جاڭا نارىق جانە جاڭا مۇمكىندىكتەر

«ماسلو-دەل» كومپانياسىنىڭ ءونىمى قىتاي نارىعىنا شىقتى ماي جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەتىن وتاندىق كومپانيانى قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى قولدادى «ماسلو-دەل» كومپانياسى 1999 جىلى قۇرىلعان. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا كاسىپورىننىڭ 4 زاۋىتى, 21 فيليالى بار. شتات­تىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى ەكى مىڭنان اسادى. ءوندىرىس ورنى بۇگىندە وسىمدىك مايىن, سارى ماي, مارگارين, كەتچۋپ, مايونەز, قويۋلاتىلعان ءسۇت دايىندايدى. ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن ەلىمىزدەگى بۇل ءىرى زاۋىتتىڭ جۇمىسى تۋرالى كومپانيانىڭ نەگىزىن قالاعان باس ديرەكتور پاۆەل سەليۆانوۆ ايتىپ بەردى.   

داعدارىستى ەڭسەرۋ تاسىلدەرى

– پاۆەل گەننادەۆيچ, قازاق­ستاندىق ەكونوميكانى تىعى­رىققا تىرەگەن 2016 جىلدى كوم­پا­نيالارىڭىز قانداي ءناتي­جەمەن اياقتادى؟ – ەڭ قىزىعى, بۇل داعدارىستان ءبىز ءساتتى شىقتىق. وعان بىرقاتار فاكتورلار اسەر ەتتى. بىرىنشىدەن, قازاقستاندىق نارىقتان, اسىرەسە, ءسۇت ءوندىرىسى سەكتورىنان بىرنەشە رەسەيلىك كومپانيا كەتتى دە, وزىمىزگە ورىن بوسادى. ەكىنشىدەن, ءبىز ساتۋ تەحنيكاسىن, ساۋدا ساپاسىن جاقسارتۋدى قولعا الدىق. ءۇشىن­شىدەن, كادر­لارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى, ءاربىر قىز­مەتكەردى جان-جاقتى وقىتۋدى جولعا قويدىق. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, ءوسىپ-وركەندەۋىمىزگە سەپ بولدى. جالپى, 2016 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى جاعدايدى الىپ قاراساق, تاۋارلار توبى بويىنشا ءتۇسىم كو­لەمى – 50%-عا, ساۋدا-ساتتىق كولەمى – 38%-عا ءوستى. ياعني, قاراشا ايىن­داعى كورسەتكىش بويىنشا ساۋ­دادان 25 ميللياردتان استام تەڭگە تۇسكەن. رەسەيلىك وندىرۋشىلەردىڭ ازايعانى تابىستى بولۋىمىزدى جە­ڭىلدەتتى. الايدا, ولار نا­رىقتا بولعان كۇننىڭ وزىندە دە, ءبىز جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك. – «ماسلو-دەل» كومپا­نيا­سىنىڭ قازاقستان نارى­عىنداعى ۇلەسى قانشا؟ – 2016 جىلى قازاقستان نارى­عىنداعى ءبىزدىڭ ونىمدەردىڭ قۇنى 213 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ياعني, بۇل نا­رىقتىڭ 11%-ى دەگەن ءسوز. ال بەلگىلى ءبىر تاۋارلاردىڭ ۇلەسىمەن ەسەپتەسەك, ماسەلەن, قويۋلاتىلعان سۇتپەن قامتۋ بويىنشا, ءبىز كوش باستاپ كەلەمىز. – ال «ماسلو-دەل» كومپا­نياسىنىڭ ەكسپورتتاعى احۋالى قانداي؟ – 2016 جىلى ەكسپورت كولەمى ەكى ەسەگە ۇلعايدى. وتكەن جىلى شەتەلگە 2 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ساتساق, بيىل ول كورسەتكىش 4,3 ميللياردتى قۇرادى. بۇل ناتيجەگە ەكسپورتتى قارجىلاندىرعان «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ قولداۋىمەن قول جەتكىزدىك. حولدينگ قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى ارقىلى بىزگە 3 جىلعا 6-8% جىلدىق وسىممەن 3 ملرد تەڭگە قارىز بەردى. ءسويتىپ, ەكسپورت احۋالىن جاقسارتتىق. – قاي جاققا جانە قانداي ءونىم ەكسپورتتادىڭىزدار سوندا؟ – ءبىز باسىندا, نەگىزىنەن, ورتا ازيا ەلدەرىمەن جۇمىس ىستەدىك. ءتا­جىكستان, قىرعىزستان, وزبەك- س­تان­­­­­­عا مارگارين, قويۋلاتىلعان ءسۇت ساتتىق. ەندى قىتايعا جول اشىلىپ وتىر. ول جاقتا ءبىزدىڭ دايىن ماي ونىمدەرىمىزدى ساتاتىن ەنشىلەس كاسىپورىن قۇرىلدى. اسپاناستى ەلىنە, اسىرەسە, مارگارينىمىز قاتتى ۇناعان سياقتى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, باق ارقىلى ۇكىمەتكە ءوتىنىش بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىزدىڭ زاۋىتتاردى قىتاي ستاندارتتارىنا ساي سەرتيفيكاتتاۋ ءۇشىن قىتايلىق ارىپتەستەرمەن جۇمىس ىستەپ, جاردەمدەسسەڭىزدەر ەكەن. قحر كارانتيندىك جانە سەرتيفيكاتتاۋ قىزمەتى ءبىزدىڭ ءوندىرىس ورىندارىنا اۋديت جاساۋى ءتيىس. ەگەر سول تەكسەرىستەن وتسەك, قى­تاي نارىعىنا ءسۇت ونىمدەرىن دە تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ازىرگە, بۇل تاۋارلاردى قىتايعا جىبەرۋگە تىيىم سالىنعان. – قازاقستاننىڭ دامۋ بان­كى­نەن العان قارىزدى نەگە جۇم­سا­دىڭىزدار؟ – ول قارجىعا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزات ساتىپ الدىق. ءبىز نەگىزىنەن مايلى داقىلداردى ساتىپ الۋ ماقساتىندا قارجى­لاندىرىلدىق. ءوزىمىزدىڭ قولداعى بار قاراجاتىمىز تەك ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە عانا جەتەتىن. ال قازاقستان دامۋ بانكى بەرگەن قارجى تاۋارلارىمىزدى قىتايعا ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك اشتى. باسىندا ءبىز قحر-عا ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتامىز دەپ ويلا­عان جوقپىز. ويتكەنى, شىعىن وڭايلىقپەن اقتالمايدى. ۇزاق مەرزىمدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, قىتاي كومپانيالارى ونىمدەردى ءتۇرلى تەكسەرىستەن وتكىزەدى, سودان كەيىن اقشاسىن كەشىكتىرىپ تولەۋدى وتىنەدى. ءسويتىپ, 1 ايدان 3 ايعا دەيىن سوزىلىپ كەتەدى. سوندىقتان, ءبىز اينالىمداعى قارجىمىزدى ونداي تاۋەكەلگە تىگە المادىق. ال قدب-نىڭ كومەگىمەن جاعداي جاقساردى. اشىعىن ايتقاندا, دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىنسىز قىتايعا تاۋارلارىمىزدى ەكسپورتتاي المايتىن ەدىك. – پاۆەل گەننادەۆيچ, قازاق­ستاندا وسى جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءوستى, باعا قىمباتتادى. سىزدەرگە دە ءوز تاۋارلارىڭىزدىڭ باعاسىن كوتەرۋگە تۋرا كەلدى مە؟ – ءبىز نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەگەر احۋالعا ىلەسىپ, باعانى كوتەرمەسەك, ۇتىلامىز. ءبىزدىڭ موينىمىزدا دا ناقتى مىندەتتەر بار عوي. جانار-جاعارماي باعاسى ءوستى, قىزمەتكەرلەر دە جالاقىسىن كوتەرۋدى سۇرايدى. مىنە, سول ماسەلەنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, ءتۇيىنىن تارقاتۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى رەسەي­لىك وندىرۋشىلەر تاراپىنان دا ايتارلىقتاي قىسىم بولدى. ماسەلەن, جىلىنا 1,5 ملن تونناعا دەيىن وسىمدىك مايىن ەكسپورتتايدى ولار. باتىس سانكتسيا سالعان ۋاقىتتا بۇكىل تاۋارىن ماڭايداعى نارىققا جىبەردى. ياعني, بۇرىن ونىمدەرىن ەۋروپاعا ساتۋشى ەدى, ەندى تەك قازاقستان مەن وزبەكستانعا جونەلتتى. جانە باسەكەلەستەرىن ىعىستىرۋ ءۇشىن تاۋارلارىنىڭ باعاسىن ارزان­داتتى. ءبىز باعا سوعىسىن جاسامادىق, جاعدايعا قاراي ءوز ءتىرشىل­ىگىمىزدى جالعاستىردىق. ەگەر باسەكەلەستەرىمىزدىڭ ساياساتىمەن ساناسساق, كومپانيامىزدىڭ ءحالى ناشارلايتىن ەدى. – كومپانيا شەتەلدىك شيكى­زاتقا قانشالىقتى ءزارۋ؟ – ءبىز ءسۇت, مايلى داقىلدار وندىرەتىن وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن قارىم-قاتىناس جاساپ, بارىنشا يمپورتقا تاۋەلدى بولماۋعا تالپىندىق. بيزنەستىڭ وسى مودە­لىمەن كوپ جىل جۇمىس ىستەدىك. 2003 جىلدان باستاپ مايلى داقىلداردى وڭدەيتىن زاۋىت, ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر سالا باستادىق (بۇگىندە بۇل نىساندار سانى 20-عا جەتكەن). سوندىقتان, ءبىز ساتىپ الاتىن شيكىزاتتار تىزىمىندە قازىر تەك ەلىمىزدە جوق زاتتار عانا بار. مىسالى, ءتۇرلى دامدەۋىشتەر, پالما مايى سياقتى ەكزوتيكالىق مايلار, وراۋىشتار دەگەندەي. وسىلايشا, كومپانيا وندىرىسىندەگى يمپورت كولەمى 8-10%-دى عانا قۇرايدى. بۇل يمپورتتى ازايتۋ ساياساتى ءبىزدىڭ تابىستى بولۋىمىزعا كومەكتەستى. – قازىر قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. كاسىپكەرلەردىڭ كوبىسى وسى سالاعا ۇمتىلۋدا. وسى ورايدا, سىزگە وتاندىق شيكى­زات جەتكىلىكتى مە؟ الدە ءوندىرۋ­شىلەردى ىنتالاندىرىپ وتى­رۋعا تۋرا كەلە مە؟ – ءبىز ماي وندىرىسىندە اردا­گەرمىز, بۇل سەكتور ءبىز ءۇشىن جاڭا ەمەس. ءسۇت جانە ماي ءوندىرىسى سالاسىندا مىقتى ساراپشىمىز, ماسەلەنى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, تالداي الامىز دەسەم دە ارتىق ەمەس. ارينە, باسەكەلەستىك ورتا نىعايۋدا. قازىرگى ءسۇت وندىرىسىندەگى قۋاتىمىز شيكىزات كولەمىمەن تەپە-تەڭ. ياعني, شيكىزات جەتكىلىكتى. ەگەر, ءسۇت قابىلداۋدى ۇلعايتساق, وندا زاۋىتتىڭ دا قۋاتىن ارتتىرۋعا تۋرا كەلەدى. جالپى, قازىر راسىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كوپ وزگەرىس بار. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت ءسۇت وڭدەۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى كرەديتتەر بەرىپ جاتىر. بۇرىن تەك ءسۇت وندىرەتىندەر ەندى ونى وزدەرى وڭدەي باستادى.  

ۇلت دەنساۋلىعى جانە شارۋا قوجالىقتارىن قولداۋ

– تاياۋدا عانا نارىققا جاڭا تاۋارلارىڭىز – O’Live اتتى راپس مايىن شىعاردىڭىزدار. جال­پى, بۇل ءونىم قازاقستاندىق­تاردىڭ ءداستۇرلى اس-اۋقا­تىندا جوق. سىزدەر سوندا وتانداس­تا­رىڭىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ءتىزى­مىنە جا­ڭالىق ەنگىزۋدى ماقسات ەتتى­ڭىزدەر مە؟ – ءبىز راپس مايىن وندىرەمىز, وڭدەيمىز, سەبەبى, ول كۇنباعىس مايىنا قاراعاندا پايدالى. ەگەر ەۋروپاعا زەر سالساڭىز, ولاردىڭ نارىعىندا راپس مايى 80 پايىزدى قۇرايدى. اسىرەسە, ءزايتۇن وسپەيتىن سولتۇستىك ايماعىندا, مىسالى, گەرمانيادا وسى راپس مايى كەڭ تارالعان. ونىڭ ۇستىنە راپس مايى ارزان, ءارى قىشقىلدىلىق جاعىنان كۇنباعىس مايىمەن سالىستىرعاندا جاقسىراق. قازاقستاندا كۇنباعىس مايىنان وزگە ماي جوق سياقتى ۇعىم قالىپتاسقان. كوبىسى ونى مايلاردىڭ ەتالونى سانايدى. الايدا, راپس مايى ەلىمىزدە وندىرىلەدى, تۇتىنۋشىعا پايدالى. ويتكەنى, ونىڭ قۇرامىندا 11 پايىز ومەگا-3 قىشقىلى بار. ەرتەرەكتە بالاعا وسى قىشقىلدىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بالىق مايىن بەرەتىن. قازىر ونى ەشكىم قولدانبايدى, ال راپس مايى اعزانى ومەگا-3-پەن قامتاماسىز ەتە الادى. تۇيىندەي ايتساق, بۇل ماي ۇلت دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى. – ءسىز وندىرۋشىلەردى راپس وسىرۋگە ۇگىتتەدىڭىز بە؟ الدە نا­رىقتا وسى مايدى وندىرۋگە ۇسى­نىس بولدى ما؟ – كومپانيانىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, كەزىندە مايلى داقىلداردى ءوزىمىز وسىرۋمەن اينالىستىق. ءبىزدىڭ 145 مىڭ گەكتار جەرىمىز بولدى. جارتىسىنا مايلى داقىلدار ەكتىك. كەيىن ءونىمدى وڭدەيتىن زاۋىتتار سالۋدى قولعا الدىق. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارى راپس مايىنىڭ تيىمدىلىگىن بايقاپ, ونى وسىرە باستادى. 2011 جىلى ءبىز بۇل بيزنەستەن كەتتىك, جەردى ساتتىق. تەك وڭدەۋمەن اينالىسۋدى ماقسات ەتتىك. ول كاسىپتەن ۇناماعاندىقتان, ياكي, پايداسى از بولعاننان الىستاعان جوقپىز. تەك كومپانيانىڭ اينالىمىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى باستاپقىدا 10%, سوسىن 15%-دى قۇرادى. سوندىقتان, ءبىز ولاردى وڭدەۋمەن, ساتۋمەن اينالى­سۋدى ءجون كوردىك. ياعني, ءبىز شيكى­زات ءوندىرۋ ميسسياسىن تولىق باعىن­دىردىق, سوسىن ول نارىقتان كەتتىك.  – الايدا, سىزدەر جوم ءوندىرىپ, ساتۋدان باس تارتقان جوقسىزدار. نارىقتا ونى ساتىپ الۋشىلار بار ما؟ – جوم – وتە قۇنارلى اقۋىزدى ءونىم.  قۇرامىندا 40-47% پروتەين بار. ال مىسالى, بيداي جەمىندە ول 10-11% عانا كەزدەسەدى. الايدا, جىل سايىن قازاقستاندا وسىرىلگەن 500 مىڭ تونناعا جۋىق جوم تولىعىمەن شەتەلگە ەكسپورتتالادى.  وكىنىشكە قاراي, جومدى وتانداستارىمىز تۇتىنبايدى. ولار مالعا جوم ەمەس, جەم بەرگەندى ءجون كورەدى. وسى ورايدا, مال شارۋاشىلىعى سالاسى اقساپ تۇر. جوم مالدىڭ تەز ەت الۋىنا, سەمىرۋىنە سەپ. ءبىزدىڭ كومپانيا 12 ملن تەڭگە شىعىنداپ, شارۋا قوجالىعى يەلەرى ءۇشىن مالعا جومنىڭ پايداسى تۋرالى ارنايى ادىستەمەلىك كىتاپشا دا جازىپ, شىعاردى. زەرتتەۋ جاساعانىمىزدا, 2 اي بويى جوم جەگەن سيىرلاردىڭ سۇتتىلىگى 30%-عا ارتقان. ءارى قاراي قاراپايىم اريفمەتيكامەن ەسەپتەي بەرىڭىز. قازاقستاندا 6 ملن ساۋىن سيىر بولسا, ودان جىل سايىن 5 ملن توننا ءسۇت جينالادى. ال, جوم بەرۋ ارقىلى بۇل كورسەتكىشتى 7,5 ملن تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن ارينە, 2,5 ملن توننا جومدى سىرتتان ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. باعاسى دا ارزان ەمەس. بىراق, ەسەپتەسەڭىز, پروتەين مەن نارلىلىك جاعىنان جەمنەن ەكى ەسە ارزان, ءتيىمدى جانە سۇتتىلىكتى ارتتىرادى. وكىنىشكە قاراي, جومنىڭ پايداسىن كوپ فەرمەرلەر ۇعىپ جاتقان جوق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ جوم تولىعىمەن شەتەلگە, ونىڭ ىشىندە رەسەيگە ساتىلۋدا. اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان»