كوررۋپتسيا جۇگەندەلىپ كەلەدى

ەل بولىپ ەڭسەمىزدى كوتەرگەنىمىزگە, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ, بارشا الەمگە تانىلعانىمىزعا نەبارى جيىرما بەس جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇل تاريح ءۇشىن از ۋاقىت بولسا دا, سول ءبىر تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر قازىرگى تاڭدا ءبىر-ءبىر وتباسىنىڭ اكەسىنە, اناسىنا اينالىپ, ءبىر-ءبىر شاڭىراققا يە بولىپ وتىر. دانا بابالارىمىز ەلدىكتى قالىپتاس­تىرۋ باعىتىندا كوپتەگەن دانالىق سوزدەر قال­دىرىپ كەتكەن بولاتىن. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ناقىل ءسوزدى تۋ قىلىپ ۇستا­عان تولە بي, قازىبەك پەن ايتەكە بيلەر قارا قىلدى قاق جارىپ, تۋرا جولدان اينىماعان. سوعان وراي «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن جاقسى ءسوز بار. تۋرا جولدان اينىماي, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا ءاربىر قازاقستان ازاماتى ۇلەسىن قوسار بولسا, دامىعان 50 ەل ەمەس, ال­عاشقى وندىقتان كورىنەرىمىز اقيقات. ول ءۇشىن ەلباسى تاراپىنان مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋ جولىندا جاسالىپ جاتقان ءومىر­لىك ماڭىزى جوعارى باعدارلامالار مەن جوبالاردى قولداي وتىرىپ, قاتەرلى ىندەت – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولىندا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ» ىسكە كىرىسۋىمىز قاجەت. بۇگىندە قوعامنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىرعان جەمقورلىق ءسوزى (corruptio) لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «ساتىپ الۋ» ماعىناسىن بەرەدى. 1989 جىلى الەمنىڭ دامىعان 37 مەملەكەتى حالىقارالىق بيزنەستەگى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويدى. قازاقستان سول كونۆەنتسياعا قوسىلا وتىرىپ, 1998 جىلى 2 شىلدەدە تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنا­ما­لارىنا سايكەس, سىبايلاس جەمقور­لىق قىلمىسقا, نەگىزىنەن, لاۋازىمدى قىلمىستار جاتاتىنى بەلگىلى. جالعان اقپارات بەرۋ, ەكى تاراپتىڭ ىمىراشىلدىق ارەكەتى جانە قىزمەتتىك لاۋازىمدى جەكە باس مۇددەسىنە پايدالانا وتىرىپ قىزمەتتىك جالعاندىق جاساۋ, پارا بەرۋ, الۋ ءتارىزدى ىستەر قازىرگى قوعامنىڭ كەسەلى. سوندىقتان قوعام دەرتىنە اينالعان سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءبىر نەمەسە ەكى ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىنىن, مۇنىمەن بۇكىل قوعام بولىپ كۇرەسۋ قاجەت ەكەندىگىن ەلباسىمىز حالىق الدىندا از ايتىپ جۇرگەن جوق. بۇعان قوسا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ ماقساتىندا كوپتەگەن باعدارلا­مالار مەن قاۋلىلار شىعارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلعى جارلىعى نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىندا قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى» قاۋلى شىعارىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكiمەتi 2011 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى iس-قيمىل جونiندەگi 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاما بەكiتتى. ال 2014 جىلى پرەزيدەنت جارلىعى­مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ستراتەگياسى» بەكىتىلدى. بۇل بەس بولىمنەن تۇراتىن باعدارلا­مادا وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلعان. ءاسى­رەسە, باعدارلاماداعى «ءتۇيىندى باعىتتار, نەگىزگى تاسىلدەر جانە باسىم شارالار» اتتى بولىمىندە قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تارماعى قاراپايىم حالىق اراسىندا قىزۋ قولداۋعا يە بولۋدا. دەمەك, ناتيجە دە جوق ەمەس, بار. ءبىر ماقتاناتىن جەرىمىز, حالىقارالىق سا­راپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, قازاقستان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ دەڭگەيى جونىنەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە الدىڭعى ورىندا كەلەدى ەكەن. بۇل, ارينە, قۋانارلىق جاعداي.  ءسابيت پارمەنقۇل, وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولو­گيا­لىق قورىق-مۋزەيى ارحەولوگيا جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى