8-9 قىركۇيەكتە استانادا اتىراۋ وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
– ەلباسى جولداۋىندا قازاقستاندى الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى. بۇل باعىتتا اتىراۋدا قانداي ينۆەستيتسيالىق جوبالار بار؟
– مۇنايلى وڭىرىمىزدەگى تابيعي بايلىقتاردىڭ قورى وراسان مول. ءاسىرەسە, يندەر اۋدانىنداعى پايدالى قازبالار قورىنىڭ مولدىعى ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. بۇل اۋدانداعى بور كەنىنىڭ بارلانعان قورى 95,6 ميلليون توننا, گيپس – 21 ميلليارد توننا, ال “كوكتاۋ” كەنىشىندەگى اكتاس 1,9 ميلليون تەكشە مەتردى قۇرايدى. بۇدان وزگە يندەردە اس تۇزى, كالي سەكىلدى مينەرالدى قورلاردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا ارينە, كوپ مولشەردەگى ينۆەستيتسيا قاجەت. وسى اۋدان اۋماعىندا “يسي گيپس يندەر” جشس-ءنىڭ گيپسوكارتون شىعاراتىن وسى زامانعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. جىلىنا 4,0 ميلليون تەكشە مەتر ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتىڭ 1,1 ميلليارد تەڭگەگە باعالانعان قوسىمشا جەلىسى ىسكە قوسىلدى. ويتكەنى, اتالعان زاۋىتتىڭ ونىمىنە قازاقستاندا جانە تمد ەلدەرى رىنوگىندا سۇرانىس ارتا تۇسۋدە.
قازىر وبلىستا ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, حيميا ونەركاسىبى, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, رەزينا ونىمدەرى جانە پلاستماسسا ءوندىرۋ سياقتى شيكىزاتتىق ەمەس سالالار كەڭىنەن دامۋدا. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ بەكىتىلۋى دامۋدىڭ جاڭا باعىتىن ايقىندادى. باعدارلاما شەڭبەرىندە وبلىستا 2010 جىلى جالپى قۇنى 32 ملرد. تەڭگە 7 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 636 جۇمىس ورنى پايدا بولدى. ال بيىلعى جىلى قۇنى 11,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ولاردا 1018 جۇمىس ورىن اشىلادى. بۇگىنگى كۇنى 4 جوبا ىسكە اسىرىلدى. 2003 جىلدان بەرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ اياسىندا 120 جاڭا ءوندىرىس اشىلىپ, 5000-نان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. اتىراۋدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان گيپسوكارتون, گيپسبلوكتار, قۇرعاق قوسپالار, پوليەتيلەن قۇبىرلارى, جيھاز, ءبىر رەتتىك شپريتستەر شىعارۋ سياقتى تىڭ وندىرىستەر قۇرىلدى.
ايماقتاعى مۇناي-گاز قورىنىڭ مولدىعى مۇناي حيمياسى ونەركاسىبىن جەدەل وركەندەتۋدى العا تارتادى. ءماسەلەن, كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورى يگەرىلە باستاعاندا ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 100 ميلليون تونناعا, گاز – 63 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتپەك. بۇل ايماقتاعى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە ەڭبەككە تارتىلاتىن ماماندار قاتارىن 25 مىڭ ادامعا كوبەيتەدى. 2015 جىلعا قاراي وندىرىلگەن گازدىڭ 23 ميلليارد تەكشە مەترى ىشكى تۇتىنۋ رىنوگىندا قالادى. مىنە, وسىعان سايكەس اتىراۋدا مۇناي-حيميا كەشەنى قۇرىلىسىن سالۋ باستالدى. قۇرىلىسى 2016 جىلى اياقتالاتىنى جوسپارلانعان, قۇنى 6,3 ملرد. اقش دوللارىنا باعالانعان بۇل جوبا جىلىنا 800 مىڭ توننا پوليەتيلەن جانە 450 مىڭ توننا پوليپروپيلەن شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. شيكىزات «تەڭىز» كەن ورنىنان الىنادى. بۇل زاۋىت الەمدەگى وسى زامانعى ەڭ وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالىپ, پوليەتيلەن جانە پوليپروپيلەن ءونىمدەرىن شىعارادى. “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنى جاڭا جوبانى, ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاماق. “ادجيپ” كومپانياسى دا جاڭا زاۋىت قۇرىلىسىن اياقتاعالى وتىر. بۇل كومپانيا بۇعان دەيىن جاڭا ۆاحتالىق كەنت قۇرىلىسىن اياقتادى.
جالپى, ايماقتا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قازىرگى قاجەتتىلىگى – قۇرىلىس يندۋسترياسىن جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋدى دامىتۋ. وبلىستا «قۇرىلىس ماتەريالدارىن, بۇيىمدارىن جانە كونسترۋكتسيالارىن دامىتۋدىڭ 2005-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» جۇزەگە اسۋدا. 2005 جىلدان بەرى باعدارلاما شەڭبەرىندە 25 جاڭا ءوندىرىس قاتارعا قوسىلىپ, 700 جۇمىس ورنى اشىلدى. وڭىردەگى 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 6-ى قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىن وركەندەتۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, 2009 جىلى يندەر اۋدانىندا جىلىنا 3,5 ملن. دانا گيپس بلوكتارىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلىپ, 40 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بىلتىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەتتى جەڭىل پانەلدەر شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. بۇل – قوسىمشا 42 جۇمىس ورنى. تۇتاستاي العاندا, اتالمىش باعدارلاما شەڭبەرىندە 30-دان استام جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 5000-نان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
– ءوڭىردىڭ مادەني سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا نەندەي ءىس تىندىرىلدى؟
– تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 20 جىل ىشىندە ءتول تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە قاتىستى تىڭ جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا ايرىقشا. ءويتكەنى, وتكەنىمىزدى سارالاپ, كەلەر ۇرپاققا ميراس بولارلىق مادەني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەۋ ۋاقىت وتكىزۋدى كۇتپەيدى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ مەملەكەتتىك باعدارلامانى قابىلداۋىنىڭ استارىنان وسىنى ۇعىنۋعا بولادى.
بۇل وڭىردە ەل تاريحىنا, مادەنيەتىنە قوسىلار قۇندى مۇرا رەتىندە تابىلىپ جاتقان جادىگەرلەر كوپ. قىزىلقوعا اۋدانى اۋماعىنداعى “قورعانشا” قورعانىنان التىن اشەكەيلى ايەلدىڭ تابىلعانى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. وسى سالانى دامىتۋ شەڭبەرىندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. وڭىردەگى تاريحي-مادەني مۇرالاردىڭ ورنالاسۋ كارتاسى جاسالدى. ءحىح عاسىردا سالىنعان جۇبان مازارىنا, اۋزى دۋالى اقىن مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ كەسەنەسىنە ءجوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. حالىق اراسىندا قازاقتىڭ كونە مۇرالارى ءالى دە ساقتالعان. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى كۇي, ايتىس, تەرمە, جىراۋلىق, حالىق اۋەندەرى ونەرىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزگە قاتىستى ەسكىلىكتى ءجادىگەرلەردى جيناقتاۋ ماقساتىمەن اۋداندارعا ءجيى شىعىپ تۇرادى.
سونىمەن قاتار, الاشتىڭ ارداقتىسىنا اينالعان اقىن جۇمەكەن ءناجىمەدەنوۆتىڭ شىعارمالارى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلدى. اقىننىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. ءوڭىر اۋماعىنداعى ەرەكشە قورعاۋعا جاتاتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى “كونە دۇنيە كۇمبىرى” اتتى ءۇش تىلدە بۋكلەت شىعارىلدى. بيىل وراق ءتىلدى اقىن شەرنياز جارىلعاس ۇلىنا كەسەنە سالىنىپ, شىعارمالارى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. عاسىرلار بويى تىلسىم تاريحى جۇمباق كۇيدە جاتقان سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. ەكونوميكانى, باسقا دا سالالاردى دامىتا وتىرىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن مادەني سالانى دا ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان جوقپىز. مادەنيەت سالاسىندا 1991-2010 جىلدارى 24 جاڭا نىسان سالىندى. اتىراۋ قالاسىندا ەڭ وزىق ۇلگىمەن جوبالانعان, ەۋروپالىق تالاپقا ساي كەلەتىن, ساۋلەتتى, بۇگىنگى داۋىرگە سايكەس كەلەتىن مۇراجايى, كورمە زالدارى, مادەني, ويىن-ساۋىق كەشەنى بار 1200 ورىندىق كينوكونتسەرتتىك زال قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
– ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ مەن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ بارىسى قالاي؟
– اتىراۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق قولايلى ايماققا اينالعانى جاسىرىن ەمەس. ينۆەستيتسيا تارتۋدا وبلىسىمىز رەسپۋبليكادا كوشباسشىلىق ورىندا. ناقتىلاي ايتقاندا, وبلىس ەكونوميكاسىنا 2010 جىلى 1 ترلن. 105 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل وتاندىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋدا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتىڭ 25%-ىن قۇراپ وتىر. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, 1991 جىلى 2,4 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعانىن ەسكەرسەك, سودان بەرگى كەزەڭدە بۇل باعىتتا ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالىق قارجىنىڭ كولەمى 460 ەسەگە ارتتى.
وڭىردە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ وبلىس اقش, ۇلىبريتانيا, يتاليا, فرانتسيا, رەسەي سەكىلدى الەمنىڭ ەڭ ءىرى 56 ەلىمەن ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتتى. وبلىستا شەتەلدىك جانە سولارمەن بىرلەسكەن 500-گە جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
مۇنايلى وڭىردە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە قاناتى قاتايىپ, الەۋەتتى ەكونوميكالىق كۇشكە اينالدى. قازىر وبلىستا وسى سالامەن اينالىساتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 25 مىڭ بىرلىكتەن استى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 2000 جىلعى 18 مىڭ 300 ادامدى قۇراسا, 2010 جىلى 81 مىڭ 500 ادامعا جەتتى. كاسىپكەرلەر شىعاراتىن ءونىمدەر مەن كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ كولەمى 2000 جىلى 7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن. ال 2010 جىلى 465 ملرد. 434 ملن.تەڭگەنى قۇرادى, نەمەسە 66 ەسەگە ءوستى. ەلباسىنىڭ جولداۋىنان باستاما العان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ بەردى. قورىتا ايتقاندا, وسى كەزەڭگە دەيىن ءوڭىر ەكونوميكاسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان سول وركەندى وزگەرىستەر جالعاسىن تابا بەرەدى.
سۋ ۇستىندە «سۇڭقار» تۇر
بۇل – شىندىق. «سۇڭقاردىڭ» ايدىن توسىنە «قوناقتاعانىنا» 12 جىلدان اسىپ بارادى. «سۇڭقار» – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسى. كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قارا التىننىڭ» مول قورىنا الدىمەن ءدال وسى «سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسى سالىندى.
قازاق سۇڭقاردى قۇستىڭ تورەسىنە بالايدى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ءجۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسىنىڭ اتاۋى تاۋىپ قويىلعان. باسقاشا اتالسا, ولقى سوعىپ تۇرار ەدى. «سۇڭقار» استراحاندا توعىز ايداي قۇراستىرىلدى. و باستا شەتەلدە دە ايدىن تەرەڭىنە بۇرعى بويلاتقان, دەگەن ەدى بۇدان 12 جىل بۇرىن وكيوك كومپانياسىنىڭ باس مەنەدجەرى بولعان كيت داللارد مىرزا. ونىڭ ايتقانىنا قاراعاندا, «سۇڭقاردى» قۇراستىرۋ ءجونىندەگى تەندەردە رەسەيلىك «استراحانسكي كورابل» اكتسيونەرلىك قوعامىنا تاڭداۋ تەككە تۇسپەگەن. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, الىس شەتەلدەن گورى قازاقستانمەن ىرگەلەس جاتقان, ونىڭ ۇستىنە كاسپي جاعالاۋىندا اتىراۋمەن قوڭسى وتىرعان استراحاندا قۇراستىرۋ شىعىنى الدەقايدا از بولادى. ەكىنشىدەن, جۇزبەلى بارجانى العاش بۇرعى سالىناتىن «شىعىس قاشاعان» كەن ورنىنا جەتكىزۋ دە اسا كوپ قيىندىق تۋدىرمايدى.
«سۇڭقاردى» قۇراستىرۋ بارىسىمەن تانىسۋ ءۇشىن استراحانداعى «سۋدورەمونتنىي» زاۋىتىندا الدەنەشە رەت بولۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول كەزدە وكيوك كومپانياسىنىڭ ماماندارى «سۇڭقاردىڭ» تولىق «مىنەزدەمەسىمەن» تانىستىرعان بولاتىن. سول «مىنەزدەمەدەن» از-كەم سىر تارقاتساق, جۇزبەلى بارجانىڭ ۇزىندىعى – 85, ەنى 53 مەتردى قۇرايدى. ال بيىكتىگى بۇرعىلاۋ مۇناراسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 50 مەتردەن اسادى. مۇناي الۋ قامىمەن جۇمىس جاسايتىن ماماندارعا ارنالعان 96 ورىندىق قوناق ۇيگە بەرگىسىز جاتاقحاناسى بار. تىكۇشاق قوناتىن ارنايى الاڭىن جانە قوسىڭىز. پلاتفورماسىنىڭ سالماعى 10 مىڭ تونناداي, بەينەلەپ ايتقاندا, 6 قاباتتى ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي «سۇڭقاردى» تەڭىز توسىندەگى ءوز تۇعىرىنا جەتكىزۋ قيىنعا سوققان جوق.
«سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسىمەن «شىعىس قاشاعان» كەن ورنىنداعى العاشقى ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ 1999 جىلعى 12 تامىزدا باستالدى. ءبىر جىلعا جەتپەيتىن مەرزىمدە مۇندا 150-دەي ادام جۇمىس جاسادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق 57 مامان «شىعىس قاشاعاننان» مول بايلىقتىڭ تابىلۋىنا, ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەمدەگى مۇنايى كوپ ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا اتسالىستى.
مىنە, ءسويتىپ, ايدىن توسىنە «قوناقتاعان» «سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تەڭىز تەرەڭىندە تۇنعان بايلىقتىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستى. وسىدان كەيىن ونى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى تۇڭعىش ءارى قۇتتى جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسى دەمەسكە بولا ما!
ەلدىك پەن ورلىكتىڭ سالتاناتى
ەسەن تاسقىنباەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ەرەۋىل اتقا ەر سالىپ, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان ماحامبەت باتىردىڭ قۇندى مۇراسى – ادۋىندى جىرلارى. الداسپان اقىننىڭ جىرلارى – ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, نامىسىن قايرايتىن جانە بۇل ەشقاشان قايتالانبايتىن جىر. مۇنى اتىراۋدىڭ قاق ورتاسىندا بوي كوتەرگەن “يساتاي-ماحامبەت” تاريحي كەشەنىندەگى جەبە تەكتەس تاستارعا قاشالىپ جازىلعان جىر جولدارىن وقىعان ءار ادام ۇعادى. مۇنداي وتتى جىرلارى بار ماحامبەت باباعا قويىلعان ەسكەرتكىشتى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى دەيمىز.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الماستان بۇرىن قاي باتىردىڭ, قاي دانانىڭ مەرەيتويى تويلانىپ ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى دەيتىنىمىز سول, قازاقتىڭ ابايداي داناگويى, مۇحتار مەن ءسابيتتەي, عابيتتەي زاڭعار جازۋشىلارى, جامبىلداي جىر الىبى, ماحامبەتتەي كۇرەسكەرى بار ەكەنىن بارشا الەم ءبىلدى. تۋىندىلارىمەن تانىستى. ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, ماحامبەتتىڭ ءورشىل جىرلارىن وقىپ, قازاقتىڭ قايسار مىنەزىن تانىدى. يۋنەسكو دەڭگەيىندە تويلانعان ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى شىنىندا دا ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, ورلىكتىڭ سالتاناتىنداي بولىپ ءوتتى.
مەرەيتوي سالتاناتىنا كەلگەندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ باتىر ەسىمىمەن اتالاتىن ماحامبەت اۋدانىنداعى شارالارعا اۆتوكولىكپەن بارىپ, جاڭا جولدىڭ ساپاسىن كوزبەن كورگەنى كوپشىلىككە ۇلكەن وي تاستادى. كەيبىر شەنەۋنىكتەردەي شىرەنبەي, قاراپايىم حالىق سەكىلدى كولىكپەن 70 شاقىرىمداي جول ءجۇرۋى ەلباسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىن كورسەتسە كەرەك. تاريحىمىزدى جاڭعىرتىپ, مادەني مۇرالارىمىزدى ءتۇگەندەۋگە دە ۋاقىت ءبولىپ, بەيبارىس سۇلتاننىڭ ومىردەرەگىن ىزدەستىرىپ, تۋعان جەرىنە دانا بوپ ورالۋىنا, داماسكىدەگى مەشىتىن قايتا جاڭعىرتۋعا دا ۇيىتقى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مۇنىڭ بارىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك», دەپ ورىندى ايتىپ ءجۇر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرى ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات. مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىقتاپ, الەمگە تانىلۋىمىزعا تاۋەلسىزدىك جەلى بولىپ تارتىلدى ەمەس پە!
وركەندى وزگەرىستەر جالعاسا بەرەدى
وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆپەن اڭگىمە – بەرگەي ساۋلەباي ۇلى, ءتاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندە اتىراۋ وبلىسى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى دەپ ويلايسىز؟ – ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مۇنايلى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ءوركەندەۋىنە, وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ كوتەرىلۋىنە باسا نازار اۋداردى. سونىڭ دالەلى, ەلىمىزگە العاش بەت بۇرعان “شەۆرون” كورپوراتسياسىنىڭ ينۆەستيتسياسىن اتىراۋعا باعىتتادى. بۇل ينۆەستور “تەڭىز” كەنىشىن يگەرۋگە اۋقىمدى ينۆەستيتسيا سالىپ, كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتىپ كەلەدى. وسى كەنىشتى يگەرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ءوزى-اق ءبىرىنشى بۋىن جانە ەكىنشى بۋىن زاۋىتتارى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 48 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالدى. تاۋەلسىز قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى بولعان بۇل كاسىپورىن مۇناي-گاز ونەركاسىبى سەكتورىندا كوشباسشى باعىتىن ۇستانىپ كەلەدى. جالپى, اتىراۋدا ەلباسىنىڭ ءوز يدەياسىمەن ءارى ۇيىتقى بولۋىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان حالىقارالىق ماڭىزعا يە جوبالار جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى – “تەڭىز” كەنىشىنىڭ مۇنايىن قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى تەرمينالعا جەتكىزەتىن توتە قۇبىر جولىنىڭ ىسكە قوسىلۋى. سودان سوڭ كاسپي قايراڭىنداعى كەن الاڭدارىنىڭ بارلانىپ, مول مۇناي قورىنىڭ تابىلۋى دەر ەدىم. “تەڭىز”, “قاشاعان” سەكىلدى الىپ كەنىشتەر قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن كۇتىپ جاتقانداي اسەر قالدىردى. تۇتاستاي العاندا, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى بۋىنى – ونەركاسىپ سالاسىندا 20 جىلدا 130 ءوندىرىس اشىلىپ, ولاردا 30 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 1991 جىلى وبلىستاعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار 3 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارسا, 2010 جىلى 3 ترلن. 119 ملرد.تەڭگەگە باعالانعان ونىمدەر ءوندىرىلدى. بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى 2 تريلليون تەڭگەدەن استى. ارينە, مادەني, رۋحاني سالادا دا ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. الدىمەن ايتارىم, بالا كەزىندە قۇلدىققا ساتىلىپ, كەيىننەن 17 جىل بويى مىسىر ەلىندە سۇلتان بولعان بەيبارىس بابانىڭ ەلىمىزگە دانا بولىپ ورالعانى بارشانى قۋانتتى. قازاق دالاسىنىڭ ءبىر ءتۇپ جۋسانىن قۇمارلانا ءبىر يىسكەۋدى اڭساپ وتكەن ءباھادۇر سۇلتان بەيبارىستىڭ, كۇي ونەرىنىڭ ءدۇلدۇلدەرى قۇرمانعازى مەن دينانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى اتىراۋدىڭ قاق ورتاسىندا بوي كوتەردى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ساۋدا-ساتتىق قالاسى عانا ەمەس, قازاق دالاسىنداعى ەڭ ساۋلەتتى شاھار بولۋىمەن ەرەكشەلەنگەن سارايشىقتىڭ قايتا جاڭعىرتىلىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى, ون ءبىر جىل بۇرىن جىلىوي اۋدانىنداعى “ارالتوبە” قورعانىنان تابىلعان “التىن ادام”, قىزىلقوعا اۋدانىنداعى “قورعانشا” قورعانىندا عاسىرلار بويى كومىلىپ جاتقان “التىن ايەل” – وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنە قوسىلعان قۇندى دەرەك, ولشەۋسىز ۇلەس دەي الامىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ اۋىلدارىمىز وركەندەدى. وبلىس ورتالىعىنان الىستاعى قىزىلقوعا اۋدانىنا تابيعي گاز جەلىسى تارتىلدى. وزگە اۋداندارعا اۋىز سۋ قۇبىرى, گاز جەلىلەرى جەتىپ, جولدار سالىندى. جانە ءبىر باستى ەرەكشەلىك, اتىراۋ وبلىسى ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كوشتى.
– ەلباسى جولداۋىندا قازاقستاندى الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى. بۇل باعىتتا اتىراۋدا قانداي ينۆەستيتسيالىق جوبالار بار؟
– مۇنايلى وڭىرىمىزدەگى تابيعي بايلىقتاردىڭ قورى وراسان مول. ءاسىرەسە, يندەر اۋدانىنداعى پايدالى قازبالار قورىنىڭ مولدىعى ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. بۇل اۋدانداعى بور كەنىنىڭ بارلانعان قورى 95,6 ميلليون توننا, گيپس – 21 ميلليارد توننا, ال “كوكتاۋ” كەنىشىندەگى اكتاس 1,9 ميلليون تەكشە مەتردى قۇرايدى. بۇدان وزگە يندەردە اس تۇزى, كالي سەكىلدى مينەرالدى قورلاردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا ارينە, كوپ مولشەردەگى ينۆەستيتسيا قاجەت. وسى اۋدان اۋماعىندا “يسي گيپس يندەر” جشس-ءنىڭ گيپسوكارتون شىعاراتىن وسى زامانعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. جىلىنا 4,0 ميلليون تەكشە مەتر ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتىڭ 1,1 ميلليارد تەڭگەگە باعالانعان قوسىمشا جەلىسى ىسكە قوسىلدى. ويتكەنى, اتالعان زاۋىتتىڭ ونىمىنە قازاقستاندا جانە تمد ەلدەرى رىنوگىندا سۇرانىس ارتا تۇسۋدە.
قازىر وبلىستا ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, حيميا ونەركاسىبى, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, رەزينا ونىمدەرى جانە پلاستماسسا ءوندىرۋ سياقتى شيكىزاتتىق ەمەس سالالار كەڭىنەن دامۋدا. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ بەكىتىلۋى دامۋدىڭ جاڭا باعىتىن ايقىندادى. باعدارلاما شەڭبەرىندە وبلىستا 2010 جىلى جالپى قۇنى 32 ملرد. تەڭگە 7 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 636 جۇمىس ورنى پايدا بولدى. ال بيىلعى جىلى قۇنى 11,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ولاردا 1018 جۇمىس ورىن اشىلادى. بۇگىنگى كۇنى 4 جوبا ىسكە اسىرىلدى. 2003 جىلدان بەرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ اياسىندا 120 جاڭا ءوندىرىس اشىلىپ, 5000-نان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. اتىراۋدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان گيپسوكارتون, گيپسبلوكتار, قۇرعاق قوسپالار, پوليەتيلەن قۇبىرلارى, جيھاز, ءبىر رەتتىك شپريتستەر شىعارۋ سياقتى تىڭ وندىرىستەر قۇرىلدى.
ايماقتاعى مۇناي-گاز قورىنىڭ مولدىعى مۇناي حيمياسى ونەركاسىبىن جەدەل وركەندەتۋدى العا تارتادى. ءماسەلەن, كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورى يگەرىلە باستاعاندا ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 100 ميلليون تونناعا, گاز – 63 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتپەك. بۇل ايماقتاعى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە ەڭبەككە تارتىلاتىن ماماندار قاتارىن 25 مىڭ ادامعا كوبەيتەدى. 2015 جىلعا قاراي وندىرىلگەن گازدىڭ 23 ميلليارد تەكشە مەترى ىشكى تۇتىنۋ رىنوگىندا قالادى. مىنە, وسىعان سايكەس اتىراۋدا مۇناي-حيميا كەشەنى قۇرىلىسىن سالۋ باستالدى. قۇرىلىسى 2016 جىلى اياقتالاتىنى جوسپارلانعان, قۇنى 6,3 ملرد. اقش دوللارىنا باعالانعان بۇل جوبا جىلىنا 800 مىڭ توننا پوليەتيلەن جانە 450 مىڭ توننا پوليپروپيلەن شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. شيكىزات «تەڭىز» كەن ورنىنان الىنادى. بۇل زاۋىت الەمدەگى وسى زامانعى ەڭ وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالىپ, پوليەتيلەن جانە پوليپروپيلەن ءونىمدەرىن شىعارادى. “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنى جاڭا جوبانى, ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاماق. “ادجيپ” كومپانياسى دا جاڭا زاۋىت قۇرىلىسىن اياقتاعالى وتىر. بۇل كومپانيا بۇعان دەيىن جاڭا ۆاحتالىق كەنت قۇرىلىسىن اياقتادى.
جالپى, ايماقتا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قازىرگى قاجەتتىلىگى – قۇرىلىس يندۋسترياسىن جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋدى دامىتۋ. وبلىستا «قۇرىلىس ماتەريالدارىن, بۇيىمدارىن جانە كونسترۋكتسيالارىن دامىتۋدىڭ 2005-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» جۇزەگە اسۋدا. 2005 جىلدان بەرى باعدارلاما شەڭبەرىندە 25 جاڭا ءوندىرىس قاتارعا قوسىلىپ, 700 جۇمىس ورنى اشىلدى. وڭىردەگى 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 6-ى قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىن وركەندەتۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, 2009 جىلى يندەر اۋدانىندا جىلىنا 3,5 ملن. دانا گيپس بلوكتارىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلىپ, 40 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بىلتىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەتتى جەڭىل پانەلدەر شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. بۇل – قوسىمشا 42 جۇمىس ورنى. تۇتاستاي العاندا, اتالمىش باعدارلاما شەڭبەرىندە 30-دان استام جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 5000-نان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
– ءوڭىردىڭ مادەني سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا نەندەي ءىس تىندىرىلدى؟
– تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 20 جىل ىشىندە ءتول تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە قاتىستى تىڭ جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا ايرىقشا. ءويتكەنى, وتكەنىمىزدى سارالاپ, كەلەر ۇرپاققا ميراس بولارلىق مادەني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەۋ ۋاقىت وتكىزۋدى كۇتپەيدى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ مەملەكەتتىك باعدارلامانى قابىلداۋىنىڭ استارىنان وسىنى ۇعىنۋعا بولادى.
بۇل وڭىردە ەل تاريحىنا, مادەنيەتىنە قوسىلار قۇندى مۇرا رەتىندە تابىلىپ جاتقان جادىگەرلەر كوپ. قىزىلقوعا اۋدانى اۋماعىنداعى “قورعانشا” قورعانىنان التىن اشەكەيلى ايەلدىڭ تابىلعانى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. وسى سالانى دامىتۋ شەڭبەرىندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. وڭىردەگى تاريحي-مادەني مۇرالاردىڭ ورنالاسۋ كارتاسى جاسالدى. ءحىح عاسىردا سالىنعان جۇبان مازارىنا, اۋزى دۋالى اقىن مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ كەسەنەسىنە ءجوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. حالىق اراسىندا قازاقتىڭ كونە مۇرالارى ءالى دە ساقتالعان. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى كۇي, ايتىس, تەرمە, جىراۋلىق, حالىق اۋەندەرى ونەرىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزگە قاتىستى ەسكىلىكتى ءجادىگەرلەردى جيناقتاۋ ماقساتىمەن اۋداندارعا ءجيى شىعىپ تۇرادى.
سونىمەن قاتار, الاشتىڭ ارداقتىسىنا اينالعان اقىن جۇمەكەن ءناجىمەدەنوۆتىڭ شىعارمالارى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلدى. اقىننىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. ءوڭىر اۋماعىنداعى ەرەكشە قورعاۋعا جاتاتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى “كونە دۇنيە كۇمبىرى” اتتى ءۇش تىلدە بۋكلەت شىعارىلدى. بيىل وراق ءتىلدى اقىن شەرنياز جارىلعاس ۇلىنا كەسەنە سالىنىپ, شىعارمالارى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. عاسىرلار بويى تىلسىم تاريحى جۇمباق كۇيدە جاتقان سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. ەكونوميكانى, باسقا دا سالالاردى دامىتا وتىرىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن مادەني سالانى دا ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان جوقپىز. مادەنيەت سالاسىندا 1991-2010 جىلدارى 24 جاڭا نىسان سالىندى. اتىراۋ قالاسىندا ەڭ وزىق ۇلگىمەن جوبالانعان, ەۋروپالىق تالاپقا ساي كەلەتىن, ساۋلەتتى, بۇگىنگى داۋىرگە سايكەس كەلەتىن مۇراجايى, كورمە زالدارى, مادەني, ويىن-ساۋىق كەشەنى بار 1200 ورىندىق كينوكونتسەرتتىك زال قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
– ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ مەن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ بارىسى قالاي؟
– اتىراۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق قولايلى ايماققا اينالعانى جاسىرىن ەمەس. ينۆەستيتسيا تارتۋدا وبلىسىمىز رەسپۋبليكادا كوشباسشىلىق ورىندا. ناقتىلاي ايتقاندا, وبلىس ەكونوميكاسىنا 2010 جىلى 1 ترلن. 105 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل وتاندىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋدا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتىڭ 25%-ىن قۇراپ وتىر. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, 1991 جىلى 2,4 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعانىن ەسكەرسەك, سودان بەرگى كەزەڭدە بۇل باعىتتا ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالىق قارجىنىڭ كولەمى 460 ەسەگە ارتتى.
وڭىردە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ وبلىس اقش, ۇلىبريتانيا, يتاليا, فرانتسيا, رەسەي سەكىلدى الەمنىڭ ەڭ ءىرى 56 ەلىمەن ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتتى. وبلىستا شەتەلدىك جانە سولارمەن بىرلەسكەن 500-گە جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
مۇنايلى وڭىردە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە قاناتى قاتايىپ, الەۋەتتى ەكونوميكالىق كۇشكە اينالدى. قازىر وبلىستا وسى سالامەن اينالىساتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 25 مىڭ بىرلىكتەن استى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 2000 جىلعى 18 مىڭ 300 ادامدى قۇراسا, 2010 جىلى 81 مىڭ 500 ادامعا جەتتى. كاسىپكەرلەر شىعاراتىن ءونىمدەر مەن كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ كولەمى 2000 جىلى 7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن. ال 2010 جىلى 465 ملرد. 434 ملن.تەڭگەنى قۇرادى, نەمەسە 66 ەسەگە ءوستى. ەلباسىنىڭ جولداۋىنان باستاما العان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ بەردى. قورىتا ايتقاندا, وسى كەزەڭگە دەيىن ءوڭىر ەكونوميكاسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان سول وركەندى وزگەرىستەر جالعاسىن تابا بەرەدى.
سۋ ۇستىندە «سۇڭقار» تۇر
بۇل – شىندىق. «سۇڭقاردىڭ» ايدىن توسىنە «قوناقتاعانىنا» 12 جىلدان اسىپ بارادى. «سۇڭقار» – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسى. كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قارا التىننىڭ» مول قورىنا الدىمەن ءدال وسى «سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسى سالىندى.
قازاق سۇڭقاردى قۇستىڭ تورەسىنە بالايدى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ءجۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسىنىڭ اتاۋى تاۋىپ قويىلعان. باسقاشا اتالسا, ولقى سوعىپ تۇرار ەدى. «سۇڭقار» استراحاندا توعىز ايداي قۇراستىرىلدى. و باستا شەتەلدە دە ايدىن تەرەڭىنە بۇرعى بويلاتقان, دەگەن ەدى بۇدان 12 جىل بۇرىن وكيوك كومپانياسىنىڭ باس مەنەدجەرى بولعان كيت داللارد مىرزا. ونىڭ ايتقانىنا قاراعاندا, «سۇڭقاردى» قۇراستىرۋ ءجونىندەگى تەندەردە رەسەيلىك «استراحانسكي كورابل» اكتسيونەرلىك قوعامىنا تاڭداۋ تەككە تۇسپەگەن. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, الىس شەتەلدەن گورى قازاقستانمەن ىرگەلەس جاتقان, ونىڭ ۇستىنە كاسپي جاعالاۋىندا اتىراۋمەن قوڭسى وتىرعان استراحاندا قۇراستىرۋ شىعىنى الدەقايدا از بولادى. ەكىنشىدەن, جۇزبەلى بارجانى العاش بۇرعى سالىناتىن «شىعىس قاشاعان» كەن ورنىنا جەتكىزۋ دە اسا كوپ قيىندىق تۋدىرمايدى.
«سۇڭقاردى» قۇراستىرۋ بارىسىمەن تانىسۋ ءۇشىن استراحانداعى «سۋدورەمونتنىي» زاۋىتىندا الدەنەشە رەت بولۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول كەزدە وكيوك كومپانياسىنىڭ ماماندارى «سۇڭقاردىڭ» تولىق «مىنەزدەمەسىمەن» تانىستىرعان بولاتىن. سول «مىنەزدەمەدەن» از-كەم سىر تارقاتساق, جۇزبەلى بارجانىڭ ۇزىندىعى – 85, ەنى 53 مەتردى قۇرايدى. ال بيىكتىگى بۇرعىلاۋ مۇناراسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 50 مەتردەن اسادى. مۇناي الۋ قامىمەن جۇمىس جاسايتىن ماماندارعا ارنالعان 96 ورىندىق قوناق ۇيگە بەرگىسىز جاتاقحاناسى بار. تىكۇشاق قوناتىن ارنايى الاڭىن جانە قوسىڭىز. پلاتفورماسىنىڭ سالماعى 10 مىڭ تونناداي, بەينەلەپ ايتقاندا, 6 قاباتتى ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي «سۇڭقاردى» تەڭىز توسىندەگى ءوز تۇعىرىنا جەتكىزۋ قيىنعا سوققان جوق.
«سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسىمەن «شىعىس قاشاعان» كەن ورنىنداعى العاشقى ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ 1999 جىلعى 12 تامىزدا باستالدى. ءبىر جىلعا جەتپەيتىن مەرزىمدە مۇندا 150-دەي ادام جۇمىس جاسادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق 57 مامان «شىعىس قاشاعاننان» مول بايلىقتىڭ تابىلۋىنا, ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەمدەگى مۇنايى كوپ ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا اتسالىستى.
مىنە, ءسويتىپ, ايدىن توسىنە «قوناقتاعان» «سۇڭقاردىڭ» بۇرعىسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تەڭىز تەرەڭىندە تۇنعان بايلىقتىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستى. وسىدان كەيىن ونى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى تۇڭعىش ءارى قۇتتى جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسى دەمەسكە بولا ما!
ەلدىك پەن ورلىكتىڭ سالتاناتى
ەسەن تاسقىنباەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ەرەۋىل اتقا ەر سالىپ, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان ماحامبەت باتىردىڭ قۇندى مۇراسى – ادۋىندى جىرلارى. الداسپان اقىننىڭ جىرلارى – ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, نامىسىن قايرايتىن جانە بۇل ەشقاشان قايتالانبايتىن جىر. مۇنى اتىراۋدىڭ قاق ورتاسىندا بوي كوتەرگەن “يساتاي-ماحامبەت” تاريحي كەشەنىندەگى جەبە تەكتەس تاستارعا قاشالىپ جازىلعان جىر جولدارىن وقىعان ءار ادام ۇعادى. مۇنداي وتتى جىرلارى بار ماحامبەت باباعا قويىلعان ەسكەرتكىشتى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى دەيمىز.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الماستان بۇرىن قاي باتىردىڭ, قاي دانانىڭ مەرەيتويى تويلانىپ ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى دەيتىنىمىز سول, قازاقتىڭ ابايداي داناگويى, مۇحتار مەن ءسابيتتەي, عابيتتەي زاڭعار جازۋشىلارى, جامبىلداي جىر الىبى, ماحامبەتتەي كۇرەسكەرى بار ەكەنىن بارشا الەم ءبىلدى. تۋىندىلارىمەن تانىستى. ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, ماحامبەتتىڭ ءورشىل جىرلارىن وقىپ, قازاقتىڭ قايسار مىنەزىن تانىدى. يۋنەسكو دەڭگەيىندە تويلانعان ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى شىنىندا دا ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, ورلىكتىڭ سالتاناتىنداي بولىپ ءوتتى.
مەرەيتوي سالتاناتىنا كەلگەندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ باتىر ەسىمىمەن اتالاتىن ماحامبەت اۋدانىنداعى شارالارعا اۆتوكولىكپەن بارىپ, جاڭا جولدىڭ ساپاسىن كوزبەن كورگەنى كوپشىلىككە ۇلكەن وي تاستادى. كەيبىر شەنەۋنىكتەردەي شىرەنبەي, قاراپايىم حالىق سەكىلدى كولىكپەن 70 شاقىرىمداي جول ءجۇرۋى ەلباسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىن كورسەتسە كەرەك. تاريحىمىزدى جاڭعىرتىپ, مادەني مۇرالارىمىزدى ءتۇگەندەۋگە دە ۋاقىت ءبولىپ, بەيبارىس سۇلتاننىڭ ومىردەرەگىن ىزدەستىرىپ, تۋعان جەرىنە دانا بوپ ورالۋىنا, داماسكىدەگى مەشىتىن قايتا جاڭعىرتۋعا دا ۇيىتقى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مۇنىڭ بارىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك», دەپ ورىندى ايتىپ ءجۇر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرى ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات. مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىقتاپ, الەمگە تانىلۋىمىزعا تاۋەلسىزدىك جەلى بولىپ تارتىلدى ەمەس پە!
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەسەيدىك
بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
اتىراۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى جولداسبەك شوپەعۇل.
