BBC – ءبىر توبە, قالعاندارى – ءبىر توبە

ۇلىبريتانيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الەمدىك مەديادا وزىندىك قولتاڭباسىن الدەقاشان قالدىرىپ ۇلگەردى. كەي ەلدەر, ءتىپتى, بريتانيا مەدياسىن ءسوز بوستاندىعىن ساقتاۋشى رەتىندە ۇلگى تۇتادى. وسى ورايدا, اتالعان ەلدىڭ باق سالاسى قالاي تىنىستاپ جاتقانىنا ۇڭىلگەن ەدىك. ەندى از-كەم سول جونىندە اڭگىمەلەپ كورەلىك. ۇلىبريتانياداعى تەلەۆيزيا سالاسى ەكى باعىتقا نەگىزدەلگەن. ءبىرى – بيبيسي سەكىلدى قوعامدىق باسقارۋعا نەگىزدەلگەن بولسا, ەكىنشىلەرى – پايدا تابۋدى كوزدەگەن. اعىلشىندار ءۇشىن BBC ءبىر توبە, قالعان ارنالار ءبىر توبە. ءتىپتى, تابىسى مول Sky ارناسى دا «تۇماندى البيون» تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ءدال BBC-داي بەدەلدى ەمەس. مۇنىڭ باستى سەبەبى – اتالعان ارنانىڭ ۇستانىمىندا. سوناۋ قۇرىلعان كەزدەن بەرى بيبيسي حالىققا قىزمەت ەتۋدى, شىنايى اقپارات جەتكىزۋدى, وقيعانى قيسىندى بايانداۋدى ماقسات تۇتقان. كەز كەلگەن اعىلشىن ءۇشىن اقپاراتتىڭ ەڭ سەنىمدى كوزى – وسى ارنا. ەندى شە, بيبيسي-دە اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرەتىن ارنايى ءبولىم بار. وندا وتىرعانداردىڭ قىراعى كوزىنەن جاسىرىپ, وتىرىك جاڭالىقتى وتكىزىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, BBC دەربەس, ەشكىمنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىنا جۇرمەيدى. تىزگىنىن دجون رەيت ۇستاعاننان باستاپ كورپوراتسيا ءاردايىم دەربەستىگىن ساقتاپ كەلەدى. ءتىپتى, چەرچيلدىڭ ءوزى رەيتتىڭ كومانداسىن «ساراي بۇلب ۇلى» ەتۋگە شاماسى كەلگەن جوق. الايدا بيبيسي بيلىكتى ءاردايىم سىناپ وتىردى دەۋ دە ابەستىك. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كورپوراتسيانىڭ ماقساتى – وقيعانى قيسىنعا ساي ءوربىتىپ, كورەرمەن مەن تىڭدارمانعا ۇسىنۋ. وسى ءپرينتسيپتى بەرىك ۇستانعان BBC 1926 جىلعى جاپپاي كوتەرىلىس كەزىندە بەيتاراپ بولۋعا تىرىسقانىمەن, ۇكىمەتتى ارا-تۇرا جاقتاعان-تۇعىن. ال يراكتاعى سوعىس كەزىندە (2003) بيلىكتىڭ جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىن ءجيى-ءجيى سىناپ وتىردى. بيبيسي-ءدىڭ بەيتاراپ جۋرناليستيكادان گورى, قيسىنعا نەگىزدەلگەن مەديانى ۇستانۋىنىڭ ءوز استارى بار. «يزرايل اسكەرى پالەستينا لاگەرىنە تانكتەرمەن باسىپ كىرگەندە, ءبىز ولارعا ميكروفون ۇسىنبايمىز. كەرىسىنشە, ءبىز ولاردى ايىپتايمىز» دەپ The Independent گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى روبەرت فيسك ايتقانداي, BBC ادىلەتسىزدىك كورگەندەر تاراپىنا بولىسىپ, ادامگەرشىلىككە قارسى ارەكەتتى سىناپ وتىرادى. ايتسە دە, بيبيسي-ءدى 100 پايىز بيلىكتەن تاۋەلسىز دەپ ايتۋعا كەلمەس. كورپوراتسيا ليتسەنزيا اقىسىنا كۇن كورەدى. ياعني, اعىلشىندار ارنانى كورۋ ءۇشىن ارنايى اقشا تولەيدى. ال سول ليتسەنزيا قۇنىن بەكىتەتىن مەكەمە – بريتانيا پارلامەنتى. «ليتسەنزيانىڭ اقىسىن ءتۇسىرىپ-كوتەرۋ ارقىلى ۇكىمەت بيبيسي-گە ءسوزىن وتكىزۋىنە مۇمكىندىگى بار. الايدا ولاردىڭ بۇلاي جاساۋى دا, وعان كورپوراتسيانىڭ كونە قويۋى دا نەعايبىل. سەبەبى, بريتان پارلامەنتى سولشىلدار مەن وڭشىلداردان تۇراتىندىقتان, ءبىر-ءبىرىنىڭ بيبيسي-گە ءسوزى ءوتىپ كەتۋدەن قورقادى», – دەيدى 20 جىل اتالعان ارنادا قىزمەت ەتكەن دجۋدي ستامپەر. ءبىر قىزىعى, BBC-ءدى اقىسىز-اق كورۋگە دە بولادى. كەز كەلگەن تەلە قابىلداعىش ارنا تولقىنىن ۇستاي الادى. سويتە تۇرا اعىلشىندار ليتسەنزيا اقىسىن تولەمەي, «تاپقىرلىق» تانىتىپ كەتۋدى وتە ۇيات تىرلىك سانايدى. بيبيسي ۇلىبريتانياداعى ەڭ كوپ قارالاتىن تەلەارنا بولعانىنا قاراماستان (33%), كورپوراتسيانىڭ پايداسى – 5,1 ميلليارد فۋنت ستەرلينگ. بۇل – «تۇماندى البيونداعى» ەكىنشى كورسەتكىش. بريتان تەلەكورپوراتسيالارى اراسىندا تابىسى ەڭ كوپ – رۋپەرت مەردوك باسقاراتىن Sky ارناسى (£7,6 ميلليارد). ماقساتى كوممەرتسياعا باعىتتالعاندىقتان, بۇعان تاڭعالاتىن ەشتەڭە جوق. انگلياداعى بۇكىل سپورتتى وسى مەردوكتىڭ كومپانياسى جاۋلاپ العان. رۋپەرت مىرزا – ۇلىبريتانياداعى مەديا ماگناتتاردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, ول باسقاراتىن News UK كومپانياسى اقپارات ايدىنىنىڭ 33,53 پايىزىن ەنشىسىندە ۇستاپ وتىر. بريتانيا ءباسپاسوزى قانشا جەردەن تاۋەلسىز بولعانىمەن, تارالىمى كوپ گازەتتەر ساناۋلى ۇيىمداردىڭ قولىنا شوعىرلانعان. ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ 70 پايىزعا جۋىعى الپاۋىت 3 كومپانياعا تيەسىلى (News UK, DMGT and Trinity Mirror).  جەرگىلىكتى باسىلىمداردىڭ 70 پايىزى 5 كومپانيانىڭ باقىلاۋىندا. 2013 جىلعى زەرتتەۋ بويىنشا (Audit Bureau of Circulations), ۇلىبريتانياداعى كۇندەلىكتى نەگىزگى باسىلىمدار 6 كومپانياعا تيەسىلى. Daily Mail and General Trust-تىڭ قورجىنىندا دا اۋديتوريانىڭ قوماقتى بولىگى بار (22,67%). ودان كەيىنگى ورىندا Northern & Shell (13,41%) مەن Trinity Mirror (13.09%) كومپانيالارى تۇر. Telegraph Media Group اۋديتوريانىڭ 6,93 پايىزىن يەلەنسە, رەسەيلىك وليگارح لەبەدەۆتىڭ كومپانياسىنا 4,73 پايىز تيەسىلى. Pearson (3,23%) جانە Guardian media Group (2,41%) كومپانيالارىنىڭ يەلىگى وتە از. ال راديو سالاسىندا بيبيسي تولىقتاي بيلىككە يە. مەديا رەفورماسى كواليتسياسىنىڭ 2013 جىلعى مالىمەتى بويىنشا, راديو نارىعىنىڭ جارتىسىنان كوبى (53%) وسى BBC-ءدىڭ مەنشىگىندە. قىسقاشا ايتقاندا, بريتانيا مەدياسىنا الپاۋىت كورپوراتسيالار يەلىك ەتەدى. «ءتورتىنشى بيلىكتىڭ» مۇنداي جاعدايى ءبىرشاما كەلەلى ماسەلە تۋىنداتىپ وتىر. ۇلىبريتانيا جۋرناليستيكاسىندا كۇن تارتىبىندە تۇرعان بىرنەشە ماسەلە بار. ەڭ ءبىرىنشىسى – اۋديتوريا مەن جارنامادان تۇسەتىن تابىستىڭ ازايۋى. ينتەرنەتتىڭ تەز تاراۋى «تۇماندى البيوننىڭ» باسپاسوزىنە وڭاي تيگەن جوق. گازەتتەر شىعىنىن ازايتۋعا بار كۇشىن سالىپ جاتىر. The Independent سەكىلدى كەيبىر باسىلىمدار ونلاين نۇسقاعا تۇگەلدەي كوشسە, كەلەسىسى قارجىلىق داعدارىستان شىعۋدىڭ باسقا جولدارىن قاراستىرۋ ۇستىندە. ماسەلەن, the Guardian گازەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى الان راسبريدجەر باسىلىمنىڭ شىعىنىن ازايتۋدى ءوزىنىڭ جالاقىسىن كەمىتۋدەن باستاعان. سويتە تۇرا, كۇن سايىن اتالعان گازەتتى شىعارۋ The Guardian news and media كومپانياسىنا 100 مىڭ فۋنت ستەرلينگ شىعىن اكەلىپ وتىر. Metro جانە The Evening Standards سەكىلدى تابلويدتار, ءتىپتى, تەگىن تاراتىلىپ, جارناماعا عانا ارقا سۇيەيدى. ەكونوميكالىق قيىندىقتار بيبيسي-ءدى دە اينالىپ وتكەن جوق. بريتاننىڭ بەتكە ۇستار كورپوراتسياسى كەيبىر شەتەلدىك قوسىندارىن جاۋىپ, كەلەسى ەلدە تولىقتاي فريلانسەرلەرمەن جۇمىس ىستەيدى. انگليا «ءتورتىنشى بيلىگى» قارجى تاپشىلىعىمەن كۇرەسىپ, اۋديتوريا جيناۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە جەڭىل-جەلپى, قوعامدى قىزىقتىراتىن تاقىرىپتارعا قالام سەرمەپ ءجۇر. جالپى, باتىس مەدياسى اقپارات ءتۇرىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىرى – «ماڭىزدى جاڭالىقتار». ياعني, قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەرەكتى, ساياسي-ەكونوميكالىق تاقىرىپتار. ەكىنشىسى – «جەڭىل اقپارات». بۇل ساناتقا سپورت, شوۋ-بيزنەس سەكىلدى سالالار جاتادى. The Guardian سەكىلدى سەنىمدى باسىلىمدار ون شاقتى جىل بۇرىن جەڭىل اقپاراتقا ارى كەتسە 2-3 بەت ءبولىپ جۇرسە, بۇگىندە ونىڭ كولەمىن ۇلعايتقان. BBC دە وسىنداي ءتاسىلدى قولدانىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. ال Sky سەكىلدى كوممەرتسيالىق ارنالار ءاۋ باستان جەڭىل اقپاراتتىڭ ارقاسىندا تابىس تابادى. تارالىمى ەڭ كوپ Sun باسىلىمى (ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 1,8 ميلليون دانا) دا وسىعان نەگىزدەلگەن. كەيىنگى كەزدە جۋرناليستەر دە, اكادەميكتەر دە مۇنداي ترەندتىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن ايتىپ دابىل قاعىپ جاتىر. وسى سەكىلدى جەڭىل-جەلپى اقپاراتتىن كوبەيۋى انگليا مەدياسىنداعى كەلەسى ماسەلەگە سەبەپ بولىپ ءجۇر. ول – اعارتۋشىلىق جۋرناليستيكاسىنىڭ ازايۋى. دجون كورنەر, گرەگ فيلو سەكىلدى بەدەلدى پروفەسسورلار جەڭىل-جەلپى اقپارات قوعام ءۇشىن ءدال ساياسي-ەكونوميكالىق جاڭالىق سەكىلدى ماڭىزدى ەمەستىگىن ايتادى. گرەگ فيلو مەن مايك بەرري «يزرايلدەن جەتكەن قارالى حابار» اتتى كىتابىندا اقپاراتتىڭ ءبىر جاقتى تاراتۋدىڭ قاراپايىم حالىققا تەرىس تۇسىنىك بەرەتىنىن دالەلدەپ شىققان. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان پروفەسسور فيلو مەن ماۋرين گيلموۋر ستۋدەنتتەردەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا نەمىس اسكەرىن كىم تالقانداپ, جەڭىسكە كوپ ۇلەس قوسقانىن سۇراعان. امەريكالىقتاردىڭ 65%-ى, ال بريتانيالىقتاردىڭ 48%-ى اتالعان سۇراققا قاتە جاۋاپ بەرگەن ەكەن. اكادەميكتەر, جۋرناليستەر پەن پروفەسسورلار وسىلاي ءجيى-ءجيى مەديا سالاسىنداعى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى سارالاپ, انىقتاپ وتىرادى. «تۇماندى البيوننىڭ» باق-تارى مۇنداي سىندارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, كەلەشەكتە سونداي كەمشىلىك جىبەرىپ قويماۋعا تىرىساتىنى تاعى بار. الدا-جالدا بايقاماي جالعان اقپارات تاراتىپ قويسا, اۋديتورياسىنان كەشىرىم سۇراپ حات جازادى. ماسەلەن, سونداي جاعداي 2004 جىلى Daily Mirror گازەتىنىڭ باسىنان ءوتتى. سونىڭ الدىندا عانا اتالعان باسىلىم يراكتاعى بريتان اسكەرىنىڭ تۇرمەدە قامالعاندارعا زورلىق كورسەتىپ جاتقانى دەپ سۋرەت جاريالاعان-تۇعىن. كەيىنىرەك ول فوتونىڭ جالعان ەكەنى انىقتالدى. مۇنى بىلگەن Daily Mirror بىردەن وقىرمانداردان كەشىرىم سۇرادى. انگليا باق-تارىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىنىڭ باستى سەبەبى – وقىرمانعا بارىنشا شىنايى اقپارات جەتكىزۋگە تىرىسۋىندا. بەكزاتتىقتى جوعارى باعالايتىن اعىلشىندار وتىرىك الداپ ابىروي تاپپايتىنىن دا بىلەدى ءارى ونى ۇيات تىرلىك سانايدى. بۇل ءۇردىس بولمىستارىنان جۋرناليستيكاسىنا دەيىن ءوتىپ كەتكەن. ۇلىبريتانيا جۋرناليستەرى مەديا سالاسىنىڭ بولاشاعىنا دا الاڭداۋلى. جوعارىدا باق-تاعى كەمشىلىكتەردى كەلتىردىك. سولاردى سارالاعان ماماندار جارنامانىڭ ءبارى ينتەرنەتكە كوشىپ, تۇسەتىن تابىسى ازايىپ, قارجىلىق قيىنشىلىققا تاپ بولعان زاماندا جۋرناليستيكانى قۇتقارىپ قالاتىن تاسىلدەردى ءجيى تالقىلايدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ومىرشەڭى ءارى وسى باستان ىسكە اسا باستاعانى – شىندىقتى شىرىلداپ ايتۋ, سونىڭ قايتارىمى رەتىندە حالىقتان قارجىلىق قولداۋ كۇتۋ. بۇل ءادىستى the Guardian گازەتى الدەن قولدانىپ ءجۇر. بيبيسي-ءدىڭ ليتسەنزيا اقىسى دا وسى ءتاسىلدىڭ ءبىر ءتۇرى. بولاشاقتا انگلياداعى «ءتورتىنشى بيلىك» وكىلدەرى وسى جۇيەگە تولىقتاي كوشسە, تاڭعالۋعا بولمايدى. ويتكەنى, قازىرگى ەكونميكالىق قيىندىق كەزىندە باق-تاردى ۇستاپ تۇرۋدىڭ باسقا امالى قالعان جوق. اعىلشىندار ءۇشىن مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەركىندىگى مەن دەموكراتياسى ماڭىزدى. ال ەلىنىڭ تاۋەلسىز ءارى دەموكراتيالىق بولىپ قالۋى ءۇشىن تەك شىندىقتى ايتاتىن جۋرناليستيكانىڭ كەرەكتىگىن «تۇماندى البيوننىڭ» تۇرعىندارى جاقسى تۇسىنەدى. اباي اسانكەلدى ۇلى