اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحانيمەن كەزدەستى. قازاقستان پرەزيدەنتى مارتەبەلى مەيماندى سالتاناتتى ءراسىم بويىنشا قارسى العاننان كەيىن مەملەكەت باسشىلارى ەڭ الدىمەن شاعىن قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوز بارىسىندا ينۆەستيتسيا, ساۋدا-ەكونوميكا, كولىك-ترانزيت جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ەلباسى بۇعان دەيىن دە جوعارى دەڭگەيدە وتكەن كەزدەسۋلەر قازاقستان مەن يران اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ايعاعى ەكەنىنە نازار اۋداردى. «يراننان ەكونوميكالىق شەكتەۋلەردىڭ الىنىپ تاستالۋى ءسىزدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ارقاسى دەپ سانايمىن», – دەدى بۇل ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان الەم مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى يران ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العالى ءبىزدىڭ يرانعا قاتىستى دوستىق سيپاتتاعى ساياساتىمىز ەش وزگەرگەن ەمەس. قازىر ەلدەرىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرەتىن كەز كەلدى جانە قازاقستان ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلعا دايىن», – دەدى بۇل ورايدا قازاقستان باسشىسى.
ال حاسان رۋحاني نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, يراننىڭ قازاقستانمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەتىنىن ايتتى. «ءبىزدىڭ ساياساتىمىز ءاردايىم جاقىن ورنالاسقان ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا باعىتتالعان. يرانعا ءسىزدىڭ بيىلعى ءساۋىر ايىنداعى ساپارىڭىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋداعى ماڭىزى زور بولدى», – دەدى يران پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە.
كەلىسسوز قورىتىندىسىندا مەملەكەت باسشىلارى بۇل ساپاردىڭ قازاقستان مەن يران ىنتىماقتاستىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوز تاراپتاردىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەرىمەن ودان ءارى جالعاستى. «يران – قازاقستان ءۇشىن مۇسىلمان الەمىندەگى ەڭ ماڭىزدى ارىپتەس جانە كاسپي جاعالاۋىنداعى تاتۋ كورشى, دوس. ءسىزدىڭ كەيىنگى كەزدەگى يادرولىق ماسەلەنى شەشۋدە جاساعان زور ەڭبەگىڭىزدى ءبىز, قازاقستان حالقى وتە جوعارى باعالايمىز. بۇل ماسەلە جونىندە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. دۇنيە جۇزىندە ءسىزدىڭ بۇل جۇمىسىڭىز جوعارى باعا الدى. مەن ءسىزدى وسى جەڭىسىڭىزبەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن», – دەدى ن.نازارباەۆ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋدە سويلەگەن سوزىندە.
بۇدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى سانكتسيالار الىنعالى ءبىر جىل ۋاقىت وتكەنىن, وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە يران ءوز ەكونوميكاسىن جۇيەلى دامىتىپ, كوپ تابىسقا قول جەتكىزگەنىن ايتتى. «بۇل يران مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا ايتارلىقتاي ىقپالىن تيگىزدى. ءبىز ءۇشىن ءسىزدىڭ ءجۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىڭىز بۇكىل كاسپي ءتوڭىرەگىندەگى ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن پايداسىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. سونىمەن قاتار, قازاقستان باسشىسى بيىلعى جىلى ءساۋىر ايىندا تەگەرانعا جاساعان ساپارى اياسىندا ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەنىن ايتا كەلە, يران پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا كەلۋى قوس مەملەكەت ءۇشىن دە پايدالى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «مەنىڭ ساپارىمنان كەيىن جالپى سوماسى 1 ملرد دوللاردان اساتىن كوممەرتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان. قازىر ول جۇمىستىڭ بارلىعى ءجۇرىپ جاتىر. كەيبىرەۋلەرى ويداعىداي ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل قۋانتارلىق جايت. بىراق, ءالى دە كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك. الدىمىزدا ۇلكەن شارۋالار بار. ءسىزدىڭ قازاقستانعا ساپارىڭىز اياسىندا العا قويىلعان بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە ءبىز دايىنبىز», – دەدى ن.نازارباەۆ.
ءوز كەزەگىندە حاسان رۋحاني يران تاراپىنا كورسەتكەن قازاقى قوناقجايلىعى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ەل ۇكىمەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, ءسىزدى جانە ءبىز ءۇشىن اسا قىمبات قازاقستان حالقىن قۇتتىقتايمىز. ءبىز مۇسىلمان مەملەكەتتەرى سانالاتىن ەلدەرىمىز اراسىنداعى دوستىق پەن باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋدى قۋاتتاپ, قولدايمىز. سونىمەن قاتار, ءبىزدى كاسپي بويىنداعى تاريحي, ەجەلدەن كەلە جاتقان كورشىلەستىگىمىز دە بايلانىستىرىپ جاتىر. ءبىز قارىم-قاتىناسىمىزدى بارلىق سالادا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە نيەتتىمىز», – دەدى يران پرەزيدەنتى.
حاسان رۋحاني ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا يران مەن «التىلىق» اراسىنداعى يادرولىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدەگى, سونىمەن قاتار, بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ايرىقشا ءرولى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «سونىمەن بىرگە, بەيبىت اتوم سالاسىنداعى يران مەن قازاقستان اراسىنداعى جاقسى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن دە سىزگە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرگىم كەلەدى. ءسىز ءار ۋاقىتتا دا حالىقارالىق ارەنادا, ۇيىمدار اياسىندا جانە ءوڭىرلىك دەڭگەيدە يرانعا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەسىز. بۇل ساپار شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ دامۋىنا بوگەت بولاتىن كەيبىر كەدەرگىلەردىڭ جويىلاتىنىنا سەنىم ارتامىز», – دەدى يران پرەزيدەنتى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردەن كەيىن مەملەكەت باسشىلارى باق وكىلدەرى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. «ەڭ الدىمەن, دەلەگاتسيانى باسقارىپ كەلگەن يران مەملەكەتىنىڭ باسشىسى, قادىرمەندى حاسان رۋحاني مىرزاعا قازاقستانعا قوش كەلدىڭىز دەيمىن. بۇل ءبىز كۇتكەن ساپار. بۇل يران باسشىسىنىڭ قازاقستانعا ەكىنشى رەت كەلۋى. مەن بيىلعى ءساۋىر ايىندا وسى ەلگە رەسمي ساپارمەن باردىم. سول كەزدە ءبىز كەزدەسىپ, كوپ ماسەلەنى شەشتىك. بۇگىنگى كەزدەسۋ سول كەزدەسۋدىڭ جالعاسى جانە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى جوعارى ساپاعا كوتەرەدى دەپ سانايمىن», – دەدى قازاقستان باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى, سونداي-اق, يران مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان ەڭ العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولعاندىعىنا توقتالدى. قازاقستان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاسا, 1992 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعانىن اتاپ ءوتتى. «وعان دا, مىنەكەي, 25 جىل بولادى. بۇل – ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق قاتىناستىڭ جارقىن كورىنىسى. وسى شيرەك عاسىردىڭ ءىشىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وتە قارقىندى دامىدى. ءبىز ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا جۇمىس ىستەدىك. تەگەران قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىنىڭ بارلىعىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. يران – ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى جاقىن كورشىمىز, سەنىمدى ارىپتەسىمىز. ءبىز, ءتىپتى يران ءتوڭىرەگىندە سانكتسيالار بولىپ جاتقان كەزدە دە بۇل ەلمەن بايلانىسىمىزدى ۇزگەن ەمەسپىز. يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندىن الماتىدا وتكىزىپ, قولىمىزدان كەلگەنشە كومەگىمىزدى بەرىپ, قولۇشىمىزدى سوزدىق», – دەدى ن.نازارباەۆ.
بىرلەسكەن مالىمدەمە كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ حاسان رۋحانيمەن كەلىسسوزدەر اياسىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ جانە دامىتۋ جولدارى جان-جاقتى تالقىلانعانىن, ماسەلەن, قازاقستان – يران كولىك الەۋەتىن بىرلەسە پايدالانۋ قاجەتتىگى نازارعا الىنعانىن, تەمىر جول سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاندانعانىن جەتكىزدى. «قازاقستان – يران ۇنقاتىسۋى اياسىندا قارىم-قاتىناسىمىز كەڭەيىپ, جۇيەلەنىپ كەلەدى. باستى ماقساتىمىز – ەكى حالىقتىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى نىعايتۋ. سونداي-اق, كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, ارىپتەستىكتى نىعايتۋ جولدارىنا دا باسا نازار اۋداردىق», – دەدى قازاقستان باسشىسى.
وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قوس تاراپ ەكى ەلدىڭ ءوزارا ارىپتەستىگىندە باسىمدىققا يە بىرنەشە ماسەلەنى تالقىعا سالعانىن اتاپ ءوتتى. «بىرىنشىدەن, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ترانزيتتىك زور الەۋەتتى بىرلەسە پايدالانۋدى دامىتۋ ماڭىزدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىر جولى – وڭىردەگى ءتيىمدى كولىك كوممۋنيكاتسياسى. ول تەك قانا قازاقستاننان يرانعا ەمەس, پارسى شىعاناعىنا شىعىپ, سول وڭىردەگى مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر يران اۋماعىندا استىق جانە كونتەينەر تەرمينالدارىن بىرلەسىپ سالۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ جاتىر», – دەدى ن.نازارباەۆ.
