تاڭ قىلاڭ بەرە سىرتقا شىققان سەيىلبەك قارت مايدالاپ قانا جاۋىپ تۇرعان جاڭبىر تامشىلارىنان ۇيقىسى شايداي اشىلعانداي بولدى. جەردىڭ لايساڭىنان سەلت ەتپەگەن قارت بالىقشى «ە-ە, جاۋسا جاۋا بەرسىن, جەردىڭ كوگەرگەنى مالعا جاقسى عوي», دەپ ويلادى. جۇرت تا قىزىق وسى, جاڭبىر جاۋسا بولدى, جەر تىم جاقسى قۇرعاپ قالعاندا تاعى دا بالە بولدى عوي دەيدى. ءبارى دە تەڭىزدىڭ قايتا ورالعانىنىڭ ارقاسى عوي. ايتپەسە, سوناۋ 90-جىلداردى ەلەستەتىپ كورشى. جەرگە ءبىر تامشى دا تامباي, قۇمدى داۋىل كۇندىز-ءتۇنى بۇرقىراپ جاتاتىن.
تاڭعى اۋادا ىقتاسىن جەردەن ورىن تاپقان سەيىلبەك قارت ءومىر جولىن ءبىر ەلەستەتىپ وتكەندەي بولدى.
...ءيا, ءومىر بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, بالىقشى ەسكەگىن قولدارىنا ۇستاعان تەڭىز جاعاسىنداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تەڭىز تارتىلعان سوڭ توقىراپ قالعانداي ەدى. سىر بويىنداعى قاراتەرەڭ, قاراشالاڭ, بوگەن جانە تەڭىز جاعاسىنداعى جامبىل, اقەسپە ەلدى مەكەندەرىندە جاپپاي كوشۋ باستالدى. سول كەزدەرى عوي, كىشكەنتايىنان بىرگە ءوسىپ, تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىنىمەن بىرگە الىسىپ بالىق اۋلاعان دوسى بيسەنباي مارقۇمنىڭ تاڭ ازانمەن جەتىپ كەلىپ, ايتار ءسوزىن ايتا الماي بوساعادا كىبىرتىكتەپ تۇرعانى.
– سەيىلبەك, – دەيدى داۋىسى قارلىعىڭقى شىعىپ.
– ە, نە بولدى, اسىلكۇل قۋىپ جىبەردى مە ازانمەن.
– كوشەتىن بولدىم...
سەلك ەتە قالدى. بىرەۋ ۇستىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي قالتىراعان سەيىلبەك قولىنداعى كەسەسىن داستارقانعا ءدۇرس ەتكىزىپ قويا سالعان.
– نە دەيسىڭ, جاۋ شاپتى ما سوندا. بار, بار, كوش. جۇماقتىڭ ءتورىنە شىعاتىن بولساڭ كەتە بەر. كورەسىڭ ءالى, ارال قايتىپ قالپىنا كەلسە, ءبارىڭ دە قايتا اينالىپ كەلەسىڭدەر. قاڭباققا ۇقساپ دومالاپ جۇرگەندەرىڭدى كورەرمىن سوندا.
– ەندى قايت دەيسىڭ. جالعىز بالاعا جۇمىس جوق. ولاردان قالىپ مەن قايدا بارامىن.
– جارايدى, جولىڭ بولسىن (رەنىشپەن ايتىلدى).
ءىشىپ وتىرعان شايىن ءۇزىپ تاستاعان سەيىلبەك قورا تۇكپىرىندەگى ءشوپكە وراپ تاستالعان قارا قايىقتىڭ قاسىنا كەلدى. تالاي قيىنشىلىقتا پانا بولىپ, قازانىن قايناتقان قارا قايىققا كەلگەندە بار اشۋى تارقاپ كەتكەندەي. مەنىكى نە, كىمگە وكپەلەپ ءجۇرمىن وسى. ەرتەڭ تەڭىز كەلەر, ال قارا قايىقتان ايىرىلسام, نەمەرەلەرىمە نە تابىستاپ كەتەمىن سوندا.
