وتىرىس ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولاتىن مەرەيتويى قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعاندىقتان, وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق ۇلكەن بولدى جانە وسى جىلداردا قول جەتكىزىلگەن تابىستار مەن الداعى پەرسپەكتيۆالار تۋرالى كوپ ايتىلدى. وتىرىس جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتان باسقا ارمەنيا پرەزيدەنتى س.سارگسيان, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ, تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحامەدوۆ, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچ, قىرعىزستاننىڭ وتپەلى كەزەڭىنىڭ پرەزيدەنتى ر.وتۋنباەۆا, مولداۆيا پارلامەنتىنىڭ توراعاسى – پرەزيدەنتتىڭ مىندەتىن اتقارۋشى م.لۋپۋ, بەلورۋسسيا پرەمەر-ءمينيسترى م.مياسنيكوۆيچ, وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترى ش.ميرزيەەۆ, تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى – اتقارۋشى حاتشىسى س.لەبەدەۆ قاتىستى. تاجىكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «كوحي سومون» اتتى مەملەكەتتىك رەزيدەنتسياسىندا بولعان وتىرىس جۇمىسىن وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى, تمد مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ قازىرگى توراعاسى ەمومالي راحمون جۇرگىزىپ وتىردى. الدىمەن مەملەكەت باسشىلارى بىرلەسكەن سۋرەتكە ءتۇستى. ودان ءارى تمد-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋى باستالدى. ونى اشقان ەمومالي راحمون وسىدان 20 جىل بۇرىن الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا بىرنەشە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ولار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ەدى, مەن سىزدەردى الدىمەن ءبارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمىزعا 20 جىل تولۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن. سونىمەن قاتار, ول ءبىز بيىل ءوزارا ينتەگراتسيالىق بايلانىستارىمىز بەن ىقپالداستىعىمىزدىڭ ۇيىتقىسى بولعان دوستاستىعىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن دا تويلاعالى وتىرمىز, ءبىز ۇيىمنىڭ الداعى ۋاقىتتاردا دا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا بايلانىسىن تەرەڭدەتۋدەگى ءرولى ارتا تۇسەر دەگەن ۇمىتتەمىز, دەدى.
تمد-نىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعان بۇل سامميت وسى ۇيىم تاريحىن ەسكە سالىپ ءوتۋدى قاجەت ەتەدى. كسرو اتتى الىپ يمپەريا ءبىر كۇندە جالپ ەتكەنىمەن, ورنىندا قالعان تمد وپ-وڭاي قۇرىلا سالعان جوق. ول – وسى تاريحي كەزەڭدى وتكەرۋ ماڭدايىنا بۇيىرعان قايراتكەرلەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى, بايسالدىلىعى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا عانا بەيبىت جولمەن دامىپ, يمپەريانىڭ وشاعىندا قالعان قولامتانىڭ وتقا اينالۋىنا ورىن بەرگەن جوق. سول قايراتكەرلەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتقارعان ءرولى ەرەكشە ەكەنىن ءيىسى تمد جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. ول ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىن وتپەلى كەزەڭنىڭ ومىرشەڭ تالاپتارىن مويىنداۋعا جانە ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا ۇنەمى شاقىرىپ, ءارى جۇمىلدىرىپ وتىردى. 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا كسرو-عا ەنەتىن ءۇش سلاۆيان رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى بەلوۆەج ورمانىندا باسقا ەشكىمگە ايتپاي «حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە كسرو ءوزىنىڭ قىزمەتىن توقتاتاتىنى» جانە ءۇش رەسپۋبليكا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇراتىنى تۋرالى قۇجاتقا قول قويعانى جاريا ەتىلگەندە بۇكىل الەم اڭتارىلىپ قالعان ەدى. قاندى يمپەريانىڭ تاراعانى قانشا قۋانىشتى حابار بولسا دا ءارى قاراي نە بولاتىنى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ جۇرەكتەرىندە بەلگىسىزدىك سەزىمىن تۋدىردى. جۋرناليستەر جانتالاسىپ بەلگىلى ادامداردىڭ پىكىرلەرىن بەرىپ جاتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدىڭ وزىندە-اق كسرو قول استىنداعى بارىنشا تانىمال, ىقپالدى, ۇسىنىس-پىكىرلەرى ءوتىمدى, سونىمەن بىرگە, بايسالدى ساياساتكەر بولاتىن. ەندى نە بولادى دەگەن بارشا جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا ول بۇل ۇيىمدا گورباچەۆكە ورىن بولمايدى دەگەن سوزىمەن كسرو-نىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن پاش ەتتى. ءدۇدامال بولىپ جۇرگەن كوپشىلىك ن.نازارباەۆتىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان سوزدەن كەيىن كسرو-نىڭ شىنىمەن قۇلاعانىنا كوزدەرى جەتتى. ال 13 جەلتوقساندا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى اشعابادقا جينالىپ, وزدەرىنىڭ ءارى قاراي قانداي ارەكەتتەر جاسايتىندىعى تۋرالى پىكىر الماستى.
بۇل كەزدەسۋدى الىپ-جۇلىپ, مۇسىلمان رەسپۋبليكالارى دا ءوز وداعىن قۇرعالى جاتىر دەپ جالاۋلاتۋشىلار كوپ بولدى. بىراق كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا قابىلدانعان قۇجات تەڭ قۇقىقتىق نەگىزدە تمد قاتارىنا ەنۋدى كوزدەگەن ەدى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ن.نازارباەۆ كسرو-دان تاراعان بارلىق رەسپۋبليكالار باسشىلارىن 21 جەلتوقسانعا الماتىعا شاقىرىپ, وندا تمد-نى ەلدىڭ بارلىق اۋماعىنا تاراتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا شاقىردى. ءسويتىپ, كسرو ءىس جۇزىندە ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جينالعان رەسپۋبليكالار باسشىلارىنىڭ «الماتى دەكلاراتسياسىنا» قول قويۋىمەن ىدىراعان ەدى. بۇل قۇجاتقا قول قويۋعا تەك بالتىق بويىنىڭ ەلدەرى عانا كەلگەن جوق. ولار كسرو-عا بايلانىستى دۇنيەلەرمەن شۋ دەگەننەن-اق ات قۇيرىعىن شورت كەسىسكەن-ءتىن. مىنە, سول وقيعاعا دا بيىل 20 جىل تولعالى وتىر.
تمد ءوز دامۋى مەن قالىپتاسۋى جولىندا ن.نازارباەۆتاي كورەگەن قايراتكەرلەردىڭ ايتقانىمەن عانا جۇرسە, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا بەرىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ورناپ, حالىقتارىمىزدىڭ قازىرگى تۇرمىستىق ءال-قۋاتى الدەقايدا جاقسى بولاتىن ەدى. بىراق تولىپ جاتقان مۇددەلەر قايشىلىعى جانە ونى شەشۋ ءۇشىن كومپروميستىك قادام جاساۋعا قايراتكەرلەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى باسقا ەلدەر قولىن جەتكىزە الماي جۇرگەن ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ ەركىن دامۋىن تەجەي بەردى. سونىڭ ىشىندە تمد اۋماعىنداعى ازەربايجان مەن ارمەنيا, رەسەي مەن مولدوۆا, ۋكراينا, ارتىنان رەسەي مەن گرۋزيا اراسىندا تۇتانعان كيكىلجىڭدەر دوستاستىق ىشىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. تمد-داعى بارلىق قۋاتى جاعىنان جەتەكشى ەل بولىپ سانالاتىن رەسەي فەدەراتسياسى كورشىلەرىنە ءوز مۇددەسىن مويىنداتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق قىسىمدىقتار جاساپ وتىرعانى دا ۇيىم ىشىندەگى ءوزارا بايلانىستاردىڭ تىعىزدىعىنا سالقىنىن تيگىزۋدە.
ماسەلەن, رەسەيدىڭ «گازپروم» كومپانياسى گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترىن گرۋزياعا 2006 جىلعا دەيىن 110 دوللاردان ساتىپ كەلسە, 2007 جىلدان – 235, ارمەنياعا 54 دوللاردان ساتىپ كەلسە, 2007 جىلدان – 110, مولدوۆاعا 80 دوللاردان ساتىپ كەلسە, 2007 جىلدان – 170, ازەربايجانعا 110 دوللارعا ساتىپ كەلسە, كەيىن 235 دوللارعا دەيىن كوتەرىپ جىبەردى. مۇنداي باعاعا گاز ساتىپ الۋعا قۇدىرەتى جەتپەگەندەرگە جىلجىمايتىن مۇلىكتەردىڭ اكتسياسىن بەرۋدى تالاپ ەتۋدە. ال ۋكراينامەن اراداعى گازعا بايلانىستى كيكىلجىڭدەر بۇگىنگى كۇنى جاڭا اينالىمعا شىعىپ, ارتىنىڭ قانداي شەشىم تابارى بەلگىسىز بولىپ وتىر. تمد-نىڭ وزگە سالالارداعى دا ءوزارا بايلانىستارى مەن ىنتىماقتاستىقتارى ورىستەي قويمايتىنىن كورگەن قازاقستان پرەزيدەنتى 2006 جىلى ونى كوشى-قون ساياساتى, كولىك-كوممۋنيكاتسيا سالاسىن دامىتۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە ترانسشەكارالىق قىلمىسپەن كۇرەسۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق جاساۋ ۇيىمىنا اينالدىرىپ, رەفورمالاۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان بولاتىن. قازىر سول ۇسىنىس بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, تمد شەڭبەرىندە پايدا بولعان ۇقشۇ, ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە ت.ب. ايماقتىق ۇيىمدار ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ, ءوزارا ءتيىمدى جولمەن دامىپ كەلە جاتىر. تمد مۇشەلىگىنە وتكىسى كەلگەن ەلدەر دە جوق ەمەس. سونىڭ ىشىندە موڭعوليا مەن اۋعانستان تمد-نىڭ كەيبىر قۇرىلىمدارىنىڭ بايقاۋشىلارى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق گرۋزيا, ازەربايجان, مولدوۆا, رەسەي جانە حورۆاتيا اۋماعىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلماعان كەيبىر رەسپۋبليكالار دا تمد قاتارىنا ەنگىسى كەلەتىندىكتەرى تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرگەن. بىراق ولار سەپاراتيستىك كۇشتەرگە قۇرىق بەرۋى ىقتيمالدىعىنان, قابىلدانعان جوق. قىسقاشا ايتقاندا, وسىنداي احۋالداردى باستان كەشىپ كەلە جاتقان دوستاستىقتىڭ قۇرىلعانىنا ەندى 20 جىل تولىپ وتىر.
دۋشانبەدەگى وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ليدەرلەرى الدىمەن شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋ وتكىزدى. وندا كۇن ءتارتىبى بەكىتىلدى. ودان ءارى وتىرىس كەڭەيتىلگەن قۇرامدا, بەكىتىلگەن كۇن تارتىبىنە سايكەس جالعاستى. وندا ءاربىر ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى شاعىن مالىمدەمە جاسادى. كەزەك وزىنە كەلگەندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ تمد ءۇشىن ايرىقشا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ جانە 1991 جىلى قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىر. وسى دەكلاراتسيا ءبىزدىڭ ورتاق كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىزدىڭ ارقاسىندا دوستاستىعىمىزدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى, دەدى قازاقستان باسشىسى. دوستاستىقتىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتقاندا: «ول – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا حالىقارالىق قۇقىق پەن ەگەمەندى تەڭدىك قاتىناسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قارىم-قاتىناس ورناتۋ جونىندەگى اسا ماڭىزدى مىندەتتى اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ءبىز دوستاستىق شەڭبەرىندە باياعىدان قالىپتاسقان دوستىعىمىزدى بەكىتە تۇستىك», دەي كەلىپ, ۇيىمنىڭ ءوز جولىنداعى كورگەن قيىندىقتارىنا ويىستى. ءبىر ۋاقىتتاردا ءبىزدىڭ دوستاستىعىمىزدى سىناماعان ادام قالماپ ەدى. تمد ءوزىن تولىعىمەن اتقارىپ بولدى, ەندى ونى تاراتۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. بىراق ءبىز وسىدان بەس جىل بۇرىن ونى رەفورمالاۋدى, اتقارۋشى ورگاندارىن جەتىلدىرۋدى قولعا الدىق. سونىڭ ارقاسىندا تمد-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قازىر 2020 جىلعى دەيىنگى ارالىقتا ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا جانە دەر كەزىندە قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ شەڭبەرىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىر سالدارى جەڭىلدەتىلىپ, ۇلتتىق ەكونوميكالارىمىز تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدى. قازىر ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ جوباسىن ازىرلەۋ اياقتالىپ كەلەدى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. تمد-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ جولدارى قاتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزارا پىكىر الىسۋدىڭ جيىلىگى جانە وزەكتى ماسەلەلەردى ۇنەمى بىرلەسە شەشۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن, تەك وسىلار عانا ءبىزدىڭ ماقساتتارىمىزعا قول جەتكىزەتىن ءتيىمدى جانە بالاماسىز جولدار بولىپ تابىلاتىنىن اتادى. قازىرگى زامانداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ ماڭىزى زور. وسىلار ارقىلى عانا ءبىز زاماناۋي قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الامىز, دەدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ تمد-نىڭ مەرەكەلىك ءسامميتى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ماسكەۋدەگى بەيرەسمي كەزدەسۋدە بولاتىنىن جەتكىزدى. مەن سول كەزدەسۋدە تمد-نىڭ جاساعان ىستەرىنىڭ قورىتىندىلارى شىعارىلىپ, ونىڭ تاريحي ماڭىزىن انىقتايتىن شىعارمىز دەگەن ۇمىتتەمىن, دەي كەلىپ, ۇيىم مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ 2012 جىلعا سايلانعان توراعاسى تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحامەدوۆكە جاڭا ىستە تابىس تىلەدى. تمد مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 20 جىلدىق قارساڭىنداعى مالىمدەمەلەرى قىسقا ايتىلسا دا مازمۇندى بولدى. ولار ۇيىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن قاتار, كەمشىلىكتەرىن دە شولىپ ءوتتى. ازەربايجان, ارمەنيا, مولدوۆا باسشىلارى ۇيىم اۋماعىنداعى سوزىلمالى سىرقاتتاردىڭ ەمى ءالى كۇنگە تابىلماي كەلە جاتقانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە ارمەنيا پرەزيدەنتى س.سارگسيان تالاي تۇلعالاردىڭ بۇل ءىستى ەڭسەرۋگە بەلسەنە ارالاسقان ەڭبەكتەرىن اتاي كەلىپ, سولاردىڭ قاتارىندا بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە تمد-عا بايلانىستى ن.نازارباەۆتىڭ بەرگەن باعاسى وتە ورىندى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. مالىمدەمەلەر جاسالىپ بولعان سوڭ, مەملەكەت باسشىلارى قارالعان قۇجاتتارعا قول قويدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەلەرى مەن تمد-نىڭ 20 جىلدىق ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ قورىتىندىلارى جانە الداعى پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ساراپتامالىق بايانداما جونىندەگى شەشىمگە, 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەرلەرىن ۇلىقتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە, 2012-2014 جىلدارداعى زاڭسىز ميگراتسياعا قارسى تۇرۋ باعدارلاماسىنا, اۋە كەمەلەرىنىڭ باسىپ الىنعانى تۋرالى اقپارات تۇسكەندە تمد اۋە قورعانىسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شارتقا جانە ت.ب. قول قويىلدى. قول قويىلىپ بولعان سوڭ جۋرناليستەرگە ارنالعان شاعىن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ۇيىمداستىرىلدى. ونى اشقان تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون وتىرىستا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالدى. ءبىز بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرى مەن تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇيىمنىڭ ودان ءارى بارلىق سالا بويىنشا, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا ونىڭ جولدارىن قاراستىردىق. ءبىز ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن جەتىلدىرۋ, قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ونىڭ ورىندالۋىنا مونيتورينگ جاساۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ وتتىك. بۇگىنگى كۇنى ەركىن ساۋدا ايماعى جونىندەگى كەلىسىم-شارتتىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىسى اياقتالىپ كەلەدى. تمد بويىنشا سوڭعى ۋاقىتتاردا قابىلدانعان قۇجاتتاردا ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى ۇنەمى قامتىلىپ كەلە جاتقانىن ءبىز ريزاشىلىقپەن اتاپ وتتىك, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۋشانبەگە كەلگەن بەتىندە, تمد مەملەكەت باسشىلارىنىڭ وتىرىسى باستالماس بۇرىن, مولدوۆا پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماريان لۋپۋمەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوز جۇرگىزدى. وندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق بايلانىستارىن جانداندىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
جاقسىباي سامرات.
