اۋىلدىڭ مۇڭى – اۋىز سۋ

سۋ – تىرشىلىك ءنارى. ونى جەر باسىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبارى دە بىلەدى. وسى سۋ جايىنداعى ايتىس-تارتىستىڭ مايدانى شالعاي­داعى تورعاي وڭىرىندە وسىدان 13 جىلداي بۇرىن باستالىپ كەتكەن. سول شەتى كورىنبەيتىن ايتىس-تارتىسقا نەگىز بولعان, وسىدان 90 جىل بۇرىن قۇرىلىسى ەش تەحنيكاسىز قولمەن بوگەلگەن «الباربوگەت» بوگەتى. تاريحى تەرەڭگە تارتاتىن وسى بوگەتتىڭ ومىرگە قالاي كەل­گەنى جايلى دايەكتى دەرەكتى مەك­تەپ قابىرعاسىندا وقىپ ءجۇر­گەنىم­دە, قارت قالامگەر ءابدى­بەك نۇرماعامبەتوۆ اعا­مىز­دىڭ «اۋىلعا اجار بەرگەن – الباربوگەت» اتتى ماقالاسىنان وقىپ-بىلگەنىم بار ەدى. اسارىن اساپ, جاسارىن جاساپ ومىردەن وتكەن قالامگەر اعامىز وسى ماقالاسىندا «سارىارقانىڭ ساۋىرىندا جاتقان, جالپاق دالا – تورعاي القابى بولىپ اتالا­دى... وسى ءبىر القاپتىڭ ءون بويىندا قابىرعا, تور­عاي دەيتىن ەگىز قوزىداي قاتارلاسىپ-قاپتالداسىپ اعىپ جاتقان ەكى وزەن بار. ەجەلدەن مال وسىرگەن ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وسى وزەن سۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. سۋ قاتتى تاسىعان جىلدارى شابىندى بولىپ ويعا-قىرعا كوشۋمەن كۇنەلتتى. كوبىنەسە سۋى شارتاراپقا تاراماي, اڭ­عارىنان اسپاي, اياعى قۇردىمعا اينالاتىن-دى. كەيبىر جىلدارى وزەننىڭ تابانى قۇرعاپ, ويدىم-ويدىم قارا سۋ قالپىندا قالىپ, جۇرت شابىندىققا زار بولاتىن. وسىنداي مۇساپىرلىك قۇبىلىس, تابيعات تارشىلىعى, سۋ تاپشىلىعى ەل قامىن جەگەن ەر-ازاماتقا وي سالدىرماي, قيالىن قيا كەزدىرمەي قويمادى. بۇل ارناسى كەڭ, اساۋ وزەنگە بۇعالىق سالىپ, ورتان بەلىنەن بۋىپ بوگەۋدى, ءسويتىپ, جەردى سۋلاندىرۋدى ارمانداعان ازامات تا تابىلدى. ول ازاماتتىڭ اتى-ءجونى – ايسا نۇرمانوۆ ەدى. قۇداي بويىنا دارىن بەرگەن العىر دا باتىل ازامات جاپان دالانى جاڭعىرتىپ, ەلگە بەرەكە, قۇت اكەلۋدى قۇپتادى. سونىمەن «قونارىن ساي, كوشەرىن جەل بىلگەن كوشپەندى حالىقتى قونىستاندىرۋ, قول كۇشىمەن جەردى سۋلاندىرۋ قولعا الىندى. وسىلاي ءىس تەتىگىن يگەرە بىلگەن, ەلىمەن قانى دا, جانى دا ءبىر بولعان اسىل ازامات, اقىرىندا, بوگەت بوگەۋدى ۇيىمداستىردى...» دەپ جازادى. جالپى, «الباربوگەت» ءبو­گەتى جايىندا ماقالا جاز­­عان­دار­دىڭ كوپشىلىگى ۇزىندى­­عى 10,5 شاقىرىم بولاتىن نەگىزگى بوگەت­تىڭ قالاي سالىنعانى­نا توق­تالادى دا, ونىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلاتىن ۇزىندىعى 4,1 شاقىرىم «تەل­عارا» بوگەتى جايىندا جاق اش­پاي­دى. شىندىعىنا كەلگەندە, «تەلعارا» بوگەتى – ال­بار­بوگەت بوگەتىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن قۇرامداس بولىگى. قۇرىلىستىڭ ءساتتى ىسكە اسۋى ارقاسىندا ماڭايداعى ەلدىڭ ەگىن­شىلىكپەن اينالىسۋىنا, قا­جەتتى جەم-ازىق الۋىنا, ءتىپتى باسقا كاسىپپەن دە شۇعىلدانۋىنا كەڭ جول اشىلدى. بۇكىل ەل وتىز ەكىنىڭ اشتىعىندا دا سىر بەرگەن جوق. بۇگىنگى گيدروتەحنيكالىق ءبىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, جۇيەگە جەتىسپەي تۇرعانى ارتىق سۋدى (ميلليونداعان تەكشە مەتر) تومەن­گە اعىزىپ جىبەرەتىن 2-3 جەردەن رەتتەۋشى قوندىرعى ورناتۋ. سوندا عانا قامىس-قوعا باسىپ كەتكەن 15-20 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەر قايتادان كوك مايسا ءشوپ جامىلىپ, اق بيداي, س ۇلى, باۋ-باقشا ەگۋگە, ەل يگىلىگىنە قايتا ورالماقشى», دەپ قارت مەليوراتور كوكەيكەستى ويىن وقىرماندارعا جەتكىزىپتى. سول حالىقتىڭ قارا كۇشىمەن سالىنعان, جۇرتتىڭ «قارا سۋى بال تاتىعان, اق شا­باعى ماي تاتىعان» دەپ ماقتاناتىن قا­بىر­عا وزەنىنىڭ ءحالىنىڭ جىلدان-جىلعا نا­شار­لاي ءتۇسۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قا­بىر­عاسىن قايىستىرۋدا. قابىرعا وزەنىنىڭ تور­عاي وزەنىنەن ءوزىنىڭ ارناسىن بولەتىن جەرى امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى ۇرپەك اۋىلىنىڭ تۇسى. وسى تۇستا الاكول دەگەن كول بار. بۇل كولگە تورعاي وزەنى كەلىپ قۇيادى. ونى كانال ارقىلى بۇرىنعى كرۋپسكايا اتىنداعى كەڭشاردىڭ سىرتىن اينالىپ قابىرعا وزەنىنە قوسقان. ەكى وزەننىڭ ەكىگە ايىرىلار تۇسىنا اعىن سۋدى رەتتەگىش قوندىرعى ورناتىلعان. بىراق سول قوندىرعى ورناتىلماي جاتىپ ىستەن شىققان. ول جايىندا سۋ رەسۋرستارى كومي­تەتىنە ايتىلعان شاعىمعا كەزىندە قۇلاق اسقان ەشكىم بولماپتى. بۇل ەلىمىز ەگە­مەن­دىگىن الىپ, سۋ شارۋاشىلىعىنا كوز­قا­راستىڭ قىر استىندا قالعان كەزى ەدى. ءبۇ­گ­ىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان الباربوگەت بوگەتىنىڭ جۇدەپ تۇرعان جاي­ىن ايتىپ, ودان تومەن ورنالاسقان ارالباي اۋىلىنىڭ سۋدان جۇتاپ وتىرعان تۇر­عىن­دارىنىڭ مۇڭ مەن زارىن تىلىمىزگە تيەك ەتىپ, استانا قالاسىندا تۇراتىن 10 ادام بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆكە, قوستاناي وبلى­سى­نىڭ اكىمى ا.مۇحانبەتوۆكە شاعىم-ارىز جولدادىق. وسى ماسەلە توبىنىڭ قۇرا­مى­نا وبلىستىڭ جانە اۋداننىڭ جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى كىردى. وسى جۇمىس توبى 2016 جىلدىڭ 4-5 ءشىل­دەسى كۇندەرى الباربوگەت بوگەتىنە بارىپ, كوزبەن كورگەندەرىن, جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردان قۇلاقتارىمەن ەستىگەندەرىن حاتتاماعا ءتۇسىرىپ قايتىپتى. سول حاتتا­مانىڭ ءبىر داناسى مەنىڭ قولىمدا. وندا زەرتتەۋ بارىسىندا كولەمى ءتورت مەتر بولاتىن جىرىلعان جەردىڭ بار ەكەنى, سول ارقىلى سۋدىڭ تومەنىرەك جاتقان ارالباي اۋىلىنىڭ اۋماعىنا قاراي جىبەرىلەتىنى ايتىلعان. سونداي-اق, كوميسسيا «الباربوگەت» بوگەتىنىڭ جانىندا ورنالاسقان «تەلقارا» بوگەتىنىڭ ارالباي اۋىلىنا قاراي اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە سۋ جىبەرۋدى رەتتەۋدە باستى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ كورسەتكەن. سونداي-اق, وسى حاتتامادا  ارنايى كەلىپ كورۋ بارىسىندا بوگەتتە جىرىلعان بىرنەشە جەرلەردىڭ بار ەكەندىگى, سول ارقىلى سۋدىڭ ارالباي اۋىلىنىڭ شارۋاشىلىق جەرلەرىنە تۇسپەي, تورعاي وزەنىنە اعىپ كەتەتىنى, وسىنداي جاعدايلاردىڭ سۋ اعىسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە قابىرعا وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعاندىعى ايتىلعان. وسىنىڭ سالدارىنان بار بولعانى 12 شاقىرىم تومەندە ورنالاسقان ارالباي اۋىلىنا, كولبيكە كولىنە, قازىبايعا, تالدىكولگە, ت.ب. جەرلەرگە سۋ تۇسپەگەنىنە 13 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. وسىنشاما ۋاقىت ىشىندە ەشقانداي پايداسى جوق قوعالى كولدەر كوبەيگەن. ارالبايلىقتاردىڭ شارۋاشىلىق قاجەتى تۇگىلى, اۋىلدىڭ اۋىز سۋ قۇبىرىنا جەتپەي ول قىستاي توقتاپ تۇرادى. قۇبىرعا سۋ الاتىن وزەننىڭ ءۇزىندىسى جاز ورتاسىندا سۋالىپ قالادى. سوندىقتان اۋىل تۇرعىندارى مالدارىنا قىستاي قار ەرىتىپ سۋارىپ, اۋىز سۋىن الىستان تاسىپ ازاپ شەگۋدە. جەكە شارۋالار مەنشىگىندەگى الاقانداي شابىندىعىنا سۋ تۇسپەيتىنىن جوعارىدا ايتتىق. اتالعان حاتتامادا «تەل­عارا» بوگەتى جانگەلدين اۋدانى  اكىمدىگىنىڭ تكش ءبولىمىنىڭ بالانسىندا تۇر» دەگەن سوزدەر بار. سونىمەن قاتار, وسى قۇجاتتا «گ.ت.نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ (وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – ا.ب.) تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جانگەلدين اۋدانىنىڭ اكىمدىگى «تەلقارا» بوگەتىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا جۇمىس جوباسىن ازىرلەۋ ءۇشىن قارجى ءبولىندى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسى مالىمەتتەردى وقىپ, 13 جىل بويىنا اۋىز سۋعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان تۋعان جەرى­منىڭ تۇرعىندارى تىرشىلىك ءنارى – سۋعا قارىق بولاتىن بولدى-اۋ دەپ قۋاندىم. بىراق بۇل قۋانىشىم جانگەلدين اۋدا­نىنىڭ اكىمى ا.كەنجەعارينمەن حابار­لاس­قاندا بىردەن ساپ تىيىلدى. ول ماعان ع. نۇرماعانبەتوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جانگەلدين اۋدانى اكىمدىگىنە «تەلعارا» بوگەتىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاراجات بولىنگەنىن جەتكىزىپ, ول قاراجاتتى حاتتامادا كور­سە­تىلگەن جوبالاۋ ينستيتۋتىنا اۋدار­عان­دارىن ايتتى. جوبا اياقتالعاننان كەيىن كەلەسى جىلى جوندەۋ جۇمىستارىنا كى­رى­سەمىز», دەدى. سوندا قالاي, ونىڭ بوگەتتى كۇ­ر­­دەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ اعىمداعى جىل­دىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىنان باستالۋى كەرەك ەكەنىنەن حابارى بولماعانى ما؟! ەلىمىزدىڭ تانىمال مەليوراتورى كەنجەحان احمەتبەك ۇلىمەن ءبىر تىلدەسكەنىمدە, ول كىسى ماعان اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ش.