تاۋەلسىزدىك جەمىسى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىن­دا وتانىمىزداعى ىقپالدى باسىلىم وكىلدەرىمەن سۇحبات كەزىندە «قازاق­ستان» تەلەارناسى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ, مەملەكەتتىك ءتىل مارتە­بەسىن العان قازاق تىلىندە حابار تاراتادى دەپ ايتقان بو­لا­تىن. ەلباسى وسى بايلامىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ مامىر ايى­ن­دا وتكەن IV قۇرىلتايىندا دا ناقتىلاي تۇسكەن ەدى. بۇل تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ابىرويىنىڭ اسقانى جانە ەلدى­گى­مىزدىڭ 20 جىلدىعىنا تولىمدى تارتۋ دەپ بىلەمىز. باس باسىلىم وتكەن تامىز ايىنىڭ 26-سى كۇنى «قازاقستان» تەلەراديو  كورپو­را­تسيا­سى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما ءتورايىمى نۇر­جان مۇ­حامەدجانوۆامەن سۇحبات جا­ريالاعان بولاتىن.  ەندى, مىنە, سول ماتەريالدى وقىپ, 1 قىركۇيەكتەن باستاپ تەك قانا قازاق تىلىندە حابار بەرەتىن تەلەارنانى كورگەن جۇرت وزدەرىنىڭ ال­عىستا­­رى مەن ري­زاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, رەداكتسيامىزعا حات جولداپ جاتىر. بۇگىن ءبىز سولاردىڭ ءبىر توبىن وقىرماندارىمىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.   قۋانا بىلگەنگە قۇت قونادى جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت – نۇرى تاسىسىن دەگەندەي, كوپتەن كۇتكەن, ەل بوپ, جۇرت بوپ اڭساعان قازاق ءتىلدى تەلە­ارنانىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن قۋانا قارسى الدىق. توقسان توعىز يگى ءىستىڭ اتقارىلعانىن كورمەي, ونىڭ ءجۇزىنشى جەتىمسىزدىگىن عانا كوزگە شۇقيتىن حالىق – ءبىز ەمەس. قۋانا بىلمەگەنگە قۇت تۇراقتامايتىنى راس. سوندىقتان قازاقستان تەلەارناسىنىڭ تاۋلىك بويى قازاق تىلىنە كوشكەنىنە قۋانايىق, اعايىن. ول – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارسا­ڭىنداعى قول جەتكەن ۇلتتىق ماندەگى جەمىس­تە­رىمىزدىڭ ءبىر پاراسى. بۇل – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ­تىڭ كەشە عانا پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسيا­سى­نىڭ شىمىل­دىعىن اشقان سوزىندە ايقىنداپ ايتقان وتاندىق تەلەارنالار مەن راديوتولقىندارعا قۋاتتى سەرپىن بەرۋ مىندەتىنىڭ ورىندالۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. «ءبىز ءوز ۇيىمىزدە ءتارتىپ ورناتۋعا ءتيىسپىز», دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەڭ مازمۇندى نۇسقاۋىنىڭ اۋقىمى وسىناۋ  تەلەارناداعى ۇلت مۇراتىن دا قامتىسا كەرەك. بۇل ءبىر عانا «قازاقستان» تەلەارناسى ۇجىمىنىڭ قام-قارەكەتى بولۋعا ءتيىس ەمەس. اسپانىمىزدىڭ الەمىندەگى قۇس جولىنداي جارىق ءىز ءتۇستى. ەندى ونىڭ ۇزىلمەي, ۇزدىكسىز كەڭەيىپ, جارقىراي بەرۋىنە بۇكىل زيالى قاۋىم ات سالىسسا – نۇر ۇستىنە نۇر. تازا  قازاق تىلىندە تەلەارنامىز جوق دەپ شۋ كوتەرگەن ۇلت قايماعىنىڭ ەندىگى جەردە دۇنيەگە كەلگەن سول قارلىعاشتىڭ شىن مانىندەگى حالىقتىق, ۇلتتىق مازمۇنىن­دا قالىپتاسىپ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, وزدەرىنىڭ ناعىز ۇلت زيالىلارى ەكەنىن دالەلدەيتىن ءساتتىڭ بىرەۋى – وسى. وسىناۋ جەڭىسىمىز جەڭىلدەپ, قۇنسىزدانىپ كەتپەۋى قاجەت. تەلەارنانىڭ قازىرگى باعدارلاماسىنداعىداي كوبىسى­نىڭ ءتىلى قازاقشا بولعانىمەن, قازاقي رۋحتان  جۇرداي اۋدارمالىق  حابارلاردان نەعۇرلىم ارىلۋدى  قولعا الايىق. بۇل تەلەارنانىڭ – قازاقستان مەملەكەتتىگىن نىعايتۋعا ەتەر قىزمەتىن ۇلتتىق مازمۇن ارقىلى اتقارۋىنا ۇلت زيالىلارىنىڭ كومەگى كەرەك-اق. ول ءۇشىن: - بىرىنشىدەن, ۇلت زيالىلارىن وسى تەلەارنا ءۇشىن شىعار­ماشىلىق ىسكە قىزىقتىراتىن, ءتۇرلى كونكۋرستار ۇيىمداس­تىرىپ, شىعارماشىل اۋلەتىمىزدىڭ الەۋەتىن كەڭ تارتۋدى قاراستىرسا دەيمىز; - ەكىنشىدەن, ۇكىمەتىمىزدىڭ وسى ماقساتتا قازاقستان تەلەارناسىنا ءتيىستى قولداۋلارى سايابىرسىماسا; - ۇشىنشىدەن, «قازاقستان» تەلەارناسى «كورەرمەن تىلەگى» دەگەن سياقتى ارنايى باعدارلامانى تۇراقتى ەنگىزسە, كو­رەرمەندەر بۇل تەلەارنادان نەنى كورگىسى كەلەتىنىن بۇكپەسىز ايتىپ وتىرار ەدى. ۇلتتىق ءدىلىمىزدى, ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, مادە­نيە­تىمىزدى, رۋحاني-ادامگەرشىلىك بايلىعىمىزدى, وركەنيەتتىك تانىمىمىزدى دامىتۋدا جانە ساقتاۋدا ۇلكەن ۇلەس قوسا الاتىن تەلەارنامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا تابىس تىلەيىك! اياگۇل ميرازوۆا, الماتى قالاسىنداعى  ى.التىنسارين اتىنداعى  №159 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى.   ۇلت ءتىلىنىڭ ۇيىتقىسى جاڭا باستالعان اي بۇرىن ءبىلىم كۇنىمەن قۋانتاتىن. بيىل وعان «قازاقستان» تەلەارناسى قوسىلدى. تازا قازاق تىلىندە حابار تاراتىپ, ۇلتتىق مارتەبەمىزدى كوتەردى. بۇل ءومىر بويى اڭساعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ شاپاعاتى عوي. ءبىر زاماندارى قازاق جىرىنىڭ جامپوزى ماعجان جۇماباەۆ اتا-بابادان قالعان جالعىز مۇرام ءتىل دەپ ەدى. سول ءتىل تاۋلىك بويى قازاقشا سويلەيتىن بولدى. وسى بىرەر كۇننىڭ الدىندا عانا 100 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان قاسىم امانجولوۆ تۋرالى ادەمى حابار بەردى. ۇلى اقىننىڭ قىزدارى داريعا مەن جاننا سويلەپ, اكەلەرى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتسا, وزگە ازاماتتار ونىڭ ءومىر جولىنا توقتالىپ, وتتى ولەڭدەرىن ەسكە ءتۇسىردى. بۇرىن مۇنداي باعدارلامالاردىڭ باسى دۇرىس باستالعانمەن, اياعى تەز ءبىتىپ قالۋشى ەدى. مىنا ديدارلاسۋدا ءان مەن ولەڭ استاسىپ, سۇيسىنە وتىرىپ كوردىك. ۇلتتىق ارنانىڭ قازاقشا سويلەۋى بۇل ءتىلدى ساقتاۋدىڭ, ۇلتتى ساقتاۋدىڭ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ بولعانىن, بولا بەرەتىنىن, ونىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ءبىر تىلەگىم بار, تەلەاۋدارمالار بەرگەنى ءجون. بىراق, وزگەلەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالماسا ەكەن. سان عاسىرلىق تاريحى بار قازاقتىڭ ەلى مەن جەرى, ۇلتتىق بولمىسى, ونەرى, ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, نەسىن ايتاسىز, ىزدەپ تابا الساق, اسىلى جەتىپ جاتىر. سونى كورەتىن كوز, سەزەتىن جۇرەك بولسا ەكەن دەيمىن. رىسبەك بەيسەتاەۆ, نەيروفيزيولوگ. قاراعاندى.   اۋىل جۇرتىنىڭ دا ايتارى بار قياندا جاتقان اۋىل جۇرتى بۇرىن «قازاقستان» تەلە­ارنا­سىن قوسقاندا بىردە قازاقشا سويلەپ, بىردە ورىسشا ءسوي­لەپ, حاباردىڭ كەيدە باسىن, كەيدە اياعىن كورىپ جۇرەتىن ەدىك. ەندى ۇلتتىق ارنا ۇلت تىلىنە كوشىپ, حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىمەن جان-جاقتى تانىسا باستادىق. اسىرەسە, «كەلبەت», «سىر-سۇحبات», ەرتەڭگىسىن ۇلكەن-كىشىمىز قىزىعا تاماشالاپ, ەلگە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ اڭگىمەلەرىن ەستىپ, ديدارىن كورەتىن «تاڭشولپاننىڭ» ءجونى بولەك. ال, بالالارعا ارنالعان قىزىقتى حابارلار, مۋلتفيلم­دەر ەرەكشە ەستە قالادى. مەن بۇكىل سانالى عۇمىرىمدى ءبىلىم سالاسىنا ارناپ كەلە جاتىرمىن. ۇلتىمىزدىڭ تىلىندە جۇرەتىن بۇل تەلەارنادا الداعى ۋاقىتتا اۋىل ءومىرى ءجيى بەرىلىپ تۇرسا, ەلدى مەكەندەردەگى مادەنيەت وشاقتارى, ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى دا اۋقىمدى حابارلار ۇيىمداستىرىلسا ءجون بولار ەدى. ءتىپتى, ۇزدىك مۇعالىمدەردىڭ وزىق تاجىريبەسى بەرىلىپ وتىرسا, بۇل جاستار ءۇشىن ءتالىمدى بولار ەدى. قاجەت بولىپ جاتسا, ۇستازدار باعدارلاماسى دەپ اپتانىڭ ءبىر كۇنىنەن بەلگىلى ۋاقىتتى كورسەتسە, ۇرپاق تاربيەسىندە جۇرگەندەرگە كومەك بولار ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل ءومىرى ءار قىرىنان بەرىلسە دەگەن تىلەگىمدى بىلدىرە كەتسەم دەيمىن. جالپى, «قازاقستان» تەلەارناسىن قازاشا سويلەتۋگە ۇيىتقى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا راحمەتىمىزدى ايتا وتىرىپ, جاقسى ءىس ەلدىك تۇرعىدا, جۇرتتىق ۇلگىدە ءار قىرىنان كورىنىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. سەرىك بايانباەۆ, ەرىكتى ورتا مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. الماتى وبلىسى, سارقان اۋدانى, كوكجيدە اۋىلى.   جاعىمدىلىق جانىمىزدى جادىراتتى ەلىمىزدىڭ كۇن ساناپ, ەڭسەسى بيىكتەپ, ەرتەڭى بۇگىننەن باقىتتى بولىپ كەلە جاتقانىنا ناقتى مىسالدار جەتكىلىكتى. ونى مەرزىمدى باسىلىمداردا شىققان ماقالالاردان وقىپ, تەلەارنالاردان بەرىلگەن حابارلاردان كورىپ ءجۇرمىز. جاقىندا ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنان وسى گازەتتىڭ ءتىلشىسى قورعانبەك امانجولدىڭ «ءسۇيىنشى!» ايدارىمەن بەرىلگەن «قازاقستان» تەلەراديو كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعا­­مىنىڭ باسقارما ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆانىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تاماشا تابىسى» اتتى اڭگىمەسىن وقىپ, مەم­لەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن كوتەرەتىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن اي­قىندايتىن جىلى جاڭالىق, قۋانىشتى حابارعا قانىقتىم. تەلەارنا رۋحاني تاربيە قۇرالى, ادامي قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋدىڭ تەتىگى رەتىندە كوپ شارۋالار تىندى­را­تىنى بەلگىلى. ورەكەنيەتكە قادام باسىپ وتىرعان قوعامدا, عالامدىق جاھاندانۋ زامانىندا ونىڭ ورنى مەن ءرولى زور. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ تىلىندە تاۋلىك بويى حابار بەرۋ بۇرىندارى تۇسىمىزگە كىرىپ پە ەدى. بۇل 20 جىلدىعىن مەرەكەلەگەلى وتىرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسى. ءبىز جولداسىم جۇماباي ەكەۋمىز قاراپايىم شارۋا ادامىمىز. ەڭبەكتەن باقىتىمىزدى تاۋىپ, ون بالانى اياقتاندىردىق. قازىر زەينەتكەرلەرمىز قول بوستا تەلەديدار قارايمىز. راس, ءوز بالالارىم ەسەيىپ, اياقتارىنان نىق تۇرىپ كەتتى. الايدا, نەمەرەلەر بار. قالا بەردى انا جۇرەگى ەلىمىزدەگى جاس ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا دا الاڭدايدى. انا ءتىلىمىزدىڭ اسەم اۋەزىن ەستىگەن ۇرپاق, ونىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىن ۇمىتپايدى. «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ تاۋلىك بويى قازاق تىلىندە حابار بەرۋى ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدى عانا تانىتىپ قويماي, ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەيمىز. ەلىمىزدەگى وزگە حالىقتارعا بۇل ۇلگى-ونەگە بولادى, اسىرەسە, انا ءتىلىن بىلمەيتىن شالاقازاقتاردىڭ ساناسىنا ساۋلە شاشادى. تازا قازاق تىلىندە سويلەيتىن ارنانى كورۋ بارشا قازاقتىڭ ارمانى بولاتىن, اسىرەسە, ءبىز سياقتى اۋىلدا تۋىپ-وسكەندەردىڭ. بۇل مۇراتىمىزعا دا جەتتىك. بۇرىندارى دا وسى تەلەارنانىڭ «مەنشىكتى مەكەن», «سەگىز قىرلى» حابار­لارىن قىزىعا قارايتىنبىز. ەندى بۇعان جاڭا جوبالار, بولمىسى بولەك باعدارلامالار قوسىلىپ جاتىر. جاقىندا قازاقتىڭ ومىردەن وتكەن بەلگىلى تۇلعالارىن ەسكە تۇسىرەتىن «سونبەس ساۋلە» حابارى كورەرمەندەرگە ۇسىنىلادى ەكەن. ول دا تانىمدىق, تاعىلىمدىق باعدارلاما بولادى دەپ سەنەمىز. تەلەارنادا جاسالاتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا زيالى قاۋىمدى كوپتەپ تارتۋدى ويلاستىرۋ دا كوڭىلدەن شىعادى. تەلەارنا باسشىلارىنىڭ كورەرمەنگە وي سالىپ, ولاردى تالپىندىرۋعا باعىت ۇستانۋى كورپوراتسيا جۇمىسىنىڭ تابىستى بولاتىنىنا كەپىلدىك بەرگەندەي. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر جەمىسى, تاماشا تابىسى. ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا كەلگەن يگىلىكتەرىمىزدىڭ ارتا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىز.بۇگىنىمىزدەن ەرتەڭىمىز ساۋلەلى دە شۋاقتى بولاتىنىنىڭ ءبىر دالەلى وسى. تورەحان مۇقانوۆا, ارداقتى انا. اقتوبە وبلىسى.   كەش كەلگەن قۋانىش مەن – مەكەنىنە قايتقان قازداي, ءوز انا تىلىمە ەندى ورا­لىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. بالالىق شاعىم سارىكول اۋ­دا­نىن­دا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ءوتتى. ورىس مەكتەبىن ءبى­تىردىم. ودان كەيىنگى جىلداردا دا جۇمىسىمنىڭ ىڭعاي­ىنا, ونىڭ ۇستىنە تاعدىردىڭ جەتەگىنە بايلانىستى قازاقشا سويلەۋگە, انا ءتىلىم تۋرالى ويلانۋعا مۇرشا كەلمەگەن ەدى. قازىر ويلاپ وتىرسام, انا ءتىلىمنىڭ مايەگىنەن ازىق الا ال­ماپ­پىن, سۇلۋلىعىن سەزىنبەپپىن. مۇنىڭ دا ۇتىلۋ ەكەنىن وي­لاعاندا جۇرەگىمنىڭ جىلايتىنىن جاسىرا المايمىن. جاقىندا «قازاقستان» تەلەارناسى ەفيردە تەك قازاق تىلىندە حابار تاراتا باستاعانىن بايقاپ, قۋانىپ قالدىم. مەن «ءتىلدى قالاي ۇيرەنۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءجيى ويلانامىن. تەلەديداردان قازاق تىلىندەگى قىزىق تا ماز­مۇندى حابارلار ءوتىپ جاتسا, ادامنىڭ انا تىلىنە الدىمەن قۇلاعى ۇيرەنەدى. ەكىنشىدەن, تۇسىنگەننەن كەيىن ونى ءۇي­رەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى. تانىمدىق, رۋحاني دۇنيەلەردىڭ, اقپاراتتاردىڭ بارلىعىن انا تىلىندە جانى­مىزعا سىڭىرەمىز. تىلدىك ورتا ۇلكەن كولەمدە ورنىعادى. قوستانايدا «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ فيليالى بو­لىپ سانالاتىن وبلىستىق تەلەديدار حابارلارى ءالى دە ەكى ءتىلدى جۇرگىزىلۋدە. بۇل دا ۋاقىت وتە كەلە مەملەكەتتىك تىلگە كوشەتىنىنە سەنىمىم بار. تەلەديدار پارمەندىلىگى انا ءتىلىمىز – مەملەكەتتىك ءتىلىمىز اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە وسىلاي قىزمەت ەتسە يگى. گۇلجان شاقانوۆا, قوستاناي.