وي شىرماۋىنا ءتۇسىپ كەتكەن سەيىلبەك «اتا, شاي ىشەيىك!» – دەگەن كەلىنىنىڭ داۋسىن ەستىگەندە جاڭبىرلى اۋادا ۇزاق وتىرىپ, جاۋراڭقىراپ قالعانىن سەزدى. ۇيگە كىرىسىمەن نەمەرەلەرىن ىزدەپ ەدى, كومپيۋتەر تۇرعان بولمەگە كەتىپتى. «زاماننىڭ جەتىلگەنى عوي», – دەدى. سول جىلدارى مىناداي ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەديدار تۇرماق, اق-قارا ءتۇستى تەلەۆيزوردىڭ ءوزى دۇرىس كورسەتپەيتىن. قازىر نە, كەز كەلگەن ۇيدە «وتاۋ-تۆ», كەز كەلگەن ءۇيدە كومپيۋتەر. اۋىز سۋ ءۇيدىڭ ءىشىندە سارىلداپ تۇر. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ استىندا ماشينا. ارالعا بۇرىن شارۋاڭ بولىپ شىعا قالساڭ, ءۇش كۇن ءجۇرەتىنسىڭ, بۇگىندەرى اركىم ءوز ماشيناسىمەن ءبىر كۇندە زىر ەتە قالادى.
بالىقشى بولىپ جۇرگەنىندە وبلىستىق ماسليحاتقا ەكى رەت قاتارىنان دەپۋتات بولدى. ارال تۋرالى شارالارعا تالاي قاتىسسا دا, ىشتەي ارالدىڭ قايتىپ ورالاتىنىنا سەنبەيتىن. ءبارى دە – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارقاسى.
1989 جىلى 1 اقپاندا قىزىلوردا قالاسىندا ارال پروبلەمالارىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كەڭەس ءوتتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ول كەزدە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزى. ايتپاقشى, سول جيىندا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان گەننادي كولبين دە بولدى. ن.ءا.نازارباەۆ مىنبەردە تۇرىپ, ارال تۋرالى شەشىلە ءسويلەگەن.
مىنە, سول ءبىر قيىن شاقتان باستاپ ەلباسىمىز ارالدى ءبىر ءسات ەسىنەن شىعارعان ەمەس. بۇكىل الەم حالقىنىڭ نازارىن ارالعا قاراي بۇردى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىن ارال پروبلەماسىنا بايلانىستى قىزىلوردا قالاسىندا كەزدەسۋگە شاقىردى. ارالدى قۇتقارۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرىلدى.
ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ورتالىق الاڭدا بۇل ءماسليحاتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, ءبىزدىڭ كۇشىمىزدىڭ بىرلىكتە ەكەنىن ايتقان. سەيىلبەكتىڭ سول كەزدەگى جاڭالىقتاردان تۇسىنگەنى, ارال تاعدىرى تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاسىرەتى ەكەنىن, ونى قازىردەن باستاپ قولعا الماساق, كەلەشەكتە كەش بولاتىنىن ەلباسىمىزدىڭ باسا ايتقانى بولدى. ارال ادامدار قولىنان جاسالعان كەمشىلىك بولسا, سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىراتىن كۇن جەتكەنىن ۇققان سەيىلبەك قارت سول كۇندەردەن باستاپ الداعى كۇندەرگە جاقسىلىقپەن قارايتىن.
قارت بالىقشى سەيىلبەك بورانباەۆ تا سول كەزدەردەگى ارال ءۇشىن شارق ۇرعان ەلباسىنىڭ تالاي باستامالارىنا كۋا بولدى. ارالدىقتارعا تازا اۋىز سۋ كەلۋىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسىنىڭ قاسىندا تۇرىپ, قولىن دا العان. ول دا ءبىر تاريحتا قالاتىن كۇن. ارالعا كەلگەن بۇلاقتىڭ سۋىنان العاش ءدام تاتقان پرەزيدەنتىمىز:
– مىناداي تازا دا ءدامدى سۋ قازاقستاندا جوق, – دەگەن. سول تازا سۋ قازىر ارال مەن قازالىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە ءار ۇيگە تارتىلىپ تۇر. يىناعاشپەن سىرداريادان سۋ تاسيتىن كەلىندەر قازىر ەش جەردە جوق. عاسىر قۇرىلىسىنا اينالعان تەڭىزدى ەكىگە ءبولۋ ارقىلى ارال قالاسىنا اپارۋ جوباسىن ءوز كوزىمەن كورگەن بالىقشى سەيىلبەك ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ەلباسىنا شىن جۇرەكتەن ريزا.
