وكىنبەن مەن دە ءبىر كءۇن ولەمىن دەپ,
وكىنەم ۇقساتا الماي كەلەمىن دەپ.
كۇنىنە مىڭ ويلانىپ, جءۇز تولعانام,
وزىممەن بىرگە ولمەسىن ولەءڭىم دەپ.
ءجا, جاماعات! سابىر, سابىر...
ءبىر اۋىق اقىننىڭ وزىنە دەس بەرەلىكشى!
ەسكى دۇنيە ەسىگىن تەۋىپ اشىپ,
كىرىپ كەلدى ول جۇزىنەن جالىن شاشىپ.
بوساعادا تۇرمادى, تورگە ۇمتىلدى,
بۇزىپ-جارىپ, ەڭسەرىپ, ەركىن باسىپ.
كەربەز ايەل سىقىلدى دۇنيە پاڭ
قىلىعىنا جىگىتتىڭ بۇلقان-تالقان.
الا كوزبەن ءبىر قاراپ دۇنيەگە
اقىن تۇردى ازىراق بولىپ اڭ-تاڭ.
دۇنيە-بازار, ارالاپ كەتە باردى,
ءتىلىن ۇقتى, سىرىن دا تەز اڭعاردى.
سۋ ورنىنا جۇتتى دا اققان جاستى,
كۇي ورنىنا تىڭدادى قايعى-زاردى.
جالبارىنۋ, ۇھىلەۋ, بوس داۋرىعۋ,
بىرەۋ ولگەن, بىرەۋ ساۋ, بىرەۋ اۋرۋ.
جىلاعان كوپ, كۇلگەن از, وسەك گۋ-گۋ,
ازان-قازان, بەيمازا, دۇنيە ۋ-شۋ.
وسى شۋدى قاق جارىپ شىقتى ءبىر ءۇن,
ەستىمەگەن دۇنيە مۇنى بۇرىن,
بوستاندىقتىڭ بۇركىتى ساڭق-ساڭق ەتىپ,
قاناتىمەن سىپىردى دۇنيە كىرىن.
اقىن سوندا الەمگە ايتتى شىنىن,
دەدى ول: «جاڭا دۇنيە جارشىسىمىن».
بار داۋسىمەن ايقايلاپ جىبەردى كەپ,
جەر قۇلاعىن تىندىردى داۋسى مۇنىڭ.
دۇنيە شۋىن بۇل داۋىس كەتتى باسىپ,
ەسى شىققان ەسكىلىك قالدى ساسىپ,
باسا قاشتى قۇلاعىن نازىك مۋزا,
مۋزانى بۇل نە قىلسىن, ەمەس عاشىق.
نە قىلامىز, شىنىندا دا, مۋزانى ءبىز,
كوپ اقىننان قالعان ول ءبىر كارى قىز,
مۋزا جازىپ بەرمەيدى بىزگە ولەڭ,
ولەڭ توقىر ءوزىمىز فابريكامىز.
ولەڭدى دە جازۋشى ەد بۇرقىراتىپ,
قانجاردى دا تۇتۋشى ەد, مىلتىق اتىپ,
كورىكتى دە باسۋشى ەد كۇمپىلدەتىپ,
بالعانى دا سوعۋشى ەد تاستى ۋاتىپ.
دابىلداتىپ ەدى ءبىر دۇنيەنى,
امال قانشا, داريعا-اي, ول دا ءولدى.
ارىستانداي اقىرعان اقىن ەدى-اۋ,
ابايسىزدا سۇم اجال قاپى جەڭدى.
داۋسى قالدى قۇلاقتا ساڭقىلداعان,
جىرى قالدى جۇرەكتە جارقىلداعان.
جىر كەرەك قوي دۇنيەگە, جىر كەرەك قوي,
نەگە عانا ولەدى اقىن ادام؟!
بۇل – سوناۋ توتاليتاريزم قانجارىنان قان شاشىراپ تۇرعان قىرقىنشى جىلى جازىلعان جولدار ەدى. كىم تۋرالى؟ ماياكوۆسكي تۋرالى.
ايتىپسىز! بۇل – قاسىم امانجولوۆتىڭ قاسىم امانجولوۆ تۋرالى جازعان ولەڭى. ءبىردە-ءبىر وتىرىگى جوق. ءبارى كەلىپ تۇر. ءبارى – ءوزىنىڭ مىنەزى. ءبارى ءوزىنىڭ قىلىعى. ءبارى ءوزىنىڭ ايتقانى. ءبارى ءوزىنىڭ اقىرعانى. ءبارى ءوزىنىڭ «اھ» ۇرعانى. اۋمايدى-اۋ, اۋمايدى. وتتى جانارىن ءوڭمەنىڭنەن وتكىزە, وسقىرىنا قاراعاندا, تۇرعان ورنىڭنان تىرپ ەتە الماي قالاسىڭ. قاسىم امانجولوۆ ۆلاديمير ماياكوۆسكيدى دە اينىتپاي وزىنە ۇقساتقان. «بۇل كىم ەدى؟ اناۋ نە دەيدى؟ بۇل ءوزى نەگە بۇلاي؟» دەپ تىمىسكىلەيتىن دۇمبىلەز دۇنيەدەگى قاي داۋىلپاز اقىننىڭ تاعدىرى, مىنە, وسىنداي-دى.
قۇدىرەت كۇشى ۇلى وتاننىڭ!
قاناتىن بەر قىران قۇستىڭ,
اشۋىن بەر ارىستاننىڭ
جۇرەگىن بەر جولبارىستىڭ!
كۇللى الەمنىڭ ىزا-كەگى
ورنا مەنىڭ كەۋدەمە كەپ!
جاۋ جولىنا اتام سەنى,
بومبا بول دا, جارىل, جۇرەك!
مۇنى كىم ايتقان؟ ابدوللا جۇماعاليەۆ ايتقان! ول راس. بىراق بۇل جولداردى دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتقان جان دوسىنىڭ اۋزىنا قاسىم امانجولوۆ ەدى سالعان. مۇنداي ولەڭدى تەك قاسىم امانجولوۆ قانا جازا الادى. بۇلاي دەپ تەك قانا قاسىم ايتا الادى. ول ءوزىنىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن بىلمەيدى. بىراق, قالاي ولەتىنىن بىلەدى. ولاي ەتپەسە, اقىن بولا ما! ولاي ەتپەسە, قاسىم بولا ما! ءيا, قاسىم ايتقان... قاسىم ايتقاندىقتان سەن ايتقانسىڭ, مەن ايتقانمىن, ول ايتقان.
ماسەلەن, مىنا ولەڭدى كىم ايتپادى؟
مىڭدار ايتقان.
ومىرگە ەندىم ەڭبەكتەپ,
شالقالاپ اكەم شىقتى ۇيدەن.
جەتىمدىك تاعدىر جەتتى ەپتەپ,
قاباعىن ءتۇيىپ تۇكسيگەن.
ومىردەن ءۇمىت جوق وزگە
دالانىڭ تەردىم تەزەگىن.
اكەم بوپ تاپتىڭ سول كەزدە
سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم.
...دۇنيە بۇكىل دوڭگەلەپ
كوزىمنىڭ كەلدى الدىنا.
ۇستىنە شىقتىم ورمەلەپ,
قارادىم بويلاپ ارعىعا.
وي جەتەر جەرگە كوز جەتتى,
ارعىسىن جانە سەزەمىن.
جاتىرسىڭ الىپ جەر-كوكتى,
سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم.
... بۇلب ۇلىم, سايرا كەۋدەمدە,
بۇلب ۇلىم – مەنىڭ جۇرەگىم.
كوڭىلىمنىڭ كۇيى كەلگەندە
اعىل دا تەگىل جىر ەدىم.
اعىتتىم ويدان ەل ءۇشىن
ولەڭنىڭ ەركە وزەنىن,
اقىنىڭ بولدىم سەن ءۇشىن,
سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم.
باسقا ايتسا جارەۋكەلىكتەن ايتادى. قاسىم ايتسا, سەنگەندىكتەن ايتادى. قاسىم شىنداپ ايتادى, قاسىم شىننان ايتادى. قاسىم ايتقان بۇل ءسوزدى اشتان ءولىپ, كوشتەن قالعان كوپ جەتىمەكتىڭ ءبارى ايتادى. كوزدەرىنەن جاس مولتىلدەپ تۇرىپ, شىن كوڭىلىمەن ايتادى. ءيا, بۇل دالادا سولاي دا بولعانى راس.
ءبىر ۋاقىت اڭقىلداي ەسكەن سارىارقانىڭ سار جەلىنە سارىن قوسقان نارمانبەتكە قۇلاق ءتۇرىڭىزشى.
كەڭ دالا كەبەرسىگەن كەر بەتەگە,
مۇندا دا بالا تۋىپ ەر جەتە مە!
سۋىرداي ىننەن قاشقان سۇمىرەيىپ,
داريعا-اي, مەكەنىنەن ەل كەتەر مە!
اتقان وق قايتا ورالماس ءبىر اتقان سوڭ,
باتقان كۇن قايتا اتپاس ءبىر باتقان سوڭ,
جانىڭدى جابىرقاتار زامان قايدا
قورعانىن كوڭىلىڭنىڭ قۇلاتقان سوڭ.
ءدال وسىلاي ەستيار ۇرپاقتىڭ تاۋدا ءىزى, سايدا سانى قالماي, تۇگەل قىرىلعاندا ارتتا قالعان اش قارىن ۇرپاق بەت-بەتىنە تەنتىرەپ كەتكەنى دە راس. اكەسىنەن جاستاي ايىرىلعان قاسىمنىڭ سەمەيگە, ورالعا وقۋ ىزدەپ ساپار شەككەنى دە راس.
شاعاننىڭ بويى كوك شالعىن,
شالقامنان جاتقام شاڭقاي ءتۇس.
گۇل تولىپ مەنىڭ قۇشاعىم,
كەۋدەمە قونعان بۇلبۇل قۇس...
سوناۋ ءبىر شەت تە, سوناۋ ءۇي,
كەتەر مە ءسىرا كوڭىلدەن,
الۋشى ەد تارتىپ مەنى ىلعي
ماحاببات جاستىڭ لەبىمەن.
تەرەزە الدى – جاس تەرەك,
تۇر ەكەن كىمدەر سۇيەنىپ؟
ءجۇر ەكەن كىمدەر ەركىندەپ,
جۇرەگىن ۇستاپ ۇيگە ەنىپ.
1963 جىلى العاش رەت ورالعا باردىم. ىزعىعان قىس ەدى. اقىن جىرلاعان سول ءۇيدى ىزدەپ كەلەمىن. ءۇي ورنىندا تۇر ەكەن. ەسىك-تەرەزەسى جابىق. تىلدەسەر كىسى جوق. سۇرعايىپ كەلە جاتسام, سۋ الۋعا كەلگەن ءۇش-ءتورت ايەل سىپسىڭداسىپ تۇردى. قايتەر ەكەن دەپ: «قاسىمدى بىلمەيسىزدەر مە؟» – دەپ سۇرادىم. ولار ىرشىپ ءتۇستى: «قايداعى قاسىمدى ايتاسىز؟». ورتالارىنداعى سۇرعىلت ءبوكەبايمەن موينىن تاڭىپ العان اقسارى كەلىنشەك جالت بۇرىلدى. «قاسىمنىڭ كىمى بولاسىز؟» – دەدى ج ۇلىپ العانداي قىپ. ءجونىمدى ايتتىم. زامانىندا تالايدىڭ جۇرەگىن بەبەۋلەتكەن «شايان كوزدەر» سۇزىلە قاراپ, سالعىرتتاۋ جىميىپ تۇر. «ول الدەقاشان ساقىپجامالىنىڭ سوڭىنان الماتىسىنا تايىپ تۇرعان. ءبىزدىڭ ورالعا اقىن تۇتقان با؟ كەزىندە عابدوللا توقاي مەن مۇسا جالەل دە بەزىپ وتىرعان. قاسىم دا ءسويتتى», دەدى.
بەيتانىس كەلىنشەكتىڭ كەنەت جۇمىلا قالعان القىزىل ەرنىندە ءبىر جۇمباق ەمەۋرىن تۇردى. وعان قاسىم اقىننىڭ ءوزى بولماسا, ءبىز تۇسىنە الماي, ءۇنسىز جىلىستاي بەردىك. ءيا, ول ءايبات توتاش بىردەڭەنى ءبىلىپ تۇردى. بىراق, ىشكە بۇگىپ جاسىرىپ قالدى. ءبىز قاسىمنىڭ ورالداعى ول جىلداردى دا بوسقا وتكىزبەگەنىن اڭعاردىق. پيانينو, ماندالينو, سكريپكا, گيتارا, اككوردەون, دومبىرا – بارلىق اسپاپتىڭ قۇلاعىندا ويناعان ناعىز جايدارمان جىگىت قاسىمنىڭ قاي ورتانىڭ دا گ ۇلى بولىپ, تالايدىڭ كوزىن سۇزدىرگەنىن تۇسىندىك.
جوق-جىتىككە بوي الدىرماي, نۇرلى دۇنيەنىڭ ەرتەڭىنە سەنىپ ەركەلەپ وسكەن اقىننىڭ:
«شىقشى تاۋعا, قاراشى كەڭ دالاڭا,
ءماز بولاسىڭ, ۇقسايسىڭ جاس بالاعا,
جۇگىرەسىڭ ول شەتى مەن بۇل شەتىنە,
شارشايسىڭ با, قۇمارىڭ ءبىر قانا ما؟
ۋا, داريعا, التىن بەسىك تۋعان جەر,
قادىرىڭدى كەلسەم بىلمەي, كەشە گور!
جاتا الماس ەم توپىراعىڭدا تەبىرەنبەي,
اقىن بولماي, تاسىڭ بولسام مەن ەگەر.
نەتكەن بايتاق, نەتكەن ۇلى جەر ەدىڭ,
نەندەي كۇيگە جۇرەگىمدى بولەدىڭ؟!
سەندە تۋدىم, سەندە ءوستىم مەن, سەندە ولسەم,
ارمانىم جوق بۇل دۇنيەدە دەر ەدىم.
مەن دە وزىڭدەي بايتاق ەدىم, كەڭ ەدىم,
قىزىعىڭدى كورىپ ەركىن كەلەمىن.
سەن دە اياماي بەردىڭ ماعان بارىڭدى,
مەن دە اياماي بارىم ساعان بەرەمىن.
بولدىم عاشىق, تۋعان دالام, مەن ساعان,
الىس جۇرسەڭ, ارمانىم سەن اڭساعان,
جاقىن جۇرسەم, مەن تورىندە جانناتتىڭ,
التىن دىڭگەك – ءوزىم تۋعان بوساعام!» – دەگەنىنە يمانداي سەنەسىز.
وسىنشاما ءولىپ-ءوشىپ, كۇيىپ-جانىپ جاقسى كورەتىن جومارت جۇرەكتىڭ ءار ءلۇپىلىمەن وپتيميزم لەبى ەسىپ, شىنايى وتانشىلدىعىمەن باۋراپ الادى.
سول اڭقىلداعان اقىن كوكىرەكتىڭ:
دۇنيە, جالت-جۇلت ەتكەن كەڭ مەكەنىم,
كورە الماي كوپ جەرىڭدى مەن كەتەمىن,
ارپالىس الا قۇيىن زامانالار
ارباسىپ تۇرىپ الدى, مەن نە ەتەمىن؟!
ءومىر جوق تۇسكەن جەردە ءبىر ارناعا,
كوپ كۇتتىم, كوپ تىلەدىم قۇمارلانا,
قايتەيىن جەتەر ەمەس قىسقا ءومىرىم,
الىستان كورىنگەنمەن مۇنارلانا.
سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ, كەلەر ۇرپاق,
قارايمىن ەلەسىڭە مەن تاڭىرقاپ,
جاڭعىرتىپ جەر سارايىن سەن كەلگەندە,
كورپەمدى مەن جاتارمىن
قىردا قىمتاپ.
...دۇرىلدەپ جالىن اتقان كەۋدەم كورىك,
ءسوز سوققام قۇلاشىمدى ەركىن كەرىپ,
سۋارىپ شىنىقتىرعان كۇيگە مالىپ,
بولسىن دەپ ءارى ادەمى, ءارى بەرىك...