سونداي-اق, ول قازىردىڭ وزىندە يران كومپانيالارىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا جالپى قۇنى 480 ملن دوللار بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جوبالارىن ىسكە اسىرىپ جاتقانىنا توقتالدى. «بۇل مەنىڭ وسى ەلگە جاساعان ساپارىمنىڭ ناتيجەسىندە كەلىسىلگەن ماسەلە بولاتىن. ءبىز يرانعا تەك استىق ەمەس, كۇنباعىس مايىن, راپس, ارپا, كۇرىش جانە باسقا دا اگرارلىق ءونىمدەردى تاسىمالداۋعا مۇددەلىمىز جانە دايىنبىز», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
بۇدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى كەن مەتاللۋرگياسى سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىگى بەكىگەنىن, يران تاراپى قازاقستان اۋماعىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى. «قاراعاندى وبلىسىندا مىس كەن ورنىن يگەرۋ يران كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ قولعا الىنا باستادى. يران تاراپى قازاقستان اۋماعىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى. ءبىز ونى قولدايمىز», – دەدى قازاقستان باسشىسى.
ن.نازارباەۆ اۋە قاتىناسى بويىنشا دا ءوزارا كەلىسسوزدەردىڭ جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ ءوتتى. «مەنىڭ ساپارىمنان كەيىن الماتى مەن تەگەران اراسىندا اپتاسىنا 3 مارتە اۋە كولىگى ۇشاتىن بولدى. الداعى جىلى تەگەران – استانا اراسىندا اۋە جولى قاتىناسىن جاسايمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى. مۇنىڭ اياسىندا تاراپتاردىڭ ەكى ەلدىڭ ۆيزا رەجىمىن وڭتايلاندىرۋ, ءوزارا ءتۋريزمدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ جونىندە كەلىسكەنىن ايتتى. «وعان كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان ەكى ەلدىڭ بانكتەرى اراسىنداعى ەسەپ ايىرىسۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ونى دا شەشەتىن بولامىز», – دەدى ن.نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى يران استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسىپ, بالاما قۋات كوزدەرى سالاسىنداعى ءوز جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىنىنە دە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قوس تاراپ وزەكتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر جونىندە دە پىكىرلەسكەنىن ايتتى. «يسلاموفوبيانىڭ تارالۋى, ءدىنىمىزدى تەرروريزممەن جانە جيھاديزممەن بايلانىستىرۋ سياقتى قاتەرلەرمەن كۇرەس جولىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ۋاعدالاستىق. قاتەرلى قۇبىلىسقا اينالعان حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, قىلمىستىڭ وزگە دە تۇرلەرىنە قارسى كۇرەستە تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەلىستىك», – دەدى قازاقستان باسشىسى.
بۇعان قوسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەل بۇۇ, يىۇ, ازيا كەڭەسى, شىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا ءوزارا ساياسي ىقپالداستىقتى نىعايتۋ باعىتىندا كەلىسىمگە كەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «يران ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. قازاقستان يراننىڭ بۇل ۇمتىلىسىن قولدايدى. مەن تالقىلانعان بارلىق ماسەلە بويىنشا ءوزارا ورتاق ءتۇسىنىستىككە قول جەتكىزگەنىمىزدى باسا ايتقىم كەلەدى. وسىنىڭ بارلىعى ەكى ەلدىڭ كوزقاراسى مەن ۇستانىمدارىنىڭ ۇقساس ەكەندىگىن, مۇددەلەرىمىزدىڭ ءبىر ەكەندىگىن دالەلدەيدى. جالپى, قازاقستان مەن يران قارىم-قاتىناسىن بارلىق سالا بويىنشا نىعايتۋعا مۇمكىندىك مول. بۇل ەكى ەلگە دە بىردەي پايدالى», – دەدى ن.نازارباەۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى قازاقستان – يران ءوزارا ارىپتەستىگىن ودان ءارى نىعايتۋدىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ال حاسان رۋحاني قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يرانعا ساپارى اياسىندا قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ناتيجەسىندە ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ دامۋىندا, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا, مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم سەكىلدى سالالاردا وڭ ديناميكالىق وزگەرىس بايقالعانىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان – ورتالىق ازيا ءوڭىرىندەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مۇسىلمان ەل. ءبىزدىڭ ارامىزدا ەجەلدەن قالىپتاسقان تاريحي قارىم-قاتىناس بار. قوس مەملەكەت بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورنىققان ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە», – دەدى يران پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حاسان رۋحاني اراسىنداعى كەلىسسوزدەردەن كەيىن بىرقاتار قۇجاتتار رەسىمدەلدى. ماسەلەن, بۇل كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ۆەتەريناريا جانە جانۋارلار ساۋلىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى تەڭىزدەگى كەمە قاتىناسى سالاسىنداعى ساۋدا ماقساتىن كوزدەيتىن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قولونەر جانە تۋريزم ۇيىمى اراسىنداعى تۋريستىك توپتاردىڭ ءوزارا ساپارلارىن جەڭىلدەتۋ ءجونىندەگى مەموراندۋمعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق بانكى اراسىنداعى ەكىجاقتى ساۋدانى ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋ جونىندەگى ءوزارا ءتۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ كووپەراتسيا, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقات مينيسترلىگى اراسىنداعى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز
قىزمەتىنەن الىندى