تاريحى تاۋەلسىزدىكتەن باستاۋ العان ارال جوباسى ارقاسىندا قۇردىمعا كەتە جازداعان ارال تەڭىزى بۇل كۇندە قايتا قالپىنا كەلگەندەي. شاعالا شۋلاعان, بالىعى تۋلاعان ارالدىڭ بايلىعى لەزدە-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتىپ, بۇل كۇندەرى جەر-جەردەن كەلىپ بالىق اۋلاپ جاتقاندار جەتەرلىك. تەڭىز جاعاسىنداعى كوشكەن ەلدەر قايتا ورالىپ, ۇيلەر سانى بۇرىنعىدان دا وسە تۇسكەن.
پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باستاماسىمەن بۇگىندە كەز كەلگەن اۋىلدا ەكى قاباتتى تيپتىك مەكتەپ بار. «وسىنىڭ ءبارى ءتۇسىم سياقتى, – دەيدى سەيىلبەك قارت. – مۇنداي بولادى دەپ كىم ويلاعان». اتتەڭ, وسىنى بيسەنباي دوسى كورە المادى. كوكشەتاۋعا كوشىپ بارعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ اۋىرىپ, دۇنيەدەن وزدى. انە, تەڭىزدە تۋعاندارعا تەڭىزدىڭ اۋاسى بولماسا جاقپايدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى ىشىندە ارال ادام تانىماستاي وزگەردى. كوشەنىڭ ءبارى اسفالتتالعان, ورتالىق الاڭدار گۇل باققا اينالعانداي. سونىمەن بىرگە, ءار ءتۇرلى مونۋمەنتتىك ەسكەرتكىشتەر قالا كوركىن اشىپ تۇر. ءاربىر ۇيدە گاز. قالانىڭ دا, دالانىڭ دا تۇنگى كوشەلەرى سامالاداي جارقىرايدى.
سەيىلبەك قارت اۋلاسىنا قارايدى دا, «ءتفا, ءتفا», دەيدى. ءبىر جۇك ماشيناسى مەن ءبىر جەڭىل ماشينا قوسارلانىپ تۇر. قازىر اۋىلدا بۇرىنعى مىجىرايعان ۇيلەر كوپ كەزدەسپەيدى. كىلەڭ توبەسى قاڭىلتىرلانعان بوياۋلى ۇيلەر. وسىنىڭ ءبارى تەڭىزدىڭ ارقاسى.
ال تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرگەن ەلباسىنىڭ يدەياسى. سول كىسىنىڭ دامىل تاپپاي شارق ۇرعانىنىڭ ارقاسى. قارت بالىقشى سولاي ويلايدى. جالعىز ول ەمەس, بۇكىل ارال حالقىنىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆقا العىسى شەكسىز. ايتپەسە, اناۋ ۇلى تەڭىزدى ورتاسىنان قاق ءبولىپ بوگەت سالۋعا ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالاماس ەدى. ەندى, مىنە, سول بوگەتتىڭ ءۇستى ايناداي جول. بۇرىن اقەسپە, قۇلاندى جاقتارعا ارالدى اينالىپ باراتىن بولسا, قازىر تەڭىزدىڭ ورتاسىمەن تىكەلەي جەتەدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنعان ارال تەڭىزىن بوگەۋ قۇرىلىسىن, اقلاق توسپاسىن عاسىر قۇرىلىسى دەسە دە بولعانداي.
سەيىلبەك ويلايدى. سوناۋ جىلدارى كوشكەن حالىققا, مارقۇم دوسى بيسەنبايعا رەنجىپ, اۋلاسىنداعى قارا قايىعىن بالتالاپ تاستاماعانى دۇرىس بولعان. ەندى, مىنە, تەڭىز كەلگەلى جوندەلىپ, مايلانعان قارا قايىعىنا تىنىم جوق. بالاسى سارسەن سول قايىقتىڭ مىقتىلىعىن اكەسىنە كۇندە ايتىپ كەلەدى. مارقۇم ءالي ۇستانىڭ قولتاڭباسى عوي. ءبىر باسپاعىن بەرىپ سوقتىرعان.
– اعاشتارىڭ مىقتى. بۇل قايىقتى ءالى ءجۇز جىل مىنەسىڭ عوي, – دەپ ەدى. راس ەكەن. بۇگىندە سول قارا قايىقتىڭ راحاتىن بالاسى كورىپ ءجۇر. بالىقشى اۋىلدىڭ قاستەرلەپ ۇستايتىن ءبىر دۇنيەسى بار. ول – قايىق پەن ەسكەك. كوكتەمدە تىعىندارىن بىتەپ, قارا مايمەن ءبىر مايلاپ السا, كۇزدە مۇز قاتار كەزدە اۋلاسىنا اكەلىپ, ءۇستىن جاۋىپ قويادى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقالى جالعىز ارال ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارى دا ءوسىپ, گۇلدەنۋدە. مۇنى سەيىلبەك بورانباەۆ كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردان كورىپ, گازەتتەردەن وقىپ وتىر. جاقىندا وبلىس ورتالىعى قىزىلورداعا بارعان. تاڭ قالدى. بۇرىنعى قىزىلوردا ەمەس. قاز-قاتار تىزىلگەن ءزاۋلىم ۇيلەر قالا كوركىن وتە قاتتى اسەمدەپ جىبەرگەندەي. ءجۇرىپ جاتقان قۇرىلىستىڭ قارقىنى مىقتى ەكەن. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ ىسكەرلىگىنە شىن ريزا بولدى. سىردارياعا جاڭا كوپىر سالىپ جاتىر. كەلەشەك داريانىڭ ارعى بەتىنە استاناداعى سياقتى ۇيلەر سالىنادى دەيدى. «سالسىن», دەيدى سەيىلبەك قارت. قازاق كىمنەن كەم. ساياساتىمەن, ەكونوميكاسىمەن, ونەرى جانە سپورتىمەن بۇكىل الەمگە تانىلعان قازاقستان كىمنەن كەم.
وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – مىقتى ادام. تىنىمسىز ەڭبەك, تىنىمسىز ساپار. ءبارى دە ەلى ءۇشىن, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ بەيبىتشىلىگى, تىنىشتىعى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇر عوي. قىزىلوردادا ەكى-ءۇش كۇن بولىپ ۇيىنە ورالعان سەيىلبەك قارت كەمپىرىنە شارشادىم دەپ قاباتتاپ كورپە سالدىرىپ قيسايا بەرگەنى سول ەدى, الدىندا تۇرعان تەلەديدار پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاپونيادا جۇرگەنىن حابارلاپ جاتتى.
«ناعىز شارشامايتىن, ەلجاندى ادام ەكەن», دەپ ويلادى. ەكى كۇن بالالارىنىڭ قاسىندا بولىپ, قىدىرىپ قايتقان ءوزىنىڭ كەمپىرىنە «شارشادىم» دەگەنىنە ىڭعايسىزدانىپ قالدى.
اۋىل ەمەس, اۋدان, وبلىس ەمەس, بۇكىل قازاقستاننىڭ, قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىن كوزدەپ, ۇنەمى ات ۇستىندە جۇرەتىن پرەزيدەنتىمىزگە قۇداي دەنساۋلىق بەرسىن دەپ تىلەدى قارت بالىقشى. وسىنشاما قىرۋار شارۋانىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ, ارال تۋرالى ويلاۋى, وعان ات باسىن بۇرىپ بىرنەشە رەت كەلۋى دە ۇلكەن ەرلىك ەكەن-اۋ؟!
2005 جىلعى ساۋىردە سىر ەلىنە كەلگەن ساپارىندا ەلباسى:
– ارالعا كومەك كورسەتسەم دەگەن ارمانىما جەتكەنىمە قۋانىشتىمىن. وسىدان ون جىل بۇرىن مۇنداي جوبانى قيال تۇرىندە عانا كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە بولاتىن ەدى, – دەگەن-ءتىن ىشكى سەزىمىن حالىقپەن ءبولىسىپ.
قالاي دەسەك تە, تاۋەلسىزدىگىمىز ءبىزگە ۇلكەن جەتىستىكتەر سىيلادى. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تالاي جىل ارمانداعان اسىل ارمانى ەدى. ونى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ورىندادى. ەندىگى ماقساتىمىز ەلباسى سالعان سارا جولدان شىقپاي, تەك قانا العا قاراي ورلەي بەرۋ بولۋى ءتيىس.
جاقسىباي مۇساەۆ,
№81 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى
تاڭ قىلاڭ بەرە سىرتقا شىققان سەيىلبەك قارت مايدالاپ قانا جاۋىپ تۇرعان جاڭبىر تامشىلارىنان ۇيقىسى شايداي اشىلعانداي بولدى. جەردىڭ لايساڭىنان سەلت ەتپەگەن قارت بالىقشى «ە-ە, جاۋسا جاۋا بەرسىن, جەردىڭ كوگەرگەنى مالعا جاقسى عوي», دەپ ويلادى. جۇرت تا قىزىق وسى, جاڭبىر جاۋسا بولدى, جەر تىم جاقسى قۇرعاپ قالعاندا تاعى دا بالە بولدى عوي دەيدى. ءبارى دە تەڭىزدىڭ قايتا ورالعانىنىڭ ارقاسى عوي. ايتپەسە, سوناۋ 90-جىلداردى ەلەستەتىپ كورشى. جەرگە ءبىر تامشى دا تامباي, قۇمدى داۋىل كۇندىز-ءتۇنى بۇرقىراپ جاتاتىن.
تاڭعى اۋادا ىقتاسىن جەردەن ورىن تاپقان سەيىلبەك قارت ءومىر جولىن ءبىر ەلەستەتىپ وتكەندەي بولدى.
...ءيا, ءومىر بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, بالىقشى ەسكەگىن قولدارىنا ۇستاعان تەڭىز جاعاسىنداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تەڭىز تارتىلعان سوڭ توقىراپ قالعانداي ەدى. سىر بويىنداعى قاراتەرەڭ, قاراشالاڭ, بوگەن جانە تەڭىز جاعاسىنداعى جامبىل, اقەسپە ەلدى مەكەندەرىندە جاپپاي كوشۋ باستالدى. سول كەزدەرى عوي, كىشكەنتايىنان بىرگە ءوسىپ, تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىنىمەن بىرگە الىسىپ بالىق اۋلاعان دوسى بيسەنباي مارقۇمنىڭ تاڭ ازانمەن جەتىپ كەلىپ, ايتار ءسوزىن ايتا الماي بوساعادا كىبىرتىكتەپ تۇرعانى.
– سەيىلبەك, – دەيدى داۋىسى قارلىعىڭقى شىعىپ.
– ە, نە بولدى, اسىلكۇل قۋىپ جىبەردى مە ازانمەن.
– كوشەتىن بولدىم...
سەلك ەتە قالدى. بىرەۋ ۇستىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي قالتىراعان سەيىلبەك قولىنداعى كەسەسىن داستارقانعا ءدۇرس ەتكىزىپ قويا سالعان.
– نە دەيسىڭ, جاۋ شاپتى ما سوندا. بار, بار, كوش. جۇماقتىڭ ءتورىنە شىعاتىن بولساڭ كەتە بەر. كورەسىڭ ءالى, ارال قايتىپ قالپىنا كەلسە, ءبارىڭ دە قايتا اينالىپ كەلەسىڭدەر. قاڭباققا ۇقساپ دومالاپ جۇرگەندەرىڭدى كورەرمىن سوندا.
– ەندى قايت دەيسىڭ. جالعىز بالاعا جۇمىس جوق. ولاردان قالىپ مەن قايدا بارامىن.
– جارايدى, جولىڭ بولسىن (رەنىشپەن ايتىلدى).
ءىشىپ وتىرعان شايىن ءۇزىپ تاستاعان سەيىلبەك قورا تۇكپىرىندەگى ءشوپكە وراپ تاستالعان قارا قايىقتىڭ قاسىنا كەلدى. تالاي قيىنشىلىقتا پانا بولىپ, قازانىن قايناتقان قارا قايىققا كەلگەندە بار اشۋى تارقاپ كەتكەندەي. مەنىكى نە, كىمگە وكپەلەپ ءجۇرمىن وسى. ەرتەڭ تەڭىز كەلەر, ال قارا قايىقتان ايىرىلسام, نەمەرەلەرىمە نە تابىستاپ كەتەمىن سوندا.
وي شىرماۋىنا ءتۇسىپ كەتكەن سەيىلبەك «اتا, شاي ىشەيىك!» – دەگەن كەلىنىنىڭ داۋسىن ەستىگەندە جاڭبىرلى اۋادا ۇزاق وتىرىپ, جاۋراڭقىراپ قالعانىن سەزدى. ۇيگە كىرىسىمەن نەمەرەلەرىن ىزدەپ ەدى, كومپيۋتەر تۇرعان بولمەگە كەتىپتى. «زاماننىڭ جەتىلگەنى عوي», – دەدى. سول جىلدارى مىناداي ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەديدار تۇرماق, اق-قارا ءتۇستى تەلەۆيزوردىڭ ءوزى دۇرىس كورسەتپەيتىن. قازىر نە, كەز كەلگەن ۇيدە «وتاۋ-تۆ», كەز كەلگەن ءۇيدە كومپيۋتەر. اۋىز سۋ ءۇيدىڭ ءىشىندە سارىلداپ تۇر. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ استىندا ماشينا. ارالعا بۇرىن شارۋاڭ بولىپ شىعا قالساڭ, ءۇش كۇن ءجۇرەتىنسىڭ, بۇگىندەرى اركىم ءوز ماشيناسىمەن ءبىر كۇندە زىر ەتە قالادى.
بالىقشى بولىپ جۇرگەنىندە وبلىستىق ماسليحاتقا ەكى رەت قاتارىنان دەپۋتات بولدى. ارال تۋرالى شارالارعا تالاي قاتىسسا دا, ىشتەي ارالدىڭ قايتىپ ورالاتىنىنا سەنبەيتىن. ءبارى دە – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارقاسى.
1989 جىلى 1 اقپاندا قىزىلوردا قالاسىندا ارال پروبلەمالارىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كەڭەس ءوتتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ول كەزدە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزى. ايتپاقشى, سول جيىندا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان گەننادي كولبين دە بولدى. ن.ءا.نازارباەۆ مىنبەردە تۇرىپ, ارال تۋرالى شەشىلە ءسويلەگەن.
مىنە, سول ءبىر قيىن شاقتان باستاپ ەلباسىمىز ارالدى ءبىر ءسات ەسىنەن شىعارعان ەمەس. بۇكىل الەم حالقىنىڭ نازارىن ارالعا قاراي بۇردى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىن ارال پروبلەماسىنا بايلانىستى قىزىلوردا قالاسىندا كەزدەسۋگە شاقىردى. ارالدى قۇتقارۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرىلدى.
ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ورتالىق الاڭدا بۇل ءماسليحاتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, ءبىزدىڭ كۇشىمىزدىڭ بىرلىكتە ەكەنىن ايتقان. سەيىلبەكتىڭ سول كەزدەگى جاڭالىقتاردان تۇسىنگەنى, ارال تاعدىرى تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاسىرەتى ەكەنىن, ونى قازىردەن باستاپ قولعا الماساق, كەلەشەكتە كەش بولاتىنىن ەلباسىمىزدىڭ باسا ايتقانى بولدى. ارال ادامدار قولىنان جاسالعان كەمشىلىك بولسا, سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىراتىن كۇن جەتكەنىن ۇققان سەيىلبەك قارت سول كۇندەردەن باستاپ الداعى كۇندەرگە جاقسىلىقپەن قارايتىن.
قارت بالىقشى سەيىلبەك بورانباەۆ تا سول كەزدەردەگى ارال ءۇشىن شارق ۇرعان ەلباسىنىڭ تالاي باستامالارىنا كۋا بولدى. ارالدىقتارعا تازا اۋىز سۋ كەلۋىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسىنىڭ قاسىندا تۇرىپ, قولىن دا العان. ول دا ءبىر تاريحتا قالاتىن كۇن. ارالعا كەلگەن بۇلاقتىڭ سۋىنان العاش ءدام تاتقان پرەزيدەنتىمىز:
– مىناداي تازا دا ءدامدى سۋ قازاقستاندا جوق, – دەگەن. سول تازا سۋ قازىر ارال مەن قازالىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە ءار ۇيگە تارتىلىپ تۇر. يىناعاشپەن سىرداريادان سۋ تاسيتىن كەلىندەر قازىر ەش جەردە جوق. عاسىر قۇرىلىسىنا اينالعان تەڭىزدى ەكىگە ءبولۋ ارقىلى ارال قالاسىنا اپارۋ جوباسىن ءوز كوزىمەن كورگەن بالىقشى سەيىلبەك ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ەلباسىنا شىن جۇرەكتەن ريزا.
تاريحى تاۋەلسىزدىكتەن باستاۋ العان ارال جوباسى ارقاسىندا قۇردىمعا كەتە جازداعان ارال تەڭىزى بۇل كۇندە قايتا قالپىنا كەلگەندەي. شاعالا شۋلاعان, بالىعى تۋلاعان ارالدىڭ بايلىعى لەزدە-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتىپ, بۇل كۇندەرى جەر-جەردەن كەلىپ بالىق اۋلاپ جاتقاندار جەتەرلىك. تەڭىز جاعاسىنداعى كوشكەن ەلدەر قايتا ورالىپ, ۇيلەر سانى بۇرىنعىدان دا وسە تۇسكەن.
پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باستاماسىمەن بۇگىندە كەز كەلگەن اۋىلدا ەكى قاباتتى تيپتىك مەكتەپ بار. «وسىنىڭ ءبارى ءتۇسىم سياقتى, – دەيدى سەيىلبەك قارت. – مۇنداي بولادى دەپ كىم ويلاعان». اتتەڭ, وسىنى بيسەنباي دوسى كورە المادى. كوكشەتاۋعا كوشىپ بارعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ اۋىرىپ, دۇنيەدەن وزدى. انە, تەڭىزدە تۋعاندارعا تەڭىزدىڭ اۋاسى بولماسا جاقپايدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى ىشىندە ارال ادام تانىماستاي وزگەردى. كوشەنىڭ ءبارى اسفالتتالعان, ورتالىق الاڭدار گۇل باققا اينالعانداي. سونىمەن بىرگە, ءار ءتۇرلى مونۋمەنتتىك ەسكەرتكىشتەر قالا كوركىن اشىپ تۇر. ءاربىر ۇيدە گاز. قالانىڭ دا, دالانىڭ دا تۇنگى كوشەلەرى سامالاداي جارقىرايدى.
سەيىلبەك قارت اۋلاسىنا قارايدى دا, «ءتفا, ءتفا», دەيدى. ءبىر جۇك ماشيناسى مەن ءبىر جەڭىل ماشينا قوسارلانىپ تۇر. قازىر اۋىلدا بۇرىنعى مىجىرايعان ۇيلەر كوپ كەزدەسپەيدى. كىلەڭ توبەسى قاڭىلتىرلانعان بوياۋلى ۇيلەر. وسىنىڭ ءبارى تەڭىزدىڭ ارقاسى.
ال تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرگەن ەلباسىنىڭ يدەياسى. سول كىسىنىڭ دامىل تاپپاي شارق ۇرعانىنىڭ ارقاسى. قارت بالىقشى سولاي ويلايدى. جالعىز ول ەمەس, بۇكىل ارال حالقىنىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆقا العىسى شەكسىز. ايتپەسە, اناۋ ۇلى تەڭىزدى ورتاسىنان قاق ءبولىپ بوگەت سالۋعا ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالاماس ەدى. ەندى, مىنە, سول بوگەتتىڭ ءۇستى ايناداي جول. بۇرىن اقەسپە, قۇلاندى جاقتارعا ارالدى اينالىپ باراتىن بولسا, قازىر تەڭىزدىڭ ورتاسىمەن تىكەلەي جەتەدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنعان ارال تەڭىزىن بوگەۋ قۇرىلىسىن, اقلاق توسپاسىن عاسىر قۇرىلىسى دەسە دە بولعانداي.
سەيىلبەك ويلايدى. سوناۋ جىلدارى كوشكەن حالىققا, مارقۇم دوسى بيسەنبايعا رەنجىپ, اۋلاسىنداعى قارا قايىعىن بالتالاپ تاستاماعانى دۇرىس بولعان. ەندى, مىنە, تەڭىز كەلگەلى جوندەلىپ, مايلانعان قارا قايىعىنا تىنىم جوق. بالاسى سارسەن سول قايىقتىڭ مىقتىلىعىن اكەسىنە كۇندە ايتىپ كەلەدى. مارقۇم ءالي ۇستانىڭ قولتاڭباسى عوي. ءبىر باسپاعىن بەرىپ سوقتىرعان.
– اعاشتارىڭ مىقتى. بۇل قايىقتى ءالى ءجۇز جىل مىنەسىڭ عوي, – دەپ ەدى. راس ەكەن. بۇگىندە سول قارا قايىقتىڭ راحاتىن بالاسى كورىپ ءجۇر. بالىقشى اۋىلدىڭ قاستەرلەپ ۇستايتىن ءبىر دۇنيەسى بار. ول – قايىق پەن ەسكەك. كوكتەمدە تىعىندارىن بىتەپ, قارا مايمەن ءبىر مايلاپ السا, كۇزدە مۇز قاتار كەزدە اۋلاسىنا اكەلىپ, ءۇستىن جاۋىپ قويادى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقالى جالعىز ارال ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارى دا ءوسىپ, گۇلدەنۋدە. مۇنى سەيىلبەك بورانباەۆ كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردان كورىپ, گازەتتەردەن وقىپ وتىر. جاقىندا وبلىس ورتالىعى قىزىلورداعا بارعان. تاڭ قالدى. بۇرىنعى قىزىلوردا ەمەس. قاز-قاتار تىزىلگەن ءزاۋلىم ۇيلەر قالا كوركىن وتە قاتتى اسەمدەپ جىبەرگەندەي. ءجۇرىپ جاتقان قۇرىلىستىڭ قارقىنى مىقتى ەكەن. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ ىسكەرلىگىنە شىن ريزا بولدى. سىردارياعا جاڭا كوپىر سالىپ جاتىر. كەلەشەك داريانىڭ ارعى بەتىنە استاناداعى سياقتى ۇيلەر سالىنادى دەيدى. «سالسىن», دەيدى سەيىلبەك قارت. قازاق كىمنەن كەم. ساياساتىمەن, ەكونوميكاسىمەن, ونەرى جانە سپورتىمەن بۇكىل الەمگە تانىلعان قازاقستان كىمنەن كەم.
وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – مىقتى ادام. تىنىمسىز ەڭبەك, تىنىمسىز ساپار. ءبارى دە ەلى ءۇشىن, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ بەيبىتشىلىگى, تىنىشتىعى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇر عوي. قىزىلوردادا ەكى-ءۇش كۇن بولىپ ۇيىنە ورالعان سەيىلبەك قارت كەمپىرىنە شارشادىم دەپ قاباتتاپ كورپە سالدىرىپ قيسايا بەرگەنى سول ەدى, الدىندا تۇرعان تەلەديدار پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاپونيادا جۇرگەنىن حابارلاپ جاتتى.
«ناعىز شارشامايتىن, ەلجاندى ادام ەكەن», دەپ ويلادى. ەكى كۇن بالالارىنىڭ قاسىندا بولىپ, قىدىرىپ قايتقان ءوزىنىڭ كەمپىرىنە «شارشادىم» دەگەنىنە ىڭعايسىزدانىپ قالدى.
اۋىل ەمەس, اۋدان, وبلىس ەمەس, بۇكىل قازاقستاننىڭ, قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىن كوزدەپ, ۇنەمى ات ۇستىندە جۇرەتىن پرەزيدەنتىمىزگە قۇداي دەنساۋلىق بەرسىن دەپ تىلەدى قارت بالىقشى. وسىنشاما قىرۋار شارۋانىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ, ارال تۋرالى ويلاۋى, وعان ات باسىن بۇرىپ بىرنەشە رەت كەلۋى دە ۇلكەن ەرلىك ەكەن-اۋ؟!
2005 جىلعى ساۋىردە سىر ەلىنە كەلگەن ساپارىندا ەلباسى:
– ارالعا كومەك كورسەتسەم دەگەن ارمانىما جەتكەنىمە قۋانىشتىمىن. وسىدان ون جىل بۇرىن مۇنداي جوبانى قيال تۇرىندە عانا كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە بولاتىن ەدى, – دەگەن-ءتىن ىشكى سەزىمىن حالىقپەن ءبولىسىپ.
قالاي دەسەك تە, تاۋەلسىزدىگىمىز ءبىزگە ۇلكەن جەتىستىكتەر سىيلادى. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تالاي جىل ارمانداعان اسىل ارمانى ەدى. ونى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ورىندادى. ەندىگى ماقساتىمىز ەلباسى سالعان سارا جولدان شىقپاي, تەك قانا العا قاراي ورلەي بەرۋ بولۋى ءتيىس.
جاقسىباي مۇساەۆ,
№81 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى
سوڭعى جاڭالىقتار
قوعام • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
ەينشتەين ءوزىن «الاياق» سەزىنگەن بە؟
قوعام • كەشە