...قۇيا المان ۇگىتىلگەن بالشىق ولەڭ,
كوڭىلىمدى كول جاسادىم تامشىمەنەن,
سەرىنىڭ سەمسەرىندەي سەرتكە تاققان
ولەڭنىڭ وتكىرىن ءبىر الشى مەنەن! – دەگەنىن ەستىپ, كوز نۇرىن سوڭعى تامشىسىنا دەيىن سارقىپ بەرەر ساقيلىعىنا باس ۇراسىڭ.
شىركىن-اي, يسا بايزاقوۆ ايتقانداي, قاسىم «اقىل ءتىسى بالعاداي» شىن اقىن عوي! ول سويلەگەندە تاۋلار تەڭسەلىپ, كولدەر شايقالىپ, دۇنيە وپىر-توپىر وپىرىلىپ, قارا جەر قارس-قارس ايىرىلىپ كەتەردەي بولادى. قاسىم ايتىپ تۇرعاندا, باسقانى تىڭداپ قايتەسىز... قازاققا قاسىمنىڭ اۋزىنداي اۋىز بەرگەن مىرزا قۇدايدان اينالمايسىڭ با؟! قازاققا قاسىمدىكىندەي سارقىلماس تا تاۋسىلماس اقىلدى قيعان جومارت, تاڭىردەن ساداعاسى كەتپەسسىڭ بە؟! پاي-پاي! اقىن تەبىرەنگەندە كومەيىنەن نەبىر كيىك قۇلاق سەركە سوزدەر سەكىرىپ-سەكىرىپ شىعادى-اۋ. نەبىر ەت-جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ, وزەگىڭە بال قۇيعانداي ءون بويىڭدى ەرىتىپ, سۇيەگىڭدى جىبىتەتىن سيقىر سوزدەر قۇلاعىڭدى باۋراپ, كوزىڭدى اربايدى-اۋ! وسىنشا مولشىلىق, وسىنشا ساقيلىق, وسىنشا ءمارتتىك اقىن بويىنا قالاي سىيىپ تۇردى ەكەن دەپ تاڭعالاسىز؟!
تاڭعالاسىز دا, ءبىر ءسات ەسىڭىزدى جيىپ الاسىز. قاسىم بۇلاي بولماعاندا قالاي بولادى؟! مۇقاعالي ايتقانداي, «قاسىم ولاي بولماسا, نەسى قاسىم؟!». ءبىر كەزدە كوشكەن دۇنيەنىڭ كولبەڭدەتىپ تىزگىنىن ۇستاعان كەلدىبەك ءبيدىڭ كونە سوزدەرىن, قاس سەڭگىرلەرگە تىرەلىپ, اڭتارىلعان كوشتىڭ الدىنان ءجون شىعارىپ, اياعىنا سارا جول سالىپ بەرگەن قازىبەك ءبيدىڭ دانا سوزدەرىن, ودان بەرگى قيىر-شيىر كوپ بۇرالاڭداردا تاۋ بۇركىتىندەي شاڭقىلداعان ءمادي بوپى ۇلىنىڭ وجەت سوزدەرىن وربىتكەن قاسيەتتى قارقارالى توپىراعى الاعايى مەن بىلاعايى كوپ ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا جايباراقات جاتا الدى دەيسىڭ بە؟ جوق, جاتا المايدى. اتا ارۋاقتار قالعىپ كەتسە, كوزدەرىندەي بولسىن دەپ, وياۋ تۇرسا, وزدەرىندەي بولسىن دەپ, اعىل-تەگىل شالقار داريا اقىن قاسىمدى سىيلادى.
قاسىمدى دا قۇداي قازاققا بەردىم دەپ بەرگەن ەدى. قاسىم دا بۇل دۇنيەنىڭ دۋمانىن قىزدىرىپ, اجارىن اسىرىپ, بازارىن تاسىتۋ ءۇشىن كەلگەن ەدى. بىراق, اقىن كوكىرەكتىڭ: «قاسىممىن, سول باياعى ءبىر قاسىممىن, باقىتىن ويلامايمىن قۇر باسىمنىڭ; تىمىرسىق تۇنەك بولساڭ دۇشپانىڭمىن, اقكوڭىل, ادال بولساڭ سىرلاسىڭمىن. بولامىن اقىن قاسىم ءالى دە مەن, ولەڭىن بوبەگىندەي الديلەگەن, قاناتىن قاعىپ جىلدام كەلەر جىلدار, ءبارىن دە قارسى الامىن ءان-كۇيمەنەن. ءبىر كۇنى وت ءومىرىم قالسا ءوشىپ, قايران ەل تۋعان جەردەن كەتپەس كوشىپ, تورقاداي جامىلىپ اپ توپىراعىن, جاتارمىن ءوز جەرىمدە ءبىر تومپەشىك... توقتاماس ءومىرىمنىڭ ساعاتىنداي, جۇرەگىم ەندى قانشا سوعار تىنباي; تىنشىر ما اقتىق رەت ءبىر تالپىنىپ, مەرت بولعان بالاپاننىڭ قاناتىنداي! تۇسىرگەن وي ساۋلەسىن شارتاراپقا, اقىلدىڭ التىن وتى سونگەن شاقتا, بۇل كۇندە ساڭقىلداعان سۇڭقار ءۇنىم, كەتەرسىڭ سۋداي ءسىڭىپ تابيعاتقا» دەپ كۇرسىنگەنىنە قۇلاق تۇرمەسكە شاراڭ جوق.
كەڭ دۇنيەنى وزىندەي كورىپ وزەۋرەپ الابۇرتقان البىرت اقىننىڭ جۇرەك دۇرسىلىنەن ءبىر سالقىن ىزعار, توسىن لەپ سەزىلەدى.
بۇل كەڭ ءورىس, سالقار ساحارا, سارى جايلاۋدا اياعى جەتكەنشە سايران سالىپ جۇرگەن شۋ اساۋدىڭ, قۇيرىق, جالىن جەل تاراعان شال قۇيرىقتىڭ شابىسى بولسا, ءبىر ءجون عوي.
بۇل – ۇشار شىڭنىڭ باسىنا سامعاپ شىعىپ, كاۋسار اۋاعا ەمىن-ەركىن قانات جايعان قىراننىڭ تۇڭعيىق تۇبىندە كوكتەپ جاتقان كوركەم تىرشىلىككە كوڭىلى ءبىتىپ, قۇلشىنا ساڭقىلداعانى بولسا, ءبىر ءجون عوي...
جوق, قۇيرىق-جالىن وتاپ, ءوزىن تۇساپ-ماتاپ قويعان ورەلەۋلى اتتىڭ كوز جەتەر بيىگىنە قاراي جانۇشىرا شاپشىعىپ جانتالاسى عوي...
اۋىزى-باسىن توماعالاپ قويعان تۇعىرداعى قىراننىڭ جانۇشىرا ىشقىنعان جان داۋىسى عوي.
قاسىم وتكىزگەن بالالىق شاق قارقارالىنىڭ ۇزىننان-ۇزاق سۇلاپ جاتقان كەڭ قويناۋلارىنا دا سىيمادى.
قاسىمنىڭ الابۇرتقان جاستىق شاعى جازىلا اققان جايىق بويلارىنا دا سىيمادى.
ءتىپتى التاۋدىڭ ءزاۋلىم مۇزارتتارى مەن الماتىنىڭ كەڭ كوسىلگەن كەربەز كوشەلەرىنە دە سىيمادى.
قاسىم بۇكىل قازاق دالاسىنا سىيمادى. اقىن قاسىم كەڭ دۇنيەگە دە سىيماي كەتتى. ءبارى دە تاپشىلىق ەتتى. ءبارى دە ازدىق ەتتى. اسقار تاۋ تىزەسىنەن, جۇمىر جەر ج ۇلىعىنان كەلمەدى. ويتكەنى, ول جوقتان وزگەگە ءماز بولاتىن ۇساق-تۇيەك توعىشارلاردان ەمەس ەدى. ويتكەنى, وعان تەك ءبىر ءوزىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيەنىڭ مەيماناسى تاسىپ ك ۇلىپ تۇرعانى كەرەك ەدى. اپشىماي, اسىپ-توگىلىپ جاتقانى كەرەك ەدى. «نۇرلى دۇنيە» دەپ ايقارا قۇشاق اشسا دا, دۇنيە وعان سىز قاباقتانىپ, سالعىرت, سالقىن قارادى. كىرپياز اقىن جۇرەگىن اتتاعان سايىن جارالاپ باقتى. اقىرىندا سۋىق توسەككە الىپ ۇردى. اۋرۋ توسەگىندە اساۋ اقىن كاۆكاز تاۋىنا اپارىپ بۋىپ تاستاعان الىپ پرومەتەيدەي ارپالىستى. شىڭعا بۋىلعان پرومەتەيدىڭ جالاڭاش بۇيرەگىن شوقۋعا الىپ قاراقۇستار جان-جاقتان انتالاسسا, توسەككە تاڭىلعان قاسىم – پرومەتەيدىڭ جان دۇنيەسىن كۇيكى تىرشىلىك كۇندە ويرانداپ, كۇندە ويناق سالدى. اقىرىندا بۇنىڭ بارىنە جانى شىدامادى. كوز جۇمدى. اقىن ءولدى.
بىراق, اقىن ارمانى اقىرىندا ورىندالدى. قىزىل توتاليتاريزم قىرعيداي ءتيىپ, تۇگەل وتاپ كەتكەن قازاق جىرىنىڭ تىپ-تيپىل ەگىنجايىنا قىلتيىپ قىلتاناقتار كورىندى. قاسىم سەپكەن اسىل ءدان بىرتە-بىرتە باس الىپ, ءدۇر ەتىپ قاۋلاي بوي كوتەردى. قازاق پوەزياسىنا قايتادان داۋىس ءبىتىپ, قايتادان ساڭقىلداي باستادى. جاس اقىندار ماعجان, شاكارىم, ساكەن, ءىلياستاردى كورمەك تۇگىل, وقىماق تۇگىل, كوپ ۋاقىتقا دەيىن ەسىمدەرىن دە ەستىگەن جوق. ولاردىڭ كوبى قاسىم بولامىن دەپ, اقىن بولدى. قاسىم ولەڭىن جاتتاپ ەرجەتتى. قاسىم ونەگەسى الپىسىنشى جىلدار پوەزياسىنىڭ التىن تۋىنا اينالدى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «جيىرماسىنشى عاسىر جىرلايدى» اتتى اۆتورلىق انتولوگياسىندا: «ۇلتتىق پوەزيامىزدى ساياساتتى ۇيقاستىرىپ سويلەيتىن يدەولوگيالىق رۋپورعا اينالىپ بارا جاتقان جەرىنەن قۋاتتى قولىمەن جۇلقي تارتىپ, ءاۋ باستاعى اسىل تەگىنە قاراي قايتادان بۇرعىزىپ بەرگەن, قاساڭ ۇگىتتەن قاجىعان تۇعجىم تۇعىرداي قازاق ولەڭىنە قان قۇيىپ, قايتادان ورنىنان تۇرعىزىپ كەتكەن تاپ وسى قاسىم ەدى» دەپ ورىندى ايتىلعان. قازىرگى قازاق ادەبيەتىن مۇحتار اۋەزوۆ پەن قاسىم امانجولوۆتى جاقسى كورەتىندەر جاسادى. ادەبيەت مايدانىندا اقيقات جولىندا ارپالىسقان رۋحاني قايسارلىقتىڭ شىن ءتاۋ ەتەرى – اۋەزوۆ پەن امانجولوۆ بولدى. سولارعا قاراپ, وي تۇزەپ, ءسوز مۇسىندەدى.
كەيىنگى شىققان الىپتاردىڭ شاكىرتتەرى ەندى ءوسىپ, جەتىلىپ كەلەدى. قولدا باردىڭ ءبارى دە – اۋەزوۆ پەن امانجولوۆتان ۇلگى العاندار.
سوندىقتان قاسىم بۇگىن ءتىرىلىپ كەتسە, نە بولار ەدى دەپ ەلەگىزگەن توپ اينالاسىنا ەلەڭدەپ كوز تاستايدى.
تاۋەلسىزدىك العان ەلىن كورىپ, ءماز بولار ەدى. اقوردانىڭ توبەسىندە كوكپەن تالاسقان كوك بايراعىمىزعا سۇيسىنە كوز سالار ەدى. مۇشايراعا شىعىپ جاتقان اقىنداردى تىڭداپ, ءوزى كورىپ كەتكەندەگىدەن جاعدايدىڭ ءبىراز جاقسارىپ قالعانىن بايقار ەدى. تالاي تۇلپاردىڭ تۇياعىنا جەل ءبىتىپ, جەر تارپىپ تۇرعانىن كورەر ەدى. ءتىپتى كەيبىرىنە: «پاي! پاي!» دەپ ءسۇيسىنىپ تە قويار ەدى. «ءسوز تۇزەلدى, تىڭدارمان, سەن دە تۇزەل!» دەپ, قاۋمالاسقان قاۋىمعا ماساتتانا بۇرىلار ەدى. اۋىزدارىن اشىپ, كوزدەرىن جۇمىپ, اقىندارعا ەلتىگەن جۇرتتى كورىپ, تاۋبەسىنە كەلەر ەدى. ءبىرازدان سوڭ توپ اراسىندا سوزگە قۇلاق سالعانمەن, نە ايتىپ جاتقانىنا ءتۇسىنە الماي, الاڭ-قۇلاڭ ەتىپ تۇرعانداردى دا كوزى شالار ەدى. بۇعان ايران-اسىر قالعان اقىن كەيبىرەۋلەردىڭ تۇسىنبەگەندەرىنە تۇك قينالماي, جايباراقات شەكىلدەۋىك شاعىپ تۇرعانداردى كورىپ, ءولىپ-تالىپ قولعا ءتيىپ وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءالى كۇنگە ىلەسە الماي, كۇلدى-كومەش كۇيكى كۇيىندە جاتقان ار-ۇياتىمىزعا قارالاي نامىستانار ەدى. باتىر بولسا, نايزاسىن كەزەپ, قامشىسىن ءۇيىرەر ەدى. اقىن بولعاسىن ارلانىپ, اپشىپ, شامىنا تيگەن سوڭ شابىتىنا ءمىنىپ, توبەڭە ءجاي تۇسىرەر نايزاعايشا شاتىرلار ەدى.
ويتكەنى, ول تاسباۋىر يدەولوگيانىڭ تەمىر قۇرساۋى اياماي سىققان ايتۋلى جىلداردا دا ايىلىن جيماي كەتكەن-ءدى.
ءسويتىپ, قاسىم تۋعالى ءبىر عاسىر ءوتتى. ونىڭ قىرىق ءتورت جىلىن ءوز كوزىمەن كوردى. سونشا ۋاقىت ءومىر اتتى ماڭگىلىك ساباعىن تىڭداپ, وعان ءوزى دە تالاي تاماشا دارىستەر قوستى. جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنداعى ەڭ ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. شىن مانىندەگى ۇلى اقىن بولدى. ءوز حالقىنىڭ ساناسىندا العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسارلىقتىڭ, جات جەرلىك كولونياليزم مەن توتاليتارلىق ەزگىگە جۇلدىزى قارسى وتانشىلدىقتىڭ, رۋحاني ماكسيماليزمنىڭ, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ ماڭگى وشپەس ونەگەسىن كورسەتتى.
اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى دۇرىس ايتادى: «قاسىمعا ەندى ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. ال قاسىم قازاققا كەرەك». ءتىپتى كەرەگىرەك! وتە كەرەك. ءدۇلدۇلدىڭ ءدۇبىرى كەرەك. جىم-جىرت جوندارعا ۇلى وزگەرىس اكەلگەن اساۋ ارىننىڭ ءدۇبىرلى ءدۇسىرى كەرەك.
قازاق ادەبيەتىندەگى قاسىمنان قالعان قاسقا جول جالعاسا بەرەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى.
