بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە 15 مەملەكەت قانا مۇشە بولادى. ولاردىڭ بەسەۋى – اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا تۇراقتى مۇشەلەرى بولسا, 10 مەملەكەت 2 جىلعا تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ كىرەدى. قازاقستان – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنان بۇل ۇيىمعا العاشقى مۇشە بولعان ەل. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋ ءۇشىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا الەم مەملەكەتتەرى داۋىس بەرەدى. الەمدەگى 193 تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ۇشتەن ەكىسى, ياعني ەڭ كەم دەگەندە 129 ەل ءوز داۋىسىن بەرگەن ۇمىتكەر عانا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانا الادى.
2016 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا باس اسسامبلەيا وتكىزگەن قۇپيا داۋىس بەرۋدە قازاقستان 193 داۋىستىڭ 138-ىنە يە بولىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ازيا-تىنىق مۇحيتى مەملەكەتتەرى توبىنان سايلانعان قازاقستاننىڭ وكىلەتتىلىگى 2018 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن سوزىلادى. تۇراقتى ەمەس مۇشە مەملەكەتتەر الەمنىڭ بەس ايماعىنان ىرىكتەلەدى. ايماقتار قاتارىنا افريكا, ازيا-تىنىق مۇحيتى, لاتىن امەريكاسى, شىعىس ەۋروپا, باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ توپتارى كىرەدى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە كىرگەن 10 تۇراقتى ەمەس مۇشە مەملەكەتتەر ۇيىمنىڭ تۇراقتى 5 مۇشەسىمەن ءبىرلەسە وتىرىپ, الەمدىك وزەكجاردى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىسادى. ەڭ باستى ماسەلە – حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ بولسا, سونىمەن قاتار, جاھاندىق قاۋىپتەر مەن قاتەرلەرگە قارسى الەمدىك قوعامداستىقتى جۇمىلدىرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇرادى.
قازاقستان بۇۇ-نىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولا سالىسىمەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ءوز تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. بۇل قۇجات – ەلباسىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جولداعان «قاۋىپسىز, ءادىل جانە وركەندەگەن الەم قۇرۋ ءۇشىن جاھاندىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ تۇجىرىمدامالىق كوزقاراسى» اتتى ساياسي ۇندەۋى.
قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە حالىقارالىق شيەلەنىستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى «ۆەتو جاساۋ» قۇقىعىنا يە ەمەس. بۇل قۇقىق تەك تۇراقتى مۇشەلەرگە عانا ءتان. سوعان قاراماستان, قازاقستان بۇۇ-نىڭ ەڭ باستى ورگانى بولىپ تابىلاتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مىنبەرىن ءوزىنىڭ الەمدىك ماسەلەلەرگە كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانا الادى. جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ شەشۋ تۇيىندەرىن كورسەتە وتىرىپ, ءوزىن جەر جاھانعا تانىستىرا تۇسەدى.
قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى الەمدىك قاتىناستاردا ءادىلەتتىلىك قاعيداتتارى ساقتالۋىن قالايدى. بۇل دەگەنىمىز, الەمدىك باسىم دەرجاۆالار وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ورىنداۋ جولىندا ءالسىز, دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن اياققا تاپتاماۋى. وكىنىشكە قاراي, ادىلەتتىلىك پەن تەڭدىك ءححى عاسىردا وتە كوپ بۇزىلۋدا. يراك, ليۆيا, سيريا, اۋعانستان, يەمەن مەملەكەتتەرى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ زورلىقشىل ساياساتىنىڭ قۇربانى بولۋدا. نەويمپەرياليستىك ساياسات ءالى دە جالعاسۋدا.
تىپتەن, اقش-رەسەي, اقش-قىتاي تەكەتىرەستەرى الەمدى شوشىتارلىق دارەجەگە كەلدى. قاۋىپتى شەڭبەردەن شىقساق, الەمدىك سوعىس قاۋپى دە كۇشەيە تۇسپەك. قازاقستان باسشىسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جولداعان ساياسي ۇندەۋىندە وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن الەمدىك بەيبىتشىلىك جولىنداعى بەلسەندى كۇرەستى كۇشەيتە تۇسۋگە شاقىردى.
«ءبىز عالامشاردى يادرولىق قارۋدان قۇتقارۋ بويىنشا الەم قوعامداستىعىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋدى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن جۇيەلى تۇردە بەكەمدەۋ مەن نىعايتۋ, سونداي-اق, قاۋىپسىزدىك كەڭەستىڭ 1540-قارارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ارقىلى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز.
يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسىمنىڭ جەتىستىكتەرىن جانە ولاردىڭ ىسكە اسۋىن قۇپتاي وتىرىپ, قازاقستان بۇكىل ۇقساس جاعدايلار مەن داعدارىستاردا ولاردى ۇلگى رەتىندە قولدانۋدى جاقتايتىن بولادى. بۇل ءۇشىن ءبىز كەڭەستىڭ 2231-قارارى بويىنشا ۇيلەستىرۋشىسىمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز.
