رەزەرۆات ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت

الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانىنداعى ىلە وزەنى ساعاسىندا «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابي­عات رەزەرۆاتىن قۇرۋ بۇگىنگى كۇنگى ماڭىزدى مىندەت. ىلە وزەنىنىڭ ساعاسى – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءۇل­كەن ساعالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ فلوراسى 427 تۇردەن تۇرادى, 37-ءسى وسىمدىكتەردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرىنە جاتادى. ال 7-ءۋى قازاق­ستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. وسىندا 53 مەكەندىگە جاتاتىن 284 ءتۇرلى قۇس مەكەندەيدى. ونىڭ دا 33-ءى «قىزىل كىتاپتا» تۇر. وسى ايماقتاعى جانۋارلار الەمى دە ءوزىنىڭ بايلىعىمەن دارا­لانعان. مۇندا قاراقۇيرىق سياقتى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋار دا بار. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا بالقاشتىڭ ءسانى بولعان تۇران جولبارىسى قۇرىپ كەتتى. رامسار كونۆەنتسياسى بويىنشا ىلە وزەنى ساعاسىنىڭ سۋ-باتپاعىندا وسەتىن شالعىندارى جاھاندىق ماڭىزى بار وسىمدىكتەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ىلە-بالقاش باسسەينىندە شارۋاشىلىق ىستەر قىزۋ جۇرگىزىلە باستاعان ساتتەن ