ماقالالار, زەرتتەۋ, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر, زامانداستار ايتقان ەستەلىكتەر, ونىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ جازعان ءار كەزەڭ, ءار تۇستاعى تولىقتىرىلىپ وتىرعان پايىمداۋلارىمنىڭ ىشىنەن – قىسقاسى, ءبار-بارىسىنەن مەن الگى كوكەيىمدە كوپتەن ايتىلىپ كەلگەن ۇعىمنىڭ, ءتۇيىن-قورىتىندىنىڭ اتىن, ەسىمىن ەش كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ياعني, بۇل ۇعىم, بۇل پايىمداۋ كادىمگى تۋىپ, ەرجەتىپ, ءوسىپ-ونەتىن ادام تىرلىگىنىڭ جولىنداي ۋاقىت كەشىپ بارىپ, تانىلاتىن ۇعىم, تۇسىنىك, كونتسەپتسيا ەكەن. ەندى بۇگىن سونىڭ اتىن ايتسام – ول «قاسىم امانجولوۆ – قازاقتىڭ ۇلتتىق اقىنى» – دەگەن ۇعىم ەكەن».
قاسىمنىڭ جىرىن جالعاپ, سىرىنا ورتاق بولعان عافاڭ بۇلاي دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. قاسىم جىرلارىنداعى ۇلتتىق سارىندى كەز كەلگەن ولەڭىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. قاي ۋاقىتتا بولماسىن «ۇلتتىق» دەگەن انىقتاما جازۋشى-اقىن قاۋىمنىڭ تاقىرىبى مەن ماتىندىك ءسوز قولدانىسىنان عانا ەمەس, شىعارماشىلىعىنىڭ ىشكى قۋاتىنان, استارىنان, سەزىمدىك اۋەنىنەن اڭعارىلاتىنى انىق. تاعى دا سول عافاڭ «...ۇلتتىق اقىن بولۋ ءۇشىن, ءبالكىم, ءبىر كەزدە «ۇلتشىل» اتانعاندىعى نەمەسە ۇلت تۋرالى اسا كوپ جازعاندىعى دالەل بولا الماس. ۆيسساريون بەلينسكي پۋشكيندى ورىستىڭ ۇلتتىق اقىنى دەگەندە ونىڭ «ورىس» ءسوزىن قايتا-قايتا ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ورىس رۋحىن, ورىس جانى مەن كوڭىلىن, حالىق رەتىندەگى تاريحي دامۋ باسپالداقتارىن, بالاڭ كەزى مەن دانا كەزىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, مىنەزدەگى جايساڭدىق پەن وسالدىعىن – قىسقاسى, ورىستىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن قامتيتىن, وزگەدە جوق, وزىنەن بۇرىنعى دا, كەيىندە دە جوق, تەك پۋشكيندە عانا بار دانىشپاندىقتىڭ ءبىر جەرگە توعىستىرۋىندا – دەپ ايتقان», دەيدى. قاسىم تۋرالى دا, ونىڭ ۇلتتىق سارىنداعى جىرلارى تۋراسىندا وسىلاي دەۋگە بولادى. ءتىپتى, جاڭا زامان ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا كەڭەستىك ءداۋىردەگى اقىنداردىڭ ۇلتتىق سارىندا جازعان جىرلارىن جاڭاشا تالداۋ كەرەك بولسا, ول تالداۋدىڭ بەل ورتاسىندا قاسىم شىعارماشىلىعى تۇراتىنى انىق.
قاسىم جىرلارىنداعى سونىلىق سارىننىڭ ءبىر سالاسى اقىننىڭ ماعجان جىرلارىمەن ۇندەستىگىنە كەلىپ تىرەلەتىندەي. ماسەلەن, 1940 جىلى جازعان «سۇلتانماحمۇت تۋرالى باللاداسىنىڭ» وزىنەن ماعجان جىرلارىنا ءتان ميستيكالىق لەپ ەسەدى.
... عاجايىپ, كۇن كۇركىرەپ, ەتتى جالت-جۇلت,
قابىردىڭ بەت تاقتايى سىندى سارت-سۇرت,
وت شاشىپ ەكى كوزدەن, «توقتاڭدار» دەپ
بەيىتتەن شىعا كەلدى سۇلتانماحمۇت.
ەكەۋى تۇرا قالدى ەسى كەتىپ,
مۇزداي بوپ تۇلا بويى, ءدىر-ءدىر ەتىپ,
قورىققانىن ەكەۋىنىڭ بىلگەننەن سوڭ
سۇلتەكەڭ امانداستى جايلاپ جەتىپ:
...ولگەم جوق, يلانىڭدار, شىنىمدى ايتام,
ءولدى دەپ ايتا بەرسىن كەيبىر سايتان,
ءجۇر, باستا, جازۋشىلار سويۋزىنان
مۇشەلىك بيلەتىمدى الىپ قايتام.
سەن, جىگىت, وسەك ايتىپ جۇرگەنشە قۇر,
مولامدى مەن قايتقانشا كۇزەتە تۇر, –
دەدى دە قولتىقتاپ اپ جاس اقىندى
سۇلتەكەڭ ءجۇرىپ كەتتى شىرقاتىپ جىر.
قاسىم جىرلارى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنى دەگەن ءسوز ارتىق بولماسى انىق. سەبەبى, قاسىم سول داۋىردە الاپات سوعىستى قازاق توپىراعىندا جەرىنە جەتكىزە جىرلاعان ەدى. كەشەگى جاۋگەرشىلىك ءداۋىردەن قازاق قانىنا سىڭگەن ەرلىك رۋحىن وتىزىنشى جىلداردىڭ اقسۇيەك اشتىق, قىزىل قىرعىنى جويىپ تاستاعانىمەن, سوعىس جىلدارى تاعى دا سول يدەولوگيانىڭ ءوز باستاۋىمەن اتا-بابالار ەرلىگىن دارىپتەۋ قايىرا قولعا الىنعان بولاتىن. وسى كەزەڭدە كەشەگى ەپوستىق رۋحتى, باتىرلىق جىرلار سارىنىن قاسىم جاڭا ءداۋىر پوەزياسى بيىگىنە شىعاردى. بۇل تاقىرىپتى قاسىم تەك ءوز اتىنان ەمەس, تۇتاس قازاق جاۋىنگەرى, قازاق ازاماتى, قازاق پاتريوتى اتىنان جىرلاعان بولاتىن.
ەندى ءبىر اۋىز ءسوز قاسىمنىڭ شىققان ورتاسى, اينالاسى تۋرالى.
قاسىمنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى, وسكەن ورتاسى تۋرالى قازىرگى ادەبي-عىلىمي اينالىمدا ءبىرشاما دەرەكتەر بار. اقىن شىعارمالارىندا جازىلعان ساعىنىش سازدى وي ورامدارىمەن بىرگە سول جىرلارى مەن تۋىندىلارىن تالداعان قاۋىم ءبىرشاما مالىمەتتەر ۇسىنادى. جالپى, قاسىمنىڭ ءبۇتىن ءومىربايانى ونىڭ جىرلارىندا تاڭبالانىپ-اق تۇر...
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قاسىم اۋىلىنا, قاسىم تۋعان توپىراققا, قارا قۇدىعىنا, كوشەن تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى قورجىنتام باسىنا بارىپ قايتقان ەدىك. قوڭىر كۇزدىڭ سالقىن رايىنا قاراماستان, قاسىمنىڭ ءشولىن باسقان قارا قۇدىقتان ءبىر-ءبىر شەلەك سۋ الىپ, باسىمىزعا قۇيىپ ەدىك. اقىننىڭ ارلى رۋحى جۇقسىن دەپ, قاسىم جىرىنىڭ قاسيەتىنە قانىقپاق نيەتپەن. قىزىل تاسىن قىنا مۇجىگەن قاسىم تۋعان قورجىنتامنىڭ جۇرتى جاتىر جەرمەن-جەكسەن بوپ. وزگە ەلدە بولسا, الدەقاشان قابىرعاسىن قايىرا كوتەرىپ, اقىن تۋعان ءۇي دەپ مارتەبەلى ماڭىز بەرىپ, ەل-جۇرت, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناق, قىدىرىمپاز-تۋريست اتاۋلى ات باسىن تىرەپ كەلەر ۇلگىلى ورىنعا اينالار ما ەدى!..
ال, كەشەگى-بۇگىنگى ەستەلىكتەردە, وزگە دە جازبالاردا قاسىمنىڭ كەدەي ورتادان شىققانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. شىنىمەن دە سولاي ما؟ ەل ىشىندەگى كونەكوز قاريالار قاسىمنىڭ اكەسى راحىمجاننىڭ سەرى ادام بولعانىن, ورتاسىنىڭ كوركى بولىپ, ماڭىن ءان-جىرعا, اڭگىمەگە قاندىرىپ جۇرگەنىن ايتادى. راحىمجاننىڭ سەرىلىگى سونداي, مىنگەن اتىن جىبەك ارقانمەن شىدەرلەپتى! كەشەگى كەڭەستىك كوزقاراس اۋانىمەن كەدەيلىكتى ماقتان كورگەن ۇلىس سەرىلىكتى دە سول قاتارعا جاتقىزا سالعان عوي. راحىمجاننىڭ ەسكى جۇرتىنا قاراپ تۇرىپ, قاسىم اۋلەتى اناۋ ايتقانداي ءسىڭىرى شىققان كەدەي دەۋگە بولمايدى-اۋ! ەسىگىنەن تورىنە دەيىن ەداۋىر جەر, تامنىڭ قىر جەلكەسىندە جەرگە كىرەرمەن بولعان قابىرعانىڭ قىزىل تاسىنا ارقار ءمۇيىزىن كىرگىزە جىمداستىرىپ, قالاپ تاستاپتى. راحىمجان سەرى ەل ارالاپ كەلگەندە, وسى مۇيىزگە اتىن بايلايدى ەكەن-ءمىس…
ال, سول قاسىمنىڭ اكەسى مەن اتاسى راحىمجان مەن امانجول جەرلەنگەن, بالا قاسىم, جەتىم قاسىم وگەي اكە, وكتەم تۋىستان قاعاجۋ كورگەن قاسىم ءتۇن ىشىندە جىلاپ بارىپ تۇنەپ قالىپ جۇرگەن بەيىت باسىنا جيدەبايداعى اباي مەن شاكارىمگە, بورلىدەگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-بابالارىنا, باتىستاعى يساتاي مەن ماحامبەتكە, جەتىسۋداعى مۇقاعاليدىڭ اناسىنا قويىلعان ەسكەرتكىش كەشەندەر سەكىلدى ماڭگىلىكپەن سىرلاسار قۇلپىتاس – بەلگى قويۋ دا ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندەگى كيەلى ءىس.
قاسىمنىڭ بالا كەزىندە مە, الدە كەيىندەرى مە قارقارالىدا قاسىم تۇردى دەگەن ءۇي بار. ءۇي قابىرعاسىندا «بۇل ۇيدە قاسىم امانجولوۆ تۇرعان» دەگەن بەلگى دە ورناتىلعان. ءبىر قىزىعى – قاسىم ناقتى بۇل ەسكەرتكىش تاقتا ىلىنگەن ۇيدە تۇرماعان, وسى ۇيگە جاپسارلاس شاعىن عانا ۇيدە بولعان ەكەن...
جالپى, قاسىم اقىن عۇمىربايانىنا ۇڭىلسەڭىز ءالى دە ايعاقتاي, انىقتاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەر تۇستارعا كەزىگەسىز. ماسەلەن ومىرباياندىق انىقتامالاردا: « 1931 جىلى قاسىم لەنينگراد قالاسىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسەدى. بىراق دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرۋىنە بايلانىستى ءبىر جىلداي عانا وقىپ, ەلگە قايتىپ, ورال قالاسىنداعى «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسادى», دەلىنگەن. شىن مانىندە قاسىم لەنينگرادتا وقىعان با؟ وقىسا نەگە شىعارمالارىندا لەنينگرادتاعى عۇمىرىنان ءىز قالماعان؟ وعان ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ باستاعان عالىمداردىڭ, تاكەن الىمقۇلوۆ پەن ءابدىلدا, سىرباي باستاعان اقىن جازۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ ماقالالارىنان, تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ, قىزى داريعانىڭ ەستەلىگىنەن جاۋاپ ىزدەپ تابا المادىق.
ال قاسىم ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جەمىستى دە ادەمى كەزەڭى سانالاتىن ورالداعى عۇمىرى ونىڭ ولەڭبايانىندا تايعا تاڭبا باسقانداي تالانتتى جىرلارىمەن تاڭبالانىپ تۇر. ال سەمەيگە بالالار ۇيىنە اتتانعان قاسىمنىڭ جولى قايتا اينالىپ قاراعاندى, قارقارالى وڭىرىنە تۇسكەن بە؟ وسى سەكىلدى ساۋالداردىڭ جاۋابى كوكەيدە. قاسىمتانۋ باعىتى ايقىندار ماسەلە كوپ. ەڭ ءبىرىنشى, جۇيەلى تۇردە قاسىمتانۋمەن شۇعىلداناتىن ورتالىق كەرەك شىعار, بالكي.
اقىننىڭ بيىلعى ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قاسيەتتى قاراعاندى ءوڭىرى اۋقىمدى جۇمىستار تىندىردى. وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆ باس بولىپ ازاماتتار ءبىر جەڭنەن قول شىعاردى. بىرنەشە كىتاپتاردى, فيلمدەردى ايتپاعاندا قاراعاندىداعى قاسىم ەسكەرتكىشىن, جەزقازعان شاھارىنا قويىلعان بيۋست, قاسىم اللەياسى, «قاسىم» جۋرنالىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ۇلى اقىندى ۇلىقتاۋدىڭ جارقىن كورىنىستەرى ەمەس پە؟
اسىرەسە, قاراعاندىنىڭ قاق تورىنەن قاسىم ەسكەرتكىشىنىڭ بوي كوتەرۋى وسى تويدىڭ قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ جۇلدىزدى ءساتى.
«ءبىر جەر بار قازاقستان دالاسىندا,
قۇربىجان, اپارايىن باراسىڭ با؟
ارقاعا الاتاۋدان اقيىقتاي
ءبىر ۇشسام, بولات توپشىم, تالاسىڭ با!
ول جەردىڭ توڭى التىن, تۇگى تورقا,
قانشا الساڭ قازىناسى تۇسپەس ورتا;
وشپەيتىن ومىرىڭە وت بەرەدى
جىگىتى قاراعاندى, سالساڭ قولقا.
قاراشى قاراعاندى كۇمبەزىنە,
بويلاعان مۇناراسى كۇن كوزىنە;
قۇربىجان, قاسيەتتى ول ءبىر قازىنا,
قۋانتىپ, تارتپاس ءسىرا كىمدى وزىنە», – دەپ جىرلاعان قاسىم اقىن ارۋاعىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ, وسى مەرەيتويدىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ەل ازاماتتارىنىڭ بارشاسىنا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن دەمەكپىز.
ءار مەرەيتوي سايىن ءبىز – اتالار ارمانىن, ءىسىن جالعاۋدى مۇرات تۇتقان ۇرپاق كەشەگى وتكەن ءار قالامگەر مۇرالارىن ساراپتاپ, سارالاپ وتىرۋعا بەيىلدىمىز. كەيدە قىزدى-قىزدىمەن ءبىر تۇلعا توڭىرەگىنەن جاڭالىق اشۋعا قۇشتارلىق تانىتىپ, بىرنەشە ونەر يەسى ەكەندىگىن انىقتاپ جاتامىز. قاسىم تۋرالى دا سان قىرلى دارىن يەسى رەتىندە كوپتەگەن دۇنيە ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, قاسىمنىڭ اقىندىعىنا ونىڭ اۋدارمالارى, دراماتۋرگياسى, پروزاسى, سازگەرلىگىن قوسىپ, وزگەشە تۇلعالىق قالىپ جاساۋعا تۇرارلىق. بۇل انىقتاۋىشتىڭ قاي-قايسى دا قاسىم ءۇشىن ارتىق بولماسى ءسوزسىز. بىراق, بۇگىنگى قازاق تانىمىنىڭ باستى مۇراتتارىنىڭ ءبىرى – قاسىمنىڭ ۇلتتىق اقىن, ۇلتتىڭ ۇلى اقىنى ەكەندىگىن ناسيحاتتاۋ دەر ەدىم. بۇل عاسىرلار تورابىنداعى قازاق تۇيسىگى مەن تانىمى ءۇشىن ۇلتتىق اقىن, ۇلتتىق تۇلعا, ۇلت ازاماتى اتتى تەمىرقازىق باعىت بولۋعا ابدەن سىيىمدى شارۋا. سەبەبى, قاسىم جىرىنان ءوز داۋىرىمەن بىرگە, ارعى-بەرگى تاريحتاعى قازاق ارمانى, ۇلت مۇددەسى, ازاماتتىق رۋح ءۇن قاتادى. قاسىمنىڭ جىرى دا, سىرى دا قازاققا ورتاق, قازاققا ەتەنە, سويتە تۇرا الەمدىك وي ورىسىمەن قاپتالداس, ورايلاس بولا الادى.
قاسىم تويى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى تەگىن بولماسا كەرەك! سەبەبى, ءار اقىن ەل مۇراتىنىڭ تۋىن ۇستاۋشى, ەل جوعىن جوقتاپ, بارىن جالپاق عالامعا جاريا ەتۋشى, ابىرويى مەن ارىنىڭ ايناسى! قاسىم جىرى الاش اسپانىنىڭ ارايىن اشا بەرسىن دەيىك.
عالىم جايلىباي, اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ ابايدان كەيىنگى اسقار بيىكتەرى ءىلياس, ماعجان, ساكەندەردى جۇيەسىز جۇيە جۇندەي ءتۇتىپ, تۋلاقتاي قادىرىن قالدىرماي تاريح ساحناسىنان كوزدەرىن «جويعان» تۇستا قاسىم-جىردىڭ جاسىنداي جارق ەتۋى قاسيەتتى قارا ولەڭ رۋحىنىڭ جان داۋىسى ەدى.
مەنىڭشە, قاسىم – ولەڭ انا – جۇرتتىڭ قۇرساعىنان عاسىردا ءبىر تۋاتىن عالامات. اقىن جىرىندا شىعىس پەن باتىس شايىرلارىنىڭ قالامىنان تۋعان ءىنجۋ-مارجانداردىڭ جارقىلى, جىراۋلىق پوەزيانىڭ رۋحى بار. وتاندى دا, ورتانى دا اقىن تاڭدامايدى. بۇل ولەڭ سول ۋاقىتتىڭ كوزىمەن قاراعاندا شىن مانىندەگى قۇبىلىس, سول كەزەڭ جايلى جازىلعان كەرەمەت تۋىندى.
ەندەشە, «سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم» دەپ اقىننىڭ اسقاق پافوسپەن ءۇن قاتۋىن ححI عاسىر ۇرپاقتارى دا العاۋسىز قابىلدار. حال-قادەرىنشە ىشكى يىرىمدەرىنە سۇڭگىر. تۋعان دالاسىن تاپ قاسىمداي ەگىلىپ, توگىلىپ ەمىرەنىپ جىرلاعان اقىندار كەمدە-كەم.
«...قازاقستان دەيتىن مەنىڭ بار ەلىم,
جاتىر الىپ جارتى دۇنيە الەمىن!
بۇل دالانى انام جاسپەن سۋارعان,
بۇل دالادا اتام قولعا تۋ العان.
بۇل دالاعا جىلاپ كەلىپ ۋانعام,
بۇل دالانى كورىپ العاش قۋانعام,
بۇل دالادا وسكەن جاندا جوق ارمان!»
وسى جولداردى قاسىم جايلى تولعانىسىندا مىسالعا العان اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «بۇل – بۇگىنگى ايتىلاتىن ەگەمەندىكتىڭ ءسوزى ەكەن; قاسىمنىڭ ونى ۋاقىتىنان بۇرىن ايتا بىلگەنى دە داۋ تۋدىرمايدى» – دەپ شەشىمدى دە كەسىمدى باعاسىن ايتادى.
جەر بەتىندە شارلاعان ءىزى قالعان اقىننىڭ قازاقتىڭ ورمانى مەن دالاسىن, تاۋى مەن كولىن, جازيرالى بايتاعىن جىر ەتكەندە ارۋاقتانىپ, رۋحتانىپ كەتەتىنىن, ونىڭ بولاشاعىنا سەنىپ, بارىنا بالاشا قۋاناتىنىن بايقايسىڭ.
بىزدىڭشە, حح عاسىرداعى قازاق جىرىن قاسىمعا دەيىنگى جانە قاسىمنان كەيىنگى كەزەڭ دەپ ءبولىپ ايتۋعا ابدەن بولادى. قاراڭعى ءتۇننىڭ قويناۋىن نايزاعاي جارقىلىمەن تىلگىلەگەن قۇدىرەتتى جىرلار ارقىلى ول ءوز ءدارىسحاناسىنىڭ جۇلدىزدى شاكىرتتەرىن مولايتتى. ول مەكتەپتىڭ اتى – قاسىم مەكتەبى ەدى.
بۇل جونىندە قازاقتىڭ ابىز اقىندارىنىڭ ءبىرى ءابدىلدا تاجىباەۆ بىلاي دەيدى: «ءاربىر ونەردىڭ وزىندىك مادەنيەتى بار. سول مادەنيەت پوەزياعا دا ءتان. قاسىمنىڭ وسى شەبەرلىگىن ونىڭ قازاق پوەزياسىنا بەرگەن مادەنيەتى دەپ تانۋىمىز كەرەك. قاسىممەن وسىنشا شۇعىلدانۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى: ول ءوزىنىڭ جاڭا سەرپىنىمەن كەڭ تىنىستى جىرلار تۋعىزىپ قانا قويماي, وزگەلەرگە دە ەرەكشە ىقپال جاسادى.
وسى كۇنگى سۇيىكتى اقىندارىمىزعا اينالعان عافۋ قايىربەكوۆ, ءىزتاي مامبەتوۆ, امانجول شامكەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ەركەش يبراھيم, تىلەگەن شوپاشەۆ, تاعى باسقالار ەڭ اۋەلى قاسىمعا شاكىرت بولىپ باستاعاندارىن جاسىرماسا كەرەك. كوپكە دەيىن كۇشتى ليريكتەرىمىزدىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ تە شابىت تۋرالى ويلاردى قاسىمشا قايتالاپ ءجۇردى. ءوز ءستيلى بار, وزىندىك ورنىققان جولى بار كەكسەلەرىمىزدىڭ وزىندە دە قاسىم ينتوناتسيالارى, ءتىپتى ونىڭ دايار تەڭەۋ سوزدىكتەرى دە كەزدەسىپ قالىپ وتىرادى.»
ءابدىلدا اقىننىڭ ءوزىنىڭ زامانداسى, ءتىپتى وزىنەن ءبىر-ەر جاس كىشىلىگى بار قاسىمعا قاراتا ايتقان وسى ءبىر جۇرەكجاردى لەبىزىن قاسىم مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا بەرىلگەن باعا, مويىنداۋ دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.
زامانانىڭ زاڭعار اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ قاسىم اعاسىن سونشا قاستەرلەپ:
«...جەدى... تىندى... كەرەمەت دەرتتەر ءتونىپ,
كەڭ كەۋدەدە كەتتى عوي كەكتەر ءسونىپ.
قاسىم دەگەن قالعىعان جانارتاۋ عوي,
جانارتاۋ عوي... جاندى دا كەتتى ورتەنىپ.
«ءبىر كۇي بار دومبىرامدا» – يەسى قاسىم.
قاسىم سولاي بولماسا, نەسى قاسىم!؟
جىر بايگەگە اتتانعان ادام بولسا
سورەدەگى قاسىمىن ەسىنە السىن», دەپ ۇلى اقىننىڭ ارۋاعىن ايالاي وتىرىپ جۇرەك ءسوزىن ايتادى.
قازاقتىڭ تاعى ءبىر تۇعىرلى اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ:
«...مەزگىلىم از قايتپاعان, جاسىماعان,
ال تۇڭىلگەن كەزدەرىم باسىم ودان.
مازالاما پۋشكيندى, مەنىڭ ءۇشىن
جەتىپ جاتىر ءوزىمنىڭ قاسىم اعام...» دەپ اسقاقتاتادى.
بۇل اقىنداردىڭ قاي-قايسى دا ۇلتىمىزدىڭ جۇلدىزدى شايىرلارى, قاسىم مەكتەبىنىڭ دارىسكەرلەرى.
بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ نەگىزگى ۇستانار باعىتى – اقىننىڭ كىسىلىك كەلبەتى مەن اسقاق جىرلارىنان قالىپتاسقان اقىندىق تۇلعاسى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قاي ورتادا بولماسىن, قاسىم جايلى ايتىلار ءسوزدىڭ ءبىر ۇشى اقىننىڭ باسپاناسىزدىعى جايلى اڭگىمەگە بارىپ تىرەلەدى. اقىن جايلى «ميفكە» اينالىپ كەتكەن وسىناۋ بەدەلسىز اڭگىمەگە ەل-جۇرتتىڭ ونەر ادامدارىنىڭ تالايلى تاعدىرى جايلى الىپ-قاشپا جەل سوزدەردەن قۇرالعان تۇسىنىگىن قوسساق, قازاقتىڭ كوپتەگەن تارلان تۇلعالارىن كەمسىتۋگە اپارىپ سوعاتىن ءبىر بىقسىق پيعىلدى اڭعارامىز. اقىن دەگەن «ءسال قياليلاۋ, وزگە جۇرتتان پەندەلىك نەسىبەسى كەمشىن, تىرلىك سوقپاعىنىڭ سوقتىقپالى قيامەتتى تۇستارى مولداۋ ادام» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى. مۇنداي يدەولوگيالىق ءنارى جوق اڭگىمەلەردەن ۇلتتىق تۇلعا, قازىرگى كەزەڭدە جەتىسىڭكىرەمەي تۇرعان ۇلتتىق ازامات, مەملەكەتشىل ءھام مەملەكەتتىك تۇلعا قالىپتاستىرا الماسىمىز انىق. ال, قاسىم جىرلارىنان ىزدەگەن جوعىمىزدى تابا الامىز.
قاسىمدى ەندى جەتىمدىك تاعدىرىنان ارىلتىپ, باسپاناسىزدىعىن دا, تىرلىگىندە كولدەنەڭ كەزدەسكەن كوپ كەدەرگىمەن كۇرەسىپ شامىرقانعان ادام قالپىندا ەلەستەتۋگە نەگىز جوق. قاسىم – قازاقتىڭ ءوزى, سول قىستالاڭ داۋىردەگى ءار قازاقتىڭ قاسيەتى قاسىمنىڭ عۇمىرىنان, جىرىنان اڭقىپ تۇر. قاسىمنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر تاعدىر ءار قازاقتىڭ باسىنان وتكەن جوق, وتسە دە, ەردىڭ ەرى, ازاماتتىڭ ازاماتى عانا شىداس بەرەر سىندى كوتەرەر بىرەگەي ەرلەرىنىڭ باسىنان ءوتتى. سول تۇرعىدان قاراعاندا, قاسىم تىرشىلىگىندە ۇلتتىڭ نامىسى مەن ارىن, تاعدىرىن, ونەرىن ارقالاعان اقىن ەدى. ەندى ارادا عاسىر وتكەندە قاسىم ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ازاتتىق پەن قازاق قاسيەتىنىڭ جىرشىسى, ارمان-مۇراتتاردىڭ جارشىسى رەتىندە قايتا تۋى كەرەك. ءار قازاقتىڭ جۇرەگى قاسىم جىرىنا باسپانا بولۋى كەرەك.
قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ سان عاسىرلىق سالقار كوشىن سارالاپ قاراپ وتىرساق, سوناۋ كۇلتەگىن, قورقىت داۋىرلەرىنەن باستاپ-اق, ءسوز ۇستاعان اقىن-جىراۋىنىڭ اسقاق تۇلعاسى ەركىن قالىپتاسقان. قورقىت اتا سەگىز حانعا ءۋازىر بولعان, سوزىنە جارتى جالعاننىڭ جۇرتى يلانعان اۋليە ەدى. مايقى بي مەن اسان قايعى, اقتامبەردى, بۇقار بابالارىمىز سوزىنە بۇقارا حالىق قانا ەمەس, حان-سۇلتان باس يگەن قادىرلى اقىندارىمىز بولاتىن. اباي زامانىندا دا, سال-سەرىلەر داۋىرىندە قازاقتىڭ باسىنان جەكە مەملەكەتتىگى كەتكەن سوڭ ۇلتتىق مۇرامىز بەن ونەرىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز, قازاقتىڭ ءوز ورتاسىنداعى, اتىرابىنداعى ادام كەلبەتىن قالىپتاعان وزگەشە جىر ۇلگىلەرى دۇنيەگە كەلدى. ال قاسىم تۋعان ءداۋىر دە قازاقتىڭ باسىنان جەكە مەملەكەتتىك مارتەبە الىس بولعان, مەملەكەتشىلدىك رۋح, ۇلتتىق يدەيا الاستالعان الاساپىران كەز ەدى. سوعان قاراماستان, قاسىم جانە سول داۋىردەگى قازاق جىرىنىڭ قانشاما جامپوزدارى ۇلتتىق پوەزيانىڭ تۋىن اسقاق ۇستاي ءبىلدى.
قازاقتىڭ قاي داۋىردە بولماسىن, اقىنى – ەرجۇرەك باتىر, باتىرى – اقبەرەن اقىن بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ال قاسىم باسىنان وتكەرگەن ءورت-داۋىلدى عۇمىر كەشەگى ەر ەتىگىمەن قان كەشىپ, ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن قازاقتىڭ رىتسارلىق ءداۋىرىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىرداعى قايتالانعان كوشىرمەسى. قاسىمنىڭ مايدان جايلى جازعان, سوعىس تاقىرىبىن تولعاعان الاپات جىرلارى كەشەگى اقتامبەردى سارىنىنىڭ جاڭاشا ىرعاعى, قاسىمنىڭ سوعىستا قۇربان بولعان ابدوللا دوسىن جىرعا قوسۋى ماحامبەتتىڭ يساتايدى جىرلاعانىنىڭ جاڭعىرىعى.
ابدوللا دەمەكشى, قاسىم امانجولوۆتىڭ تەك ليريك اقىن عانا ەمەس, كەڭ تىنىستى ەپيك ەكەنى دە بەلگىلى. «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز», «ءبىزدىڭ داستان», «بوران», «جامبىل تويىندا» اتتى پوەمالارى وسى سوزىمىزگە دالەل.
اقىن پوەمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىعى بيىگى – سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى پوەما. بۇل اقىننىڭ اتىن اسپانداتىپ, داڭقىن كوككە كوتەرگەن ولمەس ولەڭ, تۇعىرلى تۋىندى.
وسى پوەما جونىندە ەڭ ءبىرىنشى بوپ «سوتسياليستىك قازاقستان», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 6 ماۋسىمداعى سانىندا پىكىر ايتقان عابيت مۇسىرەپوۆ اعامىز: «جالىندى سوزبەن جاۋعا اتتاندىرار, جان سوزىمەن جاس تامشىلاتار اقىن ءسوزى وزەگىن ورتەپ, جۇرەگىن تەربەپ شىققان. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ءالى ايتىلماعان سوزدەر», دەپ باعاسىن بەرەدى. ال نيكولاي تيحونوۆ بولسا بۇل پوەمانى: «قازاق پوەزياسىنىڭ مارجانى», دەپ اتادى.
ءوزى جاۋجۇرەك باتىر, رۋحى اسقاق اقىن, سال-سەرىلىگى ءبىر توبە قاسىم – قازاق ۇلتتىق اقىندارىنىڭ حح عاسىرداعى جاڭاشا كەلبەت يەلەنگەن جيىنتىق وبرازى دەسەك ارتىق ەمەس! ونىڭ جاۋىنگەرلىك جىرلارى جىراۋلار پوەزياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى, رۋحاني ۇرپاعى, ونىڭ ازاماتتىق پوەزياسى شورتانباي, مۇرات, اباي سالعان اقىندىق جولدىڭ سونى سوقپاق, دارا داڭعىلدارعا ۇلاسۋى, ونىڭ ليريكاسى ماعجان مەن ءىلياس, سۇلتانماحمۇت, توپىراعىنان ءنار-قۋات العان پوەزيا دەسەك تە جاڭىلىسپاسىمىز انىق. سوزىمىزگە دالەل ىزدەسەڭىز, قازاق پوەزياسىنىڭ ءار داۋىردەگى ءتولتۋما جاۋھارلارىن قاسىم پوەزياسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ وقىپ كورىڭىز. XV عاسىرداعى قازاق جىرىنان XX عاسىرداعى قاسىم ولەڭدەرىنىڭ رۋحىن اڭعاراسىز, XIX عاسىرداعى داۋىرنامالىق جادىگەرلەرىمىزدىڭ قاسىم جىرلارى ارقىلى جاڭاشا ورنەكتەلۋىن تانۋ, تابۋ اسا قيىن ەمەس.
قاسىم جىرلارىنىڭ رۋحاني قۋاتى, سول ءداۋىر تۇرعىسىمەن سالعاستىرا قاراعانداعى توسىن وبرازدار گالەرەياسى, ەرەكشە مىنەز, جاڭا بۋىندىق-ماتىندىك قالىپتار, قاسىم اۋدارمالارىنداعى شىعىستىق ءنازيرا ءداستۇرى دە ءالى تولىققاندى زەرتتەلمەي كەلە جاتقان تىڭ تاقىرىپ.
قاسىمنىڭ سول داۋىردە جازعانى ءبىر بولەك تە – دەنساۋلىق كۇيىمەن, سوعىس قاسىرەت-قيامەتىمەن, يدەولوگيا قاقپاقىلىمەن جازا الماي كەتكەن دۇنيەلەرى قانشاما دەۋگە بولاتىن ءتارىزدى. بۇل – قاسىم ءىزىن جالعاۋعا تالپىنعان قازاقتىڭ ءار اقىنى ءۇشىن اشىق الاڭ, كوكجيەگى كەڭ كەڭىستىك ەمەس پە! ماسەلەن, اقىننىڭ «ءوزىم تۋرالى» اتتى عۇمىرنامالىق دۇنيەسى اياقتالماعان ۇلكەن شىعارمانىڭ بىزگە جەتكەن ۇشقىنى عانا! ءۇزىندى ىسپەتتى قالپىنىڭ وزىندە انىمەن قوسىلا ءورىلىپ, ەستىگەن, وقىعان جاننىڭ جادىنا تاسقا قاشالعانداي ءسىڭىپ كەتەتىن, ءىزىن قالدىرىپ كەتەتىن وسىناۋ كلاسسيكالىق دۇنيە تولىعىمەن قولىمىزعا تيگەندە, زامان مۇراسىنا اينالعاندا قالاي بولار ەدى. الەمنىڭ كوزىقاراقتى سالاۋاتتى عالىمدارى مەن ىزدەنىمپاز بىلمەككە قۇشتار ءار تۇرعىنى ءۇشىن ميلوس ۆەنەراسىنىڭ يىعى تۇسىنان قىرقىلعان قولى تۋرالى اڭىز قانداي جۇمباق تىلسىم بولسا, قاسىم جىرىنىڭ جالعاسى دا قالام ۇستاعان قازاق ءۇشىن ءبىر قۇدىرەتتى قۇپيا. شىنتۋايتىندا, ميلوس ۆەنەراسىنىڭ قىرقىلعان وڭ جاق قولى قالاي سومدالعان ەكەن, ول قولىنا نە ۇستاپ تۇردى ەكەن – «ءوزىم تۋرالى» جىردىڭ سوڭىندا اقىن نە ايتپاق بولدى ەكەن؟!
نە بولماسا, اقىننىڭ بالا كەزگى دوسى مەكەباي جازىباەۆتىڭ جىرداي ەتىپ ايتاتىن اقىن ارمانى تۋرالى نە بىلەمىز؟! عۇمىرىنىڭ سوڭىندا كوكشەتاۋدا, بۋرابايدىڭ جاعالاۋىندا كەمدىكۇن سىرلاسىپ, كەشەگى وتكەن بالالاق شاقتىڭ جىرىن-سىرىن ايتىپ تاۋىسا الماي كەتكەن قاسىم دوسىنا «قارقارالىنىڭ قازاعى» اتتى رومان جازۋعا ءازىرلەنىپ جۇرگەنىن ايتىپ ەدى عوي. ول روماننىڭ «بوستاندىق», «بولشەۆيك سادىق», «توبەلەس», «ءدۇيسەننىڭ ءولىمى», «اقمولادا», «كىم ەكەنىمدى ەرتەڭ تۇستە بىلەسىڭ», «وتەۋبايدى قاسقىر تالاۋى», «اقىجان بۇركىتشى» سىندى بولىمدەرى بولاتىنىن, ءار وبرازدىڭ ەرەكشەلىگىن سيپاتتاپ ايتقان ەستەلىكتى ءار ەستىگەن سايىن كوكىرەگىمدە وكىنىش پەن ارمان باس كوتەرەدى. «قارقارالىنىڭ قازاعى» اتتى قاسىم جايلى جازىلماي قالعان, جازا الماي كەتكەن تۋىندىسىن قازىرگى قازاق جازۋشىسىنىڭ ءبىرى اقىننىڭ ارۋاعىنا ارناپ جازىپ شىقسا ارتىق بولماس ەدى! اقىن رۋحىنا ولمەس ەسكەرتكىش بولار ەدى.
قاسىم تۋرالى از جازىلعان جوق. ونىڭ وسكەن ورتاسى مەن ادامي كەلبەتى, جىرلارىنىڭ تۋ تاريحى, جازعان ءدۇنيەلەرىنىڭ العىشارتتارى تۋرالى ەداۋىر ەستەلىك, ساراپتاما ماقالالار بار. قازىر قاسىمنىڭ كوزىن كورگەن, سوڭىنا ەرگەن, ءسوزىن, جىرىن جاتتاعان زامانداستارى جوقتىڭ قاسى. بۇگىنگى ۇرپاققا سول داۋىردەن سىر شەرتەتىن ەستەلىكتەردى قايىرا ۇسىنىپ, اقىننىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن قالىپتاستىراتىن دۇنيەلەر جاساۋ ورتاق پارىزىمىز. بۇل ءۇشىن ءبىز اقىن جىرلارىن تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋگە سالىپ, عىلىم كوزىمەن, فيلوسوفيا كوزىمەن جاڭا زامان, ۇلتتىق تانىم تەزىمەن سارالاۋىمىز كەرەك.
قاسىمتانۋعا جاڭا زامان, جاڭا ۇرپاق كوزىمەن قارار كەز كەلدى. اقىن مۇراسى – قازاق جۇرتىنا ورتاق.
وسى تۇستا قاداپ ايتاتىن ءبىر دۇنيە اقىن شىعارمالارىنىڭ عىلىمي تەكستىن جاساۋ ارقىلى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ, قولجازباسىمەن سالىستىرا كەلە ونىڭ تولىققاندى اكادەميالىق جيناعىن ساۋاتتى تۇردە تۇسىنىكتەمەلەرىن بەرە وتىرىپ جۇرتقا ۇسىنار كەز جەتتى. وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن عافاڭنىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «الىس تا جاقىن جاعالاۋلار» اتتى ادەبي پورترەتتەر كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن. سول كىتاپتا اقىن اعامىزدىڭ قاسىم جايلى ەرتەرەكتە جازىلعان ەستەلىگى جاريالانعان. عافاڭ بىلاي دەيدى: «قاسىم تۋرالى وسىناۋ جىلداردا جازىلعان قانشاما ماقالالار, زەرتتەۋ, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر, زامانداستار ايتقان ەستەلىكتەر, ونىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ جازعان ءار كەزەڭ, ءار تۇستاعى تولىقتىرىلىپ وتىرعان پايىمداۋلارىمنىڭ ىشىنەن – قىسقاسى, ءبار-بارىسىنەن مەن الگى كوكەيىمدە كوپتەن ايتىلىپ كەلگەن ۇعىمنىڭ, ءتۇيىن-قورىتىندىنىڭ اتىن, ەسىمىن ەش كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ياعني, بۇل ۇعىم, بۇل پايىمداۋ كادىمگى تۋىپ, ەرجەتىپ, ءوسىپ-ونەتىن ادام تىرلىگىنىڭ جولىنداي ۋاقىت كەشىپ بارىپ, تانىلاتىن ۇعىم, تۇسىنىك, كونتسەپتسيا ەكەن. ەندى بۇگىن سونىڭ اتىن ايتسام – ول «قاسىم امانجولوۆ – قازاقتىڭ ۇلتتىق اقىنى» – دەگەن ۇعىم ەكەن».
قاسىمنىڭ جىرىن جالعاپ, سىرىنا ورتاق بولعان عافاڭ بۇلاي دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. قاسىم جىرلارىنداعى ۇلتتىق سارىندى كەز كەلگەن ولەڭىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. قاي ۋاقىتتا بولماسىن «ۇلتتىق» دەگەن انىقتاما جازۋشى-اقىن قاۋىمنىڭ تاقىرىبى مەن ماتىندىك ءسوز قولدانىسىنان عانا ەمەس, شىعارماشىلىعىنىڭ ىشكى قۋاتىنان, استارىنان, سەزىمدىك اۋەنىنەن اڭعارىلاتىنى انىق. تاعى دا سول عافاڭ «...ۇلتتىق اقىن بولۋ ءۇشىن, ءبالكىم, ءبىر كەزدە «ۇلتشىل» اتانعاندىعى نەمەسە ۇلت تۋرالى اسا كوپ جازعاندىعى دالەل بولا الماس. ۆيسساريون بەلينسكي پۋشكيندى ورىستىڭ ۇلتتىق اقىنى دەگەندە ونىڭ «ورىس» ءسوزىن قايتا-قايتا ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ورىس رۋحىن, ورىس جانى مەن كوڭىلىن, حالىق رەتىندەگى تاريحي دامۋ باسپالداقتارىن, بالاڭ كەزى مەن دانا كەزىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, مىنەزدەگى جايساڭدىق پەن وسالدىعىن – قىسقاسى, ورىستىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن قامتيتىن, وزگەدە جوق, وزىنەن بۇرىنعى دا, كەيىندە دە جوق, تەك پۋشكيندە عانا بار دانىشپاندىقتىڭ ءبىر جەرگە توعىستىرۋىندا – دەپ ايتقان», دەيدى. قاسىم تۋرالى دا, ونىڭ ۇلتتىق سارىنداعى جىرلارى تۋراسىندا وسىلاي دەۋگە بولادى. ءتىپتى, جاڭا زامان ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا كەڭەستىك ءداۋىردەگى اقىنداردىڭ ۇلتتىق سارىندا جازعان جىرلارىن جاڭاشا تالداۋ كەرەك بولسا, ول تالداۋدىڭ بەل ورتاسىندا قاسىم شىعارماشىلىعى تۇراتىنى انىق.
قاسىم جىرلارىنداعى سونىلىق سارىننىڭ ءبىر سالاسى اقىننىڭ ماعجان جىرلارىمەن ۇندەستىگىنە كەلىپ تىرەلەتىندەي. ماسەلەن, 1940 جىلى جازعان «سۇلتانماحمۇت تۋرالى باللاداسىنىڭ» وزىنەن ماعجان جىرلارىنا ءتان ميستيكالىق لەپ ەسەدى.
... عاجايىپ, كۇن كۇركىرەپ, ەتتى جالت-جۇلت,
قابىردىڭ بەت تاقتايى سىندى سارت-سۇرت,
وت شاشىپ ەكى كوزدەن, «توقتاڭدار» دەپ
بەيىتتەن شىعا كەلدى سۇلتانماحمۇت.
ەكەۋى تۇرا قالدى ەسى كەتىپ,
مۇزداي بوپ تۇلا بويى, ءدىر-ءدىر ەتىپ,
قورىققانىن ەكەۋىنىڭ بىلگەننەن سوڭ
سۇلتەكەڭ امانداستى جايلاپ جەتىپ:
...ولگەم جوق, يلانىڭدار, شىنىمدى ايتام,
ءولدى دەپ ايتا بەرسىن كەيبىر سايتان,
ءجۇر, باستا, جازۋشىلار سويۋزىنان
مۇشەلىك بيلەتىمدى الىپ قايتام.
سەن, جىگىت, وسەك ايتىپ جۇرگەنشە قۇر,
مولامدى مەن قايتقانشا كۇزەتە تۇر, –
دەدى دە قولتىقتاپ اپ جاس اقىندى
سۇلتەكەڭ ءجۇرىپ كەتتى شىرقاتىپ جىر.
قاسىم جىرلارى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنى دەگەن ءسوز ارتىق بولماسى انىق. سەبەبى, قاسىم سول داۋىردە الاپات سوعىستى قازاق توپىراعىندا جەرىنە جەتكىزە جىرلاعان ەدى. كەشەگى جاۋگەرشىلىك ءداۋىردەن قازاق قانىنا سىڭگەن ەرلىك رۋحىن وتىزىنشى جىلداردىڭ اقسۇيەك اشتىق, قىزىل قىرعىنى جويىپ تاستاعانىمەن, سوعىس جىلدارى تاعى دا سول يدەولوگيانىڭ ءوز باستاۋىمەن اتا-بابالار ەرلىگىن دارىپتەۋ قايىرا قولعا الىنعان بولاتىن. وسى كەزەڭدە كەشەگى ەپوستىق رۋحتى, باتىرلىق جىرلار سارىنىن قاسىم جاڭا ءداۋىر پوەزياسى بيىگىنە شىعاردى. بۇل تاقىرىپتى قاسىم تەك ءوز اتىنان ەمەس, تۇتاس قازاق جاۋىنگەرى, قازاق ازاماتى, قازاق پاتريوتى اتىنان جىرلاعان بولاتىن.
ەندى ءبىر اۋىز ءسوز قاسىمنىڭ شىققان ورتاسى, اينالاسى تۋرالى.
قاسىمنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى, وسكەن ورتاسى تۋرالى قازىرگى ادەبي-عىلىمي اينالىمدا ءبىرشاما دەرەكتەر بار. اقىن شىعارمالارىندا جازىلعان ساعىنىش سازدى وي ورامدارىمەن بىرگە سول جىرلارى مەن تۋىندىلارىن تالداعان قاۋىم ءبىرشاما مالىمەتتەر ۇسىنادى. جالپى, قاسىمنىڭ ءبۇتىن ءومىربايانى ونىڭ جىرلارىندا تاڭبالانىپ-اق تۇر...
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قاسىم اۋىلىنا, قاسىم تۋعان توپىراققا, قارا قۇدىعىنا, كوشەن تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى قورجىنتام باسىنا بارىپ قايتقان ەدىك. قوڭىر كۇزدىڭ سالقىن رايىنا قاراماستان, قاسىمنىڭ ءشولىن باسقان قارا قۇدىقتان ءبىر-ءبىر شەلەك سۋ الىپ, باسىمىزعا قۇيىپ ەدىك. اقىننىڭ ارلى رۋحى جۇقسىن دەپ, قاسىم جىرىنىڭ قاسيەتىنە قانىقپاق نيەتپەن. قىزىل تاسىن قىنا مۇجىگەن قاسىم تۋعان قورجىنتامنىڭ جۇرتى جاتىر جەرمەن-جەكسەن بوپ. وزگە ەلدە بولسا, الدەقاشان قابىرعاسىن قايىرا كوتەرىپ, اقىن تۋعان ءۇي دەپ مارتەبەلى ماڭىز بەرىپ, ەل-جۇرت, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناق, قىدىرىمپاز-تۋريست اتاۋلى ات باسىن تىرەپ كەلەر ۇلگىلى ورىنعا اينالار ما ەدى!..
ال, كەشەگى-بۇگىنگى ەستەلىكتەردە, وزگە دە جازبالاردا قاسىمنىڭ كەدەي ورتادان شىققانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. شىنىمەن دە سولاي ما؟ ەل ىشىندەگى كونەكوز قاريالار قاسىمنىڭ اكەسى راحىمجاننىڭ سەرى ادام بولعانىن, ورتاسىنىڭ كوركى بولىپ, ماڭىن ءان-جىرعا, اڭگىمەگە قاندىرىپ جۇرگەنىن ايتادى. راحىمجاننىڭ سەرىلىگى سونداي, مىنگەن اتىن جىبەك ارقانمەن شىدەرلەپتى! كەشەگى كەڭەستىك كوزقاراس اۋانىمەن كەدەيلىكتى ماقتان كورگەن ۇلىس سەرىلىكتى دە سول قاتارعا جاتقىزا سالعان عوي. راحىمجاننىڭ ەسكى جۇرتىنا قاراپ تۇرىپ, قاسىم اۋلەتى اناۋ ايتقانداي ءسىڭىرى شىققان كەدەي دەۋگە بولمايدى-اۋ! ەسىگىنەن تورىنە دەيىن ەداۋىر جەر, تامنىڭ قىر جەلكەسىندە جەرگە كىرەرمەن بولعان قابىرعانىڭ قىزىل تاسىنا ارقار ءمۇيىزىن كىرگىزە جىمداستىرىپ, قالاپ تاستاپتى. راحىمجان سەرى ەل ارالاپ كەلگەندە, وسى مۇيىزگە اتىن بايلايدى ەكەن-ءمىس…
ال, سول قاسىمنىڭ اكەسى مەن اتاسى راحىمجان مەن امانجول جەرلەنگەن, بالا قاسىم, جەتىم قاسىم وگەي اكە, وكتەم تۋىستان قاعاجۋ كورگەن قاسىم ءتۇن ىشىندە جىلاپ بارىپ تۇنەپ قالىپ جۇرگەن بەيىت باسىنا جيدەبايداعى اباي مەن شاكارىمگە, بورلىدەگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-بابالارىنا, باتىستاعى يساتاي مەن ماحامبەتكە, جەتىسۋداعى مۇقاعاليدىڭ اناسىنا قويىلعان ەسكەرتكىش كەشەندەر سەكىلدى ماڭگىلىكپەن سىرلاسار قۇلپىتاس – بەلگى قويۋ دا ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندەگى كيەلى ءىس.
قاسىمنىڭ بالا كەزىندە مە, الدە كەيىندەرى مە قارقارالىدا قاسىم تۇردى دەگەن ءۇي بار. ءۇي قابىرعاسىندا «بۇل ۇيدە قاسىم امانجولوۆ تۇرعان» دەگەن بەلگى دە ورناتىلعان. ءبىر قىزىعى – قاسىم ناقتى بۇل ەسكەرتكىش تاقتا ىلىنگەن ۇيدە تۇرماعان, وسى ۇيگە جاپسارلاس شاعىن عانا ۇيدە بولعان ەكەن...
جالپى, قاسىم اقىن عۇمىربايانىنا ۇڭىلسەڭىز ءالى دە ايعاقتاي, انىقتاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەر تۇستارعا كەزىگەسىز. ماسەلەن ومىرباياندىق انىقتامالاردا: « 1931 جىلى قاسىم لەنينگراد قالاسىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسەدى. بىراق دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرۋىنە بايلانىستى ءبىر جىلداي عانا وقىپ, ەلگە قايتىپ, ورال قالاسىنداعى «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسادى», دەلىنگەن. شىن مانىندە قاسىم لەنينگرادتا وقىعان با؟ وقىسا نەگە شىعارمالارىندا لەنينگرادتاعى عۇمىرىنان ءىز قالماعان؟ وعان ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ باستاعان عالىمداردىڭ, تاكەن الىمقۇلوۆ پەن ءابدىلدا, سىرباي باستاعان اقىن جازۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ ماقالالارىنان, تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ, قىزى داريعانىڭ ەستەلىگىنەن جاۋاپ ىزدەپ تابا المادىق.
ال قاسىم ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جەمىستى دە ادەمى كەزەڭى سانالاتىن ورالداعى عۇمىرى ونىڭ ولەڭبايانىندا تايعا تاڭبا باسقانداي تالانتتى جىرلارىمەن تاڭبالانىپ تۇر. ال سەمەيگە بالالار ۇيىنە اتتانعان قاسىمنىڭ جولى قايتا اينالىپ قاراعاندى, قارقارالى وڭىرىنە تۇسكەن بە؟ وسى سەكىلدى ساۋالداردىڭ جاۋابى كوكەيدە. قاسىمتانۋ باعىتى ايقىندار ماسەلە كوپ. ەڭ ءبىرىنشى, جۇيەلى تۇردە قاسىمتانۋمەن شۇعىلداناتىن ورتالىق كەرەك شىعار, بالكي.
اقىننىڭ بيىلعى ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قاسيەتتى قاراعاندى ءوڭىرى اۋقىمدى جۇمىستار تىندىردى. وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆ باس بولىپ ازاماتتار ءبىر جەڭنەن قول شىعاردى. بىرنەشە كىتاپتاردى, فيلمدەردى ايتپاعاندا قاراعاندىداعى قاسىم ەسكەرتكىشىن, جەزقازعان شاھارىنا قويىلعان بيۋست, قاسىم اللەياسى, «قاسىم» جۋرنالىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ۇلى اقىندى ۇلىقتاۋدىڭ جارقىن كورىنىستەرى ەمەس پە؟
اسىرەسە, قاراعاندىنىڭ قاق تورىنەن قاسىم ەسكەرتكىشىنىڭ بوي كوتەرۋى وسى تويدىڭ قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ جۇلدىزدى ءساتى.
«ءبىر جەر بار قازاقستان دالاسىندا,
قۇربىجان, اپارايىن باراسىڭ با؟
ارقاعا الاتاۋدان اقيىقتاي
ءبىر ۇشسام, بولات توپشىم, تالاسىڭ با!
ول جەردىڭ توڭى التىن, تۇگى تورقا,
قانشا الساڭ قازىناسى تۇسپەس ورتا;
وشپەيتىن ومىرىڭە وت بەرەدى
جىگىتى قاراعاندى, سالساڭ قولقا.
قاراشى قاراعاندى كۇمبەزىنە,
بويلاعان مۇناراسى كۇن كوزىنە;
قۇربىجان, قاسيەتتى ول ءبىر قازىنا,
قۋانتىپ, تارتپاس ءسىرا كىمدى وزىنە», – دەپ جىرلاعان قاسىم اقىن ارۋاعىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ, وسى مەرەيتويدىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ەل ازاماتتارىنىڭ بارشاسىنا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن دەمەكپىز.
ءار مەرەيتوي سايىن ءبىز – اتالار ارمانىن, ءىسىن جالعاۋدى مۇرات تۇتقان ۇرپاق كەشەگى وتكەن ءار قالامگەر مۇرالارىن ساراپتاپ, سارالاپ وتىرۋعا بەيىلدىمىز. كەيدە قىزدى-قىزدىمەن ءبىر تۇلعا توڭىرەگىنەن جاڭالىق اشۋعا قۇشتارلىق تانىتىپ, بىرنەشە ونەر يەسى ەكەندىگىن انىقتاپ جاتامىز. قاسىم تۋرالى دا سان قىرلى دارىن يەسى رەتىندە كوپتەگەن دۇنيە ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, قاسىمنىڭ اقىندىعىنا ونىڭ اۋدارمالارى, دراماتۋرگياسى, پروزاسى, سازگەرلىگىن قوسىپ, وزگەشە تۇلعالىق قالىپ جاساۋعا تۇرارلىق. بۇل انىقتاۋىشتىڭ قاي-قايسى دا قاسىم ءۇشىن ارتىق بولماسى ءسوزسىز. بىراق, بۇگىنگى قازاق تانىمىنىڭ باستى مۇراتتارىنىڭ ءبىرى – قاسىمنىڭ ۇلتتىق اقىن, ۇلتتىڭ ۇلى اقىنى ەكەندىگىن ناسيحاتتاۋ دەر ەدىم. بۇل عاسىرلار تورابىنداعى قازاق تۇيسىگى مەن تانىمى ءۇشىن ۇلتتىق اقىن, ۇلتتىق تۇلعا, ۇلت ازاماتى اتتى تەمىرقازىق باعىت بولۋعا ابدەن سىيىمدى شارۋا. سەبەبى, قاسىم جىرىنان ءوز داۋىرىمەن بىرگە, ارعى-بەرگى تاريحتاعى قازاق ارمانى, ۇلت مۇددەسى, ازاماتتىق رۋح ءۇن قاتادى. قاسىمنىڭ جىرى دا, سىرى دا قازاققا ورتاق, قازاققا ەتەنە, سويتە تۇرا الەمدىك وي ورىسىمەن قاپتالداس, ورايلاس بولا الادى.
قاسىم تويى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى تەگىن بولماسا كەرەك! سەبەبى, ءار اقىن ەل مۇراتىنىڭ تۋىن ۇستاۋشى, ەل جوعىن جوقتاپ, بارىن جالپاق عالامعا جاريا ەتۋشى, ابىرويى مەن ارىنىڭ ايناسى! قاسىم جىرى الاش اسپانىنىڭ ارايىن اشا بەرسىن دەيىك.
عالىم جايلىباي, اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