وسپانوۆتىڭ «اعاي, ارالبايلىقتارعا كەرەك سۋ, تور­عايلىقتارعا كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن ءسوزىن ايتىپ ەدى. وسىنداي كوزقاراسپەن سۋدان جۇتاپ وتىرعان ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ پروبلەماسى قايتىپ وڭ شەشىمىن تاپسىن؟! وسى ماسەلەنىڭ شەشۋى كۇردەلەنىپ بارا جاتقاسىن «قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنە تەلەفون شالدىم. بىزگە كەلگەن حاتتامانى ورىنداعان س.ارسەنتەۆامەن تىلدەستىم. سۆەتلانا ۆلاديميروۆنا «الباربوگەت» بوگەتىنە 2007 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ, وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 73 ملن ءبولىنىپ, ونىڭ 67 ملن-ى يگەرىلگەنىن جەتكىزدى. كىمنىڭ تاپسىرىس بەرۋشى, كىمنىڭ مەردىگەر بولعانىن كۇمىلجىپ ايتا الماعاسىن بۇرىنعى رمك «كازۆودحوز» فيليالىنىڭ (قازىرگى «قازسۋشار» رمك قوستاناي فيليالىنىڭ) ديرەكتورى ج. رايىمقۇلوۆتان بوگەتتىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا تاپسىرىس بەرۋشى «سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى», مەردىگەرى «دارتەمىر» جشس بولعانىن ءبىلدىم. مەنىڭ «مەملەكەتتەن بولىنگەن 73­ ملن­ تەڭگەنىڭ يگەرىلمەگەن 6 ملن تەڭ­­گەسى «تەلعارا» بوگەتىن جوندەۋگە نە­گە جۇمسالماعان؟» دەگەن سۇراعىم س. ارسەنت­ە­ۆانىڭ تاراپىنان جاۋاپسىز قالدى. وعان قويعان سۇراقتارىمدى ونىڭ باسشىسى ءا.ماۋقۇلوۆقا قويعانىمدا ول «بۇل ماسە­لەمەن اينالىسىپ جاتىرمىز, بىراق مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ الدىمەن وزگە قۇرىلىسقا بەرىلەتىنىن ەستىپ, باسىمىزدى قاتىرىپ وتىرمىز», دەدى. 2007 جىلى 73 ملن تەڭگەنىڭ يگەرىلمەي قالعان 6 ملن تەڭگەسى «تەلعارا» بوگەتىن جوندەۋگە مولىنان جەتەدى ەكەن. (تەلعارا بوگەتىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ سمەتالىق قۇنى 570 مىڭ تەڭگە كورىنەدى – ا.ب.) بىراق «سەن سالاردا مەن سالار اتقا جەمدى كىم سالار؟» دەگەندەي, «تەلعارا» بوگەتىنىڭ ەشكىمنىڭ ەسەبىندە جوق ەكەنى العا تارتىلىپ, اقىر سوڭىندا ارالباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى 13 جىل بويىنا سۋسىز اڭىراپ وتىر. قابىرعا وزەنىنىڭ قاي جەردەن باس­تاۋ الاتىنىن جوعارىدا ايتتىق. وسى تورعاي-قابىرعا وزەندەرىنىڭ بويىن قۋالاي ورنالاسقان اۋىلداردىڭ سۋ جاعاسىندا وتىرىپ شولدەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن كەنجەحان اقساقالدىڭ «اۋىز سۋ» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنان وقىپ بىلۋگە بولادى («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى, 25 ماۋسىم, 2003 جىل). سول ماقا­لا­نىڭ تۇيىنىنە توقتالساق, اعىن سۋ وزەن اتىرابىندا بۇرىن-سوڭدى سالىنعان 773 بوگەت-توعاندارعا كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. زەرتتەلگەن دەرەكتەر بويىنشا, ىلعال مول بولىپ, سۋ جاقسى تاسىعان جىلدارى وزەن ارناسىنا 1 ملرد 50 ملن تەكشە مەترگە جۋىق سۋ جينالادى. ال, تاسقىن ورتاشا بولعان جىلى سۋ قورى 310 ملن, قۇرعاقشىلىق كەزەڭى 56 ملن تەكشە مەتر بولاتىندىعى انىقتالعان. تاجىريبەلى سۋ مامانى وسىنشاما سۋ قورىن ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, ونىڭ اۋىز سۋ تۇگىلى شابىندىققا جايۋدان دا ارتىلىپ, سوناۋ ىرعىز وزەنىنە قۇياتىنىنا بۇكىل حالىق كۋا. جۇمىس بابىندا ءوزىم ونى تالاي كورگەنمىن. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى – ميلليون تەكشە مەتر ارتىق سۋ ۇستايتىن اقوتكەل, بيجان, قىزىلارىق, قۇمكەشۋ (امانگەلدى اۋدانى), الباربوگەت, ءتاۋىش (جانگەلدين اۋدانى) سياقتى ءىرى بوگەتتەرگە تومەنگە سۋ جىبەرەتىن قابىلەتى مول قون­دىر­عىلار ورناتۋ, جۇزدەگەن توعان­دارعا دا شاعىن قۇبىرلار سالۋدا تۇر. سون­دا عانا سۋدى دەر كەزىندە تومەندەگى اۋىلعا جىبەرۋگە بولادى, دەيدى. اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن تابيعي سۋ كوزدەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ ىشۋگە, مالىن سۋارۋعا, باسقا دا قاجەتىنە ۇقىپتاپ پايدالانا بىلگەن. كەرەك بولسا جان-جاعىمەن كەلىسىپ, وزەندەرگە بوگەت تۇرعىزعاندا تومەنگى ەلگە سۋ وتكىزەتىن تابيعي جانقۇلاقتار قالدىرىپ, كەيدە قوسىمشا اشىپ-جابىلاتىن سۋ جىبەرەتىن قوندىرعى ورناتقان. بۇرىنعى كوپ جىلدار بويى تۇرعىزىلعان جايىلىمدارداعى مىڭداعان سۋ قۇرىلىستارى يەسىز قالىپ, تونالىپ ىستەن شىققانى وتە وكىنىشتى! 2016 جىلدىڭ شىلدە ايىندا وبلىستا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, الباربوگەت جۇيەسىن زەرتتەگەندە ودان تومەنگى ەلگە سۋ بولگىزۋدىڭ تەتىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە تىرەلە بەردى. بۇل قۇرىلىس وبلسۋشاردىڭ بالانسىندا تۇرسا دا, ۇكىمەتتىڭ 21.12.2004 جىلعى №1344 قاۋلىسىنا كىرمەگەندىگىنەن, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەي قالۋدا. الباربوگەتتەن تومەنگى ەلگە سۋ جىبەرەتىن جوباسى دايىندالعان ەكى قوندىرعى تۇرعىزۋعا قاجەت بار بولعانى 5,05 ملن تەڭگە قارجى ءبولۋدىڭ ءوزى ساۋداعا تۇسۋدە. كوپ جىلدار بويى جينالىپ, كۇردە­لەن­گەن سۋ پروبلەماسىنىڭ حالىقتىڭ مۇڭىنا اينالعانىن جاسىرماي, ءتيىستى ورگانداردىڭ نازارىنا رەسپۋبليكالىق بەدەلدى باسىلىم ارقىلى جەتكىزۋدى ءجون ساناپ, وسى ماقالانى جازدىم. اسقاربەك بەكتەمىسوۆ جۋرناليست-جازۋشى