قاسىم – جىر, قاسىم – ءان
«قازاق راديوسىنىڭ» «التىن قورىنان» الىنعان «جىر جازامىن جۇرەگىمنەن» حابارىنىڭ گازەتكە لايىق نۇسقاسىن وقىرماندارعا ۇسىنىپ وتىرمىز. مۇندا بار قازاق سىراعا دەپ كەتكەن – سىرباي ماۋلەنوۆ پەن كومپوزيتور, اقىن ولەڭدەرىنە ءان-رومانستارىن جازعان, «جيىرما سەگىز پانفيلوۆشىلار» وپەراسىنا اقىننىڭ جىرلارىن قولدانعان عازيزا جۇبانوۆانىڭ قاسىم امانجولوۆ شىعارماشىلىعىنا بەرگەن تاماشا باعاسى جازىلعان. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بۇل راديوحاباردى كەزىندە ماگنيتافونعا ءتۇسىرىپ العان ەدىك. ەندى ونىمەن جۇرتشىلىقتى گازەت بەتىندە تانىستىرۋدى ءجون كوردىك.
سىرباي ماۋلەنوۆ:
«قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى قاسىم امانجولوۆ اقتايلاق وزەنىنىڭ اتىرابىنداعى قىزىلاراي, قارشىعالى تاۋلارىنىڭ بويىندا 1911 جىلى دۇنيەگە كەلدى. جاسىنان وجەت, العىر قاسىم زەيىندى بولىپ ولەڭ وزەنىنە ەرتە قۇلاش ۇردى. قاسىم ءوزى قاتارلاس قازاق اقىندارى سەكىلدى, اسىرەسە سوعىس جىلدارىندا قارىشتى قادام جاسادى. ونىڭ سوعىس جىلدارى جازعان «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» پوەماسىندا, «بايكال», «ورال», «پودپولكوۆنيك الپينگە», «عابدولعا» ءتارىزدى ولەڭدەرىندە وت-جالىندار ىشىندە داۋىلدان دەمالىپ, نايزاعايدان وت الىپ جۇرگەن جاۋىنگەر اقىننىڭ تۋلاپ سوققان جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن سەزىنگەندەي بولامىز.
قاسىم ليريكاسى كەيدە قاتال, كەيدە نازىك, كەيدە مۇڭلى, كەيدە شات ءوز مىنەزىندەي ليريكا. ونىڭ ءوز مىنەزى ولەڭىندە جاتادى. باتىل, وتكىر سوزدەرى قاسىم ايتتى دەسە, وقۋشى سەنەدى. ال كەيبىر اقىننىڭ كەمشىلىگى – ولەڭىندە مىنەز بولمايدى. ءىرى مىنەز بولماسا: سىرداڭ, سۇرقاي, ىعىر ۇيقاس, سىلبىر جولدار, جانسىز سۇلبالار كورىنىپ جاتادى.
قاسىم شەبەر اۋدارماشى دا. ول: «اۋدارما دەگەن ەكى ادامدى ءبىر تاۋدىڭ قوس شىڭىنداي, ءبىر قولدىڭ ەكى سالاسىنداي, ءبىر ەمەننىڭ ەگىز بۇتاعىنداي ءبىر-بىرىمەن تۋىستىراتىن التىن كوپىر», دەپ ايتىپ وتىراتىن.
قاسىم اۋدارما جاساردا تۇپنۇسقانىڭ بۇكىل جاراتىلىسىن جان-جاقتى بارلاپ, باي وبرازدى, تەرەڭ سەزىمدى ويىنا توقىپ, ونىڭ اۋاسىن جۇتىپ, قان تامىرىنىڭ لۇپىلىمەن بىرگە سوقتىراتىن. ول شىعارمانىڭ قالاي, قانداي جاعدايدا تۋعانىن, ءاربىر وي استارىن, ءسوز قۇپيالارىن تەرەڭ زەرتتەيتىن. ا.پۋشكيننىڭ «قىسقى كەشىن» اۋدارىپ بولعاننان كەيىن دە ول جاريالاۋعا اسىققان جوق. «قىسقى كەشتىڭ» ءانى مەن ءسوزىن دومبىرادا, سكريپكادا, سىرنايدا قايتا-قايتا ورىنداپ, ولەڭنىڭ ۇيقاس-ىرعاعىن, ولشەمىن, اۋەندىلىگىن, دىبىس سازىن بارىنشا تەكسەرگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ بارىندە ەركىن وينايتىن قاسىم اۋدارىپ وتىرعان ولەڭىنىڭ ىرعاعىنا, مۋزىكاسىنا كوپ كوڭىل ءبولۋشى ەدى.
كوزى, ءوزى جوق بولعانىمەن وقۋشىنىڭ كوكىرەگىندە ۇيالاپ سوزدەرى, وتتى ولەڭدەرى جاتىر. قاسىم جىرى – ماڭگىلىك جىر. ول كەلەشەككە ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىزبەن بىرگە بارا بەرەدى. ونىڭ ولەڭدەرى ۋاقىتپەن بىرگە ادىمدايدى. قاسىم جازعان ولەڭدەردى ءبىز بۇگىن قايتالايمىز. ويتكەنى, ول ۋاقىتتىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ دۇنيە دۇشپاندارىنا, بەيبىتشىلىك جاۋلارىنا جازعان وتتى ولەڭدەرى ءالى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە. «ءدۇنيە سىيماس بومبىعا, «اتوم» دەپ ايقاي سالعانمەن; دۇشپاننىڭ جولى بولدى ما, اياقتان تالاي شالعانمەن!» دەگەن جولدار ارام نيەتتى سوعىسقۇمارلاردى ءاشكەرەلەپ, ولارعا سىلەيتە سوققى بەرەدى. وسى سياقتى ءومىرشەڭ ولەڭدەر – بۇگىنگى ادال نيەتتى ادامداردىڭ ويىن بىلدىرەتىن ولەڭدەر. قاسىم ءالى دە تالاي ۇرپاقتارمەن سىرلاسىپ, تالاي ۇرپاقتارمەن شىڭعا اسا بەرەدى».
عازيزا جۇبانوۆا:
«قاسىم امانجولوۆ – قازاقتىڭ ۇلى اقىنى. قاسىمنىڭ ولەڭىن بىلمەيتىن مەنىڭشە ادام جوق قازاق ەلىندە, ارينە. 1955 جىلى «ادەبيەت جانە يسسكۋستۆو» دەگەن جۋرنالدى وقىسام, قاسىمنىڭ سوڭعى جازعان ولەڭدەرى بار ەكەن. سونىڭ ءىشىندە «اقساۋلە» دەگەن ولەڭى ماعان بىردەن اسەر ەتتى. بىزدەر, كومپوزيتورلار, كەيدە ءبىر ولەڭ ۇناسا, وقىپ جاتقاندا ءىشىمىزدەن مۋزىكا شىعىپ جاتادى. وسى ولەڭدى وقىعانىمدا بىردەن ءانى, مەلودياسى ءجۇرەگىمنەن شىقتى.
مەن سول 1955 جىلدان باستاپ جىل سايىن ەمەس, اي سايىن, ءتىپتى كۇندە قاسىمنىڭ ولەڭىن وقىپ كەلەمىن. نەگە دەسەڭىز, پاتريوتتىق بار, ليريكا... قاسىمداي ليريكالىق ولەڭ جازاتىن... بىلمەيمىن باسقا كىمدى ايتۋعا بولادى. ايتاتىن بولسام, «جىر جازامىن جۇرەگىمنەن» دەگەن العاشقى ولەڭىندەي, بۇل دا سونداي جۇرەگىمە جاعىپ, مۋزىكاسى ءوز-وزىنەن ويعا ورالا كەتتى. باياعىدا يسپانيادا ازامات سوعىسى بولىپ جاتقاندا قاسىمنىڭ جازعان ولەڭى بار, «ءسۇيەمىن مەن يسپانكانى» دەگەن. ول دا وزىنشە, ەرەكشە تۇرعان ولەڭ. ءبىر جاعىنان قازاقشا بولسا, ءبىر جاعىنان يسپانيانىڭ... ريتم جاعىنان جازىلعان, ءوزىنىڭ اتى دا ايتىپ تۇر. شىعارمالارىمنىڭ ءبىرى – «جيىرما سەگىز پانفيلوۆشىلار» وپەراسى تۋرالى ايتايىن. سول تۋىندىعا مەن جاقسى كورەتىن اقىنىم قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن كىرگىزدىم. سوعىسقا كەتىپ بارا جاتقاندا جاۋىنگەر ەلىمەن, جارىمەن, اناسىمەن قوشتاسادى عوي. سوندا ءالىپباي دەگەن جىگىت ءوزىنىڭ قالاۋى راۋشانمەن قوشتاساتىن قاسىمنىڭ «قوش بول, دوسىم, جاقىنىم, كەتىپ بارام سۇراپىل سوعىسقا» دەپ كەلەتىن «راۋشان – ورامال» ولەڭىن قولداندىم.
ءالى دە قاسىمنىڭ ولەڭدەرىنە ءان جازعىم كەلەدى. بىزدە كومپوزيتورلار بار. قاسىمنىڭ ولەڭدەرىنە تالاي-تالاي تاماشا ءان جازادى دەپ سەنەمىن. اقىندىعى ەكى باستان. جاڭا ايتتىم عوي, ول – دارىندى, ۇلى اقىنىمىز. ءبىر جاعىنان ءوزى مۋزىكانت. قاسىمنىڭ اندەرى دە بار. «داريعا سول قىز» دەگەن ءانىنىڭ مەلودياسى قانداي!
قاسىم ولەڭدەرىن تەك كومپوزيتورلار ەمەس, كىشكەنتاي بالادان باستاپ ءبىلۋى كەرەك. ادام ءوزى جانىم سۇلۋ بولسىن دەسە, ادەمى بولسىن دەسە, وتاندى سۇيەم دەسە, جارىن سۇيەم دەسە, ءار ادامنىڭ الدىندا قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرى تۇرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ۇيدە قاسىمنىڭ كىتاپتارى ءبىراز: ءۇش تومدىعى دا بار, ءبىر تومدىعى دا بار, ەكى تومدىعى دا بار. ورىسشاسى دا بار, قازاقشاسى دا بار. مەن ۇيدە بالالارىما: «قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن بىلمەسەڭدەر, وقىماساڭدار, سەندەر تەك پوەزيا عانا ەمەس, مۋزىكانى دا ءبىلمەيسىڭدەر, مۋزىكانى ەستىمەيسىڭدەر», دەپ ايتامىن. قاسىمنىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە مۋزىكا ويناپ تۇرادى. كادىمگى قازاقتىڭ اۋەنى. ءار سوزىندە, ءار ولەڭىندە. سوندىقتان قاسىمنىڭ ولەڭى دەسەك, مۋزىكا ەستىلەدى, ال مۋزىكا دەسەك, قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭىن ايتۋعا بولادى».
ازىرلەگەن امانعالي قالجانوۆ.