بۇل تۇرعىدان العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كورەي تۇبەگىندەگى يادرولىق قارۋ پروبلەماسى بويىنشا كوپجاقتى كەلىسسوزدەر پروتسەسىن كىدىرتپەي قايتا باستاۋعا شاقىرا وتىرىپ, ونى شۇعىل جانە سىندارلى تۇردە شەشۋدى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قارايدى.
زادىندا, قازاقستان بۇۇ بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرىن, اسىرەسە قاۋىپسىزدىك كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىن, 2045 جىلى بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا الەمدى يادرولىق قارۋدان قۇتقارۋعا شاقىرادى», دەلىنگەن ەلباسىنىڭ ساياسي ۇندەۋىندە.
بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزا قازاقستانعا 4 رەت كەلدى. از مەرزىمدە الەمدىك باس ۇيىم باسشىسىنىڭ ەلىمىزگە وسىنشاما رەت ات باسىن بۇرۋى قازاقستاننىڭ الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قوسقان زور ەڭبەگىنىڭ بەلگىسى بولاتىن. ەلباسى بۇۇ-نىڭ جاڭا باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەررەش مىرزامەن دە بەلسەندى, بىرلەسكەن قىزمەتتەر اتقارۋدىڭ ماڭىزىن, ول شارالاردىڭ الەمدىك بەيبىتشىلىك ءۇشىن ىسكە اسىرىلاتىنىنا سەنەتىندىگىن جەتكىزدى.
قازاقستان الەمدىك قايشىلىقتاردىڭ زورلىقپەن, كۇشپەن ەمەس, شىدامدى باتۋالاستىق, ورتاق مامىلەگە كەلۋ ارقىلى شەشىلگەنىن قالايدى. ءوزارا سانكتسيالار جاساۋ, قارجىلىق, ەكونوميكالىق قىسىمدار كورسەتۋ بەيبىتشىلىكتى نىعايتپايدى. قارسىلاس ەلدەر ەڭ الدىمەن ءوز حالقىنىڭ جانە ادامزاتتىڭ تاعدىرىن ويلاۋعا مىندەتتى. قاقتىعىستار, سوعىستار, قىسىم كورسەتۋلەر مەن سانكتسيالار قاراپايىم حالىققا جامانشىلىق اكەلەدى.
الەمدىك ميگراتسيالاردىڭ, جۇمىسسىزدىقتىڭ, كەدەيشىلىك پەن قايىرشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەن ساياساتقا جانە الەمدىك ادىلەتسىزدىكتەرگە بايلانىستى. ەلباسى, مىنە, وسى سەبەپتى دە ءححى عاسىرداعى الەمدىك شىندىقتارعا سايكەس كەلەتىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
ول ءۇشىن يادرولىق دەرجاۆالار يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جولىنداعى شارالاردى كۇشەيتۋى كەرەك. اتوم قۋاتى تەك بەيبىت ماقساتتارعا – ەكونوميكالىق ورلەۋگە, ادامزاتتىڭ جاسامپاز قىزمەتىنە, عىلىمعا, عارىشتى يگەرۋگە جۇمسالۋعا ءتيىستى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى بۇۇ-نىڭ قارارلارى مۇلتىكسىز ورىندالسا, الەمدىك بەيبىتشىلىك كۇشەيمەك. قازاقستان ءوزىنىڭ ونەگەسىمەن الەم حالىقتارىن وسى ۇلى ىسكە تارتۋدا.
1991 جىلعى 31 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. ەلدەن 1200-دەن استام يادرولىق وقتۇمسىق شىعارىلدى. ورتالىق ازيا يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدى. قازاقستان بەيبىت اتوممەن عانا دوس بولدى.
«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندەگى قاعيداتتىق ۇسىنىستاردى تەرەڭدەتە وتىرا, ەلباسى الەمدىك قاۋىپتەردى اكەلەتىن ناقتى نۇكتەلەرمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى. ولار: يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى, سولتۇستىك كورەيانىڭ ۇستانىمى, اۋعانستان قايشىلىعى, الەمدىك تەرروريزمگە قارسى, اسىرەسە, يليم (دايش) ارەكەتىن اۋىزدىقتاۋ ماسەلەلەرى. قازاقستان الەمدىك ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن» جاساۋمەن بايلانىستىرۋدا. ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىققا ۇسىنعان وسىنداي جاسامپازدىق, بەيبىتشىلىك تۇعىرناماسىن الەم حالىقتارى قولدايتىندىعى ءسوزسىز.
قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماسەلەلەرىن ءبىرىنشى كەزەككە قويادى. ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى الەمدىك قاۋىپسىزدىكتىڭ تىرەگى دەپ بىلەدى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
