تاراز تارتىمدى قالاعا اينالادى

تارازدى 2000 جىلدىق تاريحى بار, ەجەلگى ءارى جاسارعان قالا دەپ جاتامىز. ەجەلگى شاھار ەكەنى راس, جىل وتكەن سايىن جاسارىپ, جاڭارىپ جاتقانى دا شىندىق. ەلباسى پارمەنىمەن بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستاننىڭ وبلىس­تارى مەن استانا جانە الماتى قالالارى كومەككە كەلىپ, قالانى جۇماقتىڭ تورىنە اينالدىرىپ جىبەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سالتاناتتى جاعدايدا اشقان «كونە تاراز» تاريحي-مادەني ورتالىعىنداعى ەجەلگى قالانىڭ ورنى سان عاسىردان سىر شەرتەدى. «قاراحان» كەسەنەسىنىڭ تۇسىنداعى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن گۇلزارلار مەن قالانىڭ باتىسىنان ورىن تەپكەن كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ەسكەرتكىشتەرى قانداي! تارازدىڭ شىعىسى مەن باتىس تۇسىنداعى قالالىقتار «بۇكىر» كوپىر اتاپ كەتكەن اۆتوكولىك وتكەلدەرى بۇگىندە وزىنشە ءبىر انسامبل. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساياباعى بىرنەشە جىلدان بەرى تارازدىقتار مەن قالا قوناقتارىنىڭ سەرۋەندەيتىن, عاجايىپ ورنىنا اينالدى. الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن جاڭاتاس-قاراتاۋ باعىتىنان كەلەتىن جول بويىنداعى قالاعا ەنەر تۇسقا ورناتىلعان ەڭسەلى قاقپالار دا كوركەمدىگىمەن تارازدىڭ اتىن اسپانداتىپ تۇر. «استانا» جانە «بايتەرەك» شاعىن اۋداندارىنداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىساندار دا قالا اجارىن ودان سايىن اشا تۇسكەن. كوشە بويلارىن جوندەۋ, باسقا دا نىسانداردى ارلەۋ, جاڭالاۋ جۇمىستارى جىل سايىن جالعاسىپ جاتادى. بيىلدىڭ وزىندە وسىنداي 19 نىسان قالپىنا كەلتىرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىنە تارتۋ رەتىندە جاقىن ارادا قالالىقتار مەن قوناقتاردىڭ كوزايىمىنا اينالاتىن تولە بي داڭعىلى مەن ءال-فارابي كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى «گۇلدەنگەن قازاقستان» مەموريالدى كەشەنى توتىداي تارانعان تارازدى ودان سايىن كوركەيتە تۇسەدى. وسىنداي جاسارىپ, جاڭارىپ جاتقان قالادا حالىق سانى نەگە كوبەيمەيدى؟ ءتىپتى, انا جىلى تاراز قالاسىنىڭ باس جوسپارى بەكىتىلگەندە بايزاق جانە جامبىل اۋداندارىنا قاراپ كەلگەن قالا ماڭىنداعى بىرقاتار ەلدى مەكەندەر مەن ساياجايلار وبلىس ورتالىعىنا ەنگەنىمەن تۇرعىندار سانى 400 مىڭعا دا جەتپەدى. قايتا 2009 جىلى قالادا 380 مىڭ ادام تۇرسا, وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنەن العان مالىمەتكە قاراعاندا بيىلعى 1 شىلدەگە وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ سانى 364 مىڭ 172 ادام عانا. دەگەنمەن, بۇل ساننان از-كەم اۋىتقۋشىلىق بولار, ءبارىبىر 400 مىڭعا ماڭايلامايدى. ال الماتى مەن استانا قالالارىنان كەيىن تۇرعىندار سانى جاعىنان ءۇشىنشى ورىن الاتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – شىمكەنت قالاسىندا 886 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى ەكەن. الداعى ەكى-ءۇش جىلدا قازاقستانداعى ءۇشىنشى ميل­ليونەر قالا اتانباق. بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەپ كەتتى دەۋگە بولماس. ماسەلەن, قالانىڭ تابيعي وسىمىنە توقتالار بولساق, بۇرناعى جىلداردى ايتپاي-اق بىلتىر – 1452, ال بيىلعى 1 شىلدەگە دەيىن 1497 نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشقان. ءتىپتى, ەگىزدەر, ۇشەمدەر دە ومىرگە كەلىپ جاتادى. «ءومىر بار دا, قازا بار», بىلتىر – 576, بيىل – 741 قالا تۇرعىنى قايتىس بولىپتى. ارينە, ءومىر بولعان سوڭ, كوشى-قون پروتسەسى توقتامايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان العاشقى جىلدارى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ەسىكتەرى ايقارا اشىلعان تۇستا تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارعان تارازدىقتاردىڭ ورنىن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قانداستارىمىز ەسەلەپ تولتىرىپ جاتقان جوق پا؟! بۇرىن جامبىل اۋدانىنا قاراپ كەلگەن قالا ىرگەسىندەگى شاعىن مەكەندەردە شەتەلدەردەن كەلگەن قانداستارىمىز از ەمەس. وسى جەردە ءبىر وي تۋادى. «دنەپرو» ۋك­راين مادەني ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى فەدور كليمەنكو مەن №40 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق نەمىستەر قوعامى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر گيبنەر قازاقستاندى وتانىم, تارازدى تۋعان قالام دەيدى. ولار مۇنداي جۇرەكجاردى پىكىرلەرىن مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە اركەز ايتىپ كەلەدى. فەدور مەن الەكساندر سياقتى تاراز قالاسىنىڭ كوركەيۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى قانشاما!؟ تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى مەكەمەسىنە بيىل 3989 ادام جۇمىس ىزدەپ كەلىپتى. بارلىعى 4152 ادام جۇمىسپەن قامتۋدىڭ الەۋمەتتىك شارالارىمەن قامتىلسا, ونىڭ 627-ءى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ-2020 جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا قاتىسقان. 3152 تارازدىق تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسقان. جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان 3006 بوس جۇمىس ورىندارى تۋرالى مالىمەتتەر ءتۇسىپ, 8 ايدا 6 رەت بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ جارمەڭكەسى وتكەن. مۇنداي شارا جىل سايىن جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇراتىنىن ەسكەرسەك, قالالىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋدا قاندايدا ءبىر ماسەلە تۋىنداپ وتىر دەپ تاعى دا ايتا المايسىڭ. ونىڭ ۇستىنە وبلىس ورتالىعىندا ءوندىرىس ورىندارى دا كوپتەپ شوعىرلانعان. جىل سايىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلىپ جاتقان جوبالاردان جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. قالادا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە, ساۋدا-ساتتىققا مۇمكىندىك مول. قالانىڭ تابيعاتى دا قولايلى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى دە جانعا جايلى. باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ارزان, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ورىندارداعى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ باعاسى دا تومەن. باسقانى ايتپاي-اق, قالاىشىلىك اۆتوبۋستاردا بيلەت باعاسى بار بولعانى 55-اق تەڭگە. سولاي بولا تۇرا, جۇمىس ىزدەگەن تارازدىقتاردىڭ كەيبىرى «جالاقىسى از» دەپ ۇسىنىلعان جۇمىستان باس تارتىپ جاتادى. جالاقىنى از كورەتىندەر جاس­تار اراسىندا كوپ. الايدا, ولار تارازدىڭ ارزان قالا ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيدى. مۇمكىن, «ءۇيى جوقتىڭ كۇيى جوق» دەگەندەي باسپاناعا زار بولعان ادامدار باسقا وڭىرلەرگە كەتىپ جاتىر دەسەڭ, ول دا اقىلعا سىيمايدى. قاي ءوڭىر «مىنە, ءوز ءۇيىڭ-ولەڭ توسەگىڭ» دەپ پاتەر كىلتىن ۇسىنىپ, قۇشاعىن جايىپ وتىر؟ بارلىق جەردە زاڭ ورتاق, پاتەر دەگەنىڭىز مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا رەت-رەتىمەن بەرىلىپ جاتادى. ءتۇرلى ساناتتار بويىنشا كەزەككە تۇرعاندار دا كەزەگىن كۇتەدى. پاتەر دەگەننەن شىعادى, جاقىندا رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردىڭ ءبىرى قازاقستانداعى پاتەر قۇنى ەڭ ارزان قالا دەپ تارازدى اتادى. وندا تارازدىقتار باسقا وڭىرلەردەن نەگە جايلى ءومىر ىزدەيدى؟ اماندىق بولسا توتىداي تارانعان تاراز الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تۋريستەر اعىلادى. قاراحان, ايشا ءبيبى كەسەنەلەرى, بۇرىنعى كوك بازاردىڭ ورنىنداعى اسپان استى مۇراجايى, تاعى باسقا سان عاسىرلىق جادىگەرلەر ەل كورىپ, جەر تانىپ جۇرگەن تورتكۇل دۇنيەنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىن وزىنە تارتپاي تۇرمايدى. قالاعا تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنەن قىزمەتتىڭ سان ءتۇرى پايدا بولادى, قالانىڭ بيۋدجەتى تولادى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ەسەلەپ ارتادى. سول كەزدە ۇلى دالا ەلىنىڭ ءار قيىرى قازاق ءۇشىن قۇتتى مەكەن بولعانىمەن سۇيىكتى قالاڭ – تارازعا قايتىپ, جەتە الماي جۇرمە, اعايىن! امانگەلدى ءابىل, جۋرناليست جامبىل وبلىسى