بوز دالانىڭ بوزتورعايى

ەسەنباي ەكەۋمىز كۇن قۇرعاتپاي تەلەفونمەن ءجيى سويلەسەتىن ەدىك. جانە ءبىر كۇندە الدەنەشە رەت... ونىڭ جۇرەگىنە جىر, سارايى­نا ءسوز قونعان جان ەدى عوي, كەز كەلگەن تاقى­رىپتا ەسىپ سويلەپ, كوسىپ وي قورىتاتىن, سودان دا اڭگىمەمىز ۇزاققا كەتىپ, تەلەفون تۇت­قاسىن قيماي-قيماي ورنىنا قوياتىنبىز. شارشاماي سويلەسەتىن كۇندەر-اي... سودان, وسى تاياۋدا – ومىردەن وتەرىنىڭ ال­دىندا ەسەنباي ماعان تەلەفون شالدى دا: – ەندى نەگىزگى شارۋاعا كوشەيىك. مىنا جازعانىمدى تىڭدا! دەپ ماعان بۇيىرا ءسوي­لەپ, جازعاندارىن وقي ءجو­نەل­دى: «اناۋ ءبىر شاق­تا اتا-انانىڭ التى جاسار «قۋانىش ءدا­رىسى» ەدىك, ەندى ەلدىڭ جەتپىستەگى «ۋايىمشىل كارىسى» بولىپپىز. تويىپ كەكىرىپ – توي­لايتىن ەمەس, تولىمدى تىرلىك تىندىردىم با دەپ وكىنىپ – ويلايتىن كەزىڭ ەكەن. اقيقاتى وسى: مەن ءوزىمدى ءالى كۇنگە دەيىن ەلۋ جىل بۇرىن اق باتاسىن الۋ ءۇشىن ءبىر توپ ولەڭىن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ الدىنا اكەلىپ تۇرعان جاس تالاپكەر سياقتى سەزىنە بەرەم. كوپ عۇمىر الىس اۋداندا ارپالىسىپ وتكەسىن بە, الدە قانشاما جانىڭ مەن قا­نىڭ­دى بەرىپ جاساعانمەن, كۇنكورىستىك جۇمىس-قىزمەت ءبىر بولمەنىڭ بوساعاسىنا بايلانعان ادىلەتسىز­دىك­تەرگە قورلانعاندىقتان با, ءاي­تەۋ­ىر, ءۇل­كەن-كىشىمەن, تۇستاستارىممەن ءشۇي­ىر­­كەلەسە كەتۋگە ۇيىرلىگى جوق تۇيىق مىنەز تاۋىپ, ونەبويى ساياق ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنە ءۇي­رەنىپ كەتكەندەيمىن. الماتىدا اۋەزوۆتەن ءدارىس الىپ كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە دوس قاۋىم اراسىندا اجەپ­تاۋ­ىر «اقىن اتاعى» جايىلىپ ۇلگەرگەن جاس ادەبيەتشىنىڭ جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىمدەرى ساۋساقپەن سانارلىق اقتوبەنىڭ جارقامىس اتالاتىن ەلدى مەكەنىندە ءبىرىنشى سىنىپ بالالارىن وقىتىپ جۇرگەنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى! جانى جالعىزدىقتان جابىعىڭقى, كوڭىلى جۇدەۋ... سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «مادەنيەت ءجا­نە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىنان ساتيرا ساردارى وسپانحان اۋباكىروۆتەن حات كەلگەنىن قالاي ۇمىتارمىن! اۋىلعا اتتا­نا­رىمدا اتالىق اق تىلەۋىن اماناتتاپ, ءبىر توپ ولەڭىم رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىندە جا­رىق كورۋىمەن قۇتتىقتاپ: «...وسى باعىتىڭ­نان تانبا دا الاسارما», دەپ اق قاعاز ارقى­لى ءۇشبۋ سالەم ايتقان ءابۋ اكەمنىڭ اقشا بۇلتتاي لەبىزىن ەڭ قۇندى قۇجات ەسەپتەيمىن. بۇلار جانە 1971 جىلى شىققان ون ءبىر تيىندىق «بوزالا تاڭ, بوزتورعاي» سىندى تۇڭ­عىش كىتابىم مەن ودان كەيىنگى جىر جي­ناقتارىم جونىندە مەزگىل-مەزگىل مەرزىمدى باسپاسوزدە كورىنگەن سىن-پىكىرلەر شىعارما­شى­لىق بەيىمىمە شىن ىقىلاس-بەيىل بىلدىرگەن «تۇگەل ءسوزدىڭ» ءتۇپ اتاسى – مەنىڭ ماي­قى بيلەرىم ىسپەتتى. مەن وسى دۇنيەلەردىڭ ءبىرا­زىن ساعان جىبەرەيىن», دەپ ەدى ەسەنباي دوس. – ءيا, جىبەر! – دەدىم مەن. ەسەنباي كەتتى. ول تۋرالى قالامداستا­رى­نىڭ پىكىر, جىرلارى قولىمدا قالدى. ءجا, رەتىمەن وقىپ كورەلىك.   حات قۇرمەتتى دۇيسەنباەۆ جولداس! ءسىزدىڭ «قايتقان قازدارعا قاراپ تۇرىپ» دەگەن ولەڭىڭىزدى الدىق, الداعى نومەرلەردىڭ بىرىندە جارىق كورمەك. ال ەندى ءسىز, مۇمكىن بولسا, تەز ارادا قايدا, قانداي قىزمەت اتقا­را­تىنىڭىزدى, قانداي وقۋ بىتىرگەنىڭىزدى, سو­سىن ءوزىڭىزدىڭ تۆورچەستۆوڭىز جونىندە تۇسىنىك بەرسەڭىز. دايىن ولەڭدەرىڭىز بولسا, سۋرەتىڭىزبەن قوسا جىبەرىڭىز. جاۋابىڭىزدى اسىعا كۇتەمىز. سالەممەن, «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى و.اۋباكىروۆ. سەنتيابر, 1963 جىل.   ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ اق تىلەۋى ەسەنباي, ەسەنبىسىڭ, ۇلىم! سەنىڭ الدىڭدا ۇياتتى بولىپ ءجۇر ەدىم. كەشە ءبىر ۋھ, دەپ دەم العانداي بولدىم. «لەنينشىل جاستىڭ» سانىندا ءتورت ولەڭىڭ جارىق كوردى. بۇنىڭ ءۇشىن گازەتتىڭ رەداك­تو­رى شەر­حانعا راحمەت ايتىپ حات جازعايسىڭ. 28 فەۆ­رالعا دەيىن ونىڭ قولىنا تيمەگەن ەكەن. سول كۇنى مەن ءبىراز وكپە ايتقان ەدىم. بارعان بويدا تاپتىرتىپ الىپ, كەزەكتى سا­نىنا ورنا­لاس­تىرىپتى. دايىن ماتەريالدى الدىرتىپ تاس­تاعان بولسا كەرەك. بۇگىن وزىنە تەلەفون ارقى­لى راحمەت ايتقالى وتىرمىن. العاشقى ادىمىڭمەن قۇتتىقتايمىن. وسى باعىتىڭنان تانبا دا الاسارما. اتالىق تىلەكپەن ءابۋ. 02.1964 ج.   تالاپ جانە تالانت (تۇڭعىش كىتاپتار سەرياسىن وقىعاندا) كەزىندە اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ ۇسىنى­­سى بويىنشا جاۋقازىن جىرلارىمەن كورىنە باستاعان جاس تالاپكەرلەردىڭ تىرناقالدى دۇنيەلەرىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋ قىزۋ قولعا الىنعان ەكەن. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى «تۇڭعىش كىتاپ» دەگەن اتپەن جىل سايىن جىر بالاپاندارىنىڭ جەكە جيناقتارى ۇزبەي شىعىپ كەلەدى. اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ ءوزىنىڭ ال­عاش­قى ولەڭ كىتابىن «بوزالا تاڭ, بوزتورعاي» دەپ اتاپتى. جيناقتىڭ ال­عاش­قى بەتىن اشقاندا-اق دالا دەپ تىنىمسىز سوققان ءجۇ­رەك­تىڭ ءلۇپىلىن سەزەمىز. اقىن ولەڭدەرىندە ءتىر­لىككە قۇشتار جاننىڭ تىپىرشىعان تال­پى­نىسى بار. بىردە كوز الدىمىزدا: «بوز­جور­عا» دەيتىن كۇي توگىپ, دومبىرا – دالا جاتا­دى كەرىلىپ». ەندى بىردە: «بوز باۋىر اسپان ءيىپ ءبىر, راحات جاڭبىر قۇيىپ تۇر. توبىقتاي عانا بوزتورعاي توراڭعىدان الاسا, توبىلعىدان بيىك تۇر. تولقىن-تولقىن كۇيىنە توقسان تاراۋ سىيىپ تۇر. تىلسىم تارتىپ دۇنيە, تىڭداي بەردى ۇيىپ قىر», دەگەن الليتەراتسيامەن بەرىلگەن ولەڭ جولدارىنا ءمولدى­رەپ قانا سىيىپ تۇرعان دالا سۋرەتىنە قىزىعا دا تاڭىرقاي قارايمىز. قانشاما تىڭ دا اسەر­لى ديناميكا بار دەسەڭىزشى! اسىلى, اقىن – تابيعات پەرزەنتى. سوندىقتان وعان «تا­بيعاتتىڭ» ءتىلى انا تىلىندەي تۇسىنىكتى; تا­بيعاتتى, اسەمدىك الەمىن جىر كەستەسىنە ءتۇ­سىرۋ – اقىن ءۇشىن ۇلكەن مۇرات. ناعىز اقىن­نىڭ بولمىسى, ستيحياسىنىڭ ءوزى وسىنى بەلگىلەيدى. وسى ستيحيا, تابيعاتقا جان بىتىرەتىن قاسيەت ە.دۇيسەنباەۆ ولەڭدەرىنەن انىق تابىلادى. اقىن ءوزىن تابيعاتتىڭ بولشە­گىن­دەي ءبىلىپ, تەنتەگىندەي ەركىن سەزىنەدى. تابان جەردەگى تەرەزە – بەلدەن تابيعات تاڭعى قول بەرىپ, تورالا, توركوز كەرەگەلەردەن توپ ەتە تۇسەر جول كەلىپ, – دەگەن جولداردى وقىعاندا, اۆتوردىڭ ەكىنىڭ بىرىنە تانىس قاراپايىم عانا كورىنىستەن ءاپ-ادەمى وي تۋىنداتقانىن كورىپ قۋانامىز. تەك وسىنداي ءساتتى ولەڭدەر ەسەنباي دۇيسەنباەۆ تۆورچەستۆوسىندا  مولايا بەرسە دەپ تىلەيسىڭ. جانبولات اۋپباەۆ, قازگۋ-ءدىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى. «جۇلدىز», №7, 1972 ج.   «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى...» استاناداعى ورتالىق كونتسەرت زالىندا, ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكى­زىل­گەن جىر ءمۇشايراسىندا 22 اقىن جۇلدە­گەر اتانىپ, باعالى سىيلىقتارعا يە بولدى. باس ءباي­گەگە الماتى قالالىق اكىمشىلىگى «گاز-3102» ماركالى جەڭىل ماشينەسىن تىككەن ەدى. ونى اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ يەلەندى. ال ءبىرىنشى جۇلدە (1000 دوللار) يرانبەك وراز­با­ەۆ­قا بەرىلدى. ودان كەيىنگى جۇلدەلەر اقىن­دار اق­سا­ق­الى حاميت ەرعاليەۆ پەن اقىن گۇل­نار سا­لىقباەۆاعا (ەكەۋىنە دە ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەۆيزور جانە 400 دوللار), سونداي-اق ت.مولدا­عا­ليەۆ, س.تۇرعىنبەكوۆ, ج.ەلەۋسىزوۆا, ءا.قايىر­بەكوۆ (200 دوللار جانە كىلەم), ا.ەگەۋباەۆ, ق.اسانوۆ, ع.جايلىباەۆ, م.ايتحوجينا, ب.جا­قىپوۆ, ق.بۇعىباەۆا, م.نەتاليەۆ, ب.ۇسەنباەۆ (100 دول­لار, كىلەمشە), ش.ساريەۆ, ق.الىمبەك, ت.ەسىمجانوۆ, ت.سارىباەۆ, ج.بودەشەۆ, ع.جان­دى­­باەۆ­تارعا ىنتالاندى­رۋ سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى. ساكەن يماناسوۆ. «ەگەمەن قازاقستان», 12 تامىز, 1995 ج.   بيىك دەڭگەيدەگى اۋدارما – ...«ديۋاني حيكمەتتىڭ» قازاقشا ءسوي­لە­ۋى­نە س.بيتەنوۆ (1990), ح.يمانجانوۆ (1991), م.جارمۇحامەدوۆ, م.شافيعي, س.ءداۋىت ۇلى (1998) ۇلەس قوستى. كوركەم اۋدارماعا ج.ابدىراشەۆ اتسالىستى. ال اقىن ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى جاساعان اۋدارمانىڭ (1998) كوركەمدىك ساپاسى مەن دالدىگى بيىك دەڭگەيدە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. رىمعالي نۇرعاليەۆ. «ەگەمەن قازاقستان», 29 قاراشا, 2000. * * * – ...اڭگىمە رەسمي باعالانۋ, ياكي باعا­لان­باۋ تۋرالى بولسا, ول ءۇشىن ۋايىم جەۋدىڭ قاجەتى جوق. ۋاقىت اركىمدى ءوز ورنىنا قويادى. كەزىندە دەپۋتات بولعان, دەلەگات بولعان, ياعني رەسمي شەن-شەكپەننىڭ قىزىعىن كورگەن­دەر­دىڭ كوبىسى كوزدەن كەتكەن سوڭ, كوڭىلدەن دە كەتكەنىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با. نەمەسە, كەرىسىنشە, مىسالى, مەكتەپتە بىزگە تۇرما­عان­بەت اقىندى لەنيندى تۇڭعىش جىرلاعان اقىن دەپ ميىمىزعا قۇيدى. سويتسەك, تۇ­رە­كەڭنىڭ قۇدىرەتى باسقا ەكەن. ءوز باسىم تۇرە­كەڭنىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ورنىن اباي مەن ماعجاننىڭ ورتاسىنان ىزدەيمىن. شاشا­سىنا شاڭ جۋىتپايتىن مۇنداي شالقار شاي­ىر, ءسوزدى عاجايىپ قاقپاقىلداي بىلەتىن مۇنداي شەبەر, ويلارى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە توزبايتىن مۇنداي فيلوسوف ءتىپتى ەشقانداي ماراپاتقا ءزارۋ ەمەس! ءالى تالاي اقىننىڭ باسىن شۇلعىتادى. نەمەسە, ءسوز قادىرلەگەن قاۋىم ءۇشىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆتىڭ لاۋرەات بولعانى نە بولماعانىنىڭ, ستيپەنديا الا­تىن­داردىڭ تىزىمىنە ەنگەنىنىڭ نە ەنبەگەنىنىڭ نە قاجەتى بار؟ مەيىر قاندىراتىن كاۋسار جىر­عا شولدەگەن كەزىمدە, ياكي شەبەرلىككە تا­ڭىر­قاعىم كەلگەن كەزدە, مەن ەسەنباي كوكەم­نىڭ كىتابىن ىزدەي باستايمىن. ءجۇرسىن ەرمان. «قازاق ادەبيەتى», 11.08.2000   قۇس مۇڭى (ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىنا) كوكتەمگى دالا تاڭىندا جەلپىدى سامال سانانى. اقىننىڭ الاقانىندا بوزتورعاي جۇمىرتقالادى.   قۇبىلدى گۇلدىڭ ءتۇسى مىڭ, كوگىلدىر كوككە بۇلت ورلەپ. ۇياسىن دالا قۇسىنىڭ تال بەسىكتەي جىر تەربەپ...   باسىلار ىشكى كۇيىگىڭ, تىرلىككە مىناۋ قاراساڭ: جۇمىرتقا-ساۋىت ءبۇيىرىن قاق جارىپ شىقتى بالاپان...   قۇستاردىڭ مۇڭىن جىرلاعان تالعامى بيىك تەكتى ادام. بوزتورعاي كورسەم شىرلاعان – ەساعام با ەكەن دەپ قالام... جاركەن بودەش ۇلى, 20.06.2003. وسى ماتەريالداردى العان سوڭ ەسەنبايعا تەلەفون شالعانمىن. سويتسەم ەسەنبايدىڭ ارحيۆىندە مۇنداي پىكىر, حاتتار, جىرلار استە مول ەكەن. 60, 70 جاسقا تولعاندا جولدانعان قۇتتىقتاۋلار, ولەڭدەردىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى. ءداۋىر-اي, ادام از عۇمىرىندا كىممەن سىرلاس, سىيلاس بولمايدى, سول ارا-قاتىستى ەسەكەڭ ۇقىپتى جيىستىرىپ جۇرەدى ەكەن. سونى ايتتى... پەندەلىك ءومىر-اي, جالعان دۇنيە! قانشا ءباي­ەك قاققانمەن ەشكىم دە اجالعا اراشا بولا المادىق قوي, دارىگەر دە, باسقا دا... ەندى مىنە, ەسەنباي دوستىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە 40 كۇن تولىپ قالىپتى. جىلعادان اققان سۋ سياقتى زى­مىراعان ۋاقىت. وتباسى, بالا-شاعاسى 9 قىر­كۇي­ەكتە اقىننىڭ قىرقىن بەرەمىز دەپ وتىر. ءيا, ءبارى وتەر, ءبىر وكىنىشتىسى ەسەنباي اق­ىن ءوم­ىر­دەن تەز اتتانىپ كەتتى, ەندى ءبىزدى ونىڭ مۇ­را­لارى – جىرلارى جۇ­با­تا­دى. سو­ڭىن­دا جارى نا­زىم, گۇلسىم, رۋداكي باس­تاعان ۇل-قىزدارى قال­دى, بۇعان دا شۇكىر­شىلىك ەتەمىز. ءوزى ولەر­دەي سۇيگەن ەلى, جۇرتى, حالقى بار. بۇل – ۇلكەن تىرەك! ەندىگى تىلەك: اللا ال­دىنان جارىلقا­سىن, وزىنە يمانى جول­داس بول­عاي! تەك, تىرىلەر ەندىگى جەردە ءوزى­نىڭ بوزتورعاي اقىنىن اسپەتتەپ, ار­داق­تاپ وتسە ءبىر ساۋاپ. ونىڭ اتىنا كوشە, مەكتەپ بەرىلسە, باسپالاردان كوپ تومدىقتارى شىق­سا (مۇراسى 10 تومداي), تۋعان ءوڭىرى باي­عانين اۋدانىندا, اقتو­بە­دە ء(وزى اقتوبە قالا­سى­نىڭ قۇرمەتتى ازاما­تى عوي), الماتى قالا­لارىندا ەسكەرتكىش بەلگى, تاقتا ورناتىلسا يگى. اقىن­نىڭ باسى قا­راي­تىلۋى كەرەك. ەل بولىپ جۇ­مىلار كەز وسى كەز, بۇل تۇستا تاعى ءتۇرلى ءدا­رەجەدەگى پەندەلىك اتاق-داڭق قۋماي, اقىن­نىڭ تىرلىكتەگى ەسەسى كەتكەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, الاش ازاماتىنىڭ ادەبيەتتەگى بەدەلى العا شىق­سا نۇر ۇستىنە نۇر دەرمىز. قايران, ەسەنباي-اي, حالقىمىزدىڭ ءبىر­تۋار اقىنى, ءبىز سەنى تىرلىكتە ۇمىتپاسپىز. سەن تۋرالى ءسوزدى عۇمىر باردا ءالى تالاي اي­تار­مىز دا, ايتا بەرەرمىز... ىزدەيمىز سەنى, بوز­تورعاي دوس! ويتكەنى, سەن بۇل ومىردە ۇلت­تىڭ ۇلى, الاشىڭنىڭ ادال پەرزەنتى بو­لىپ ءوتتىڭ. بۇل – شىندىق! قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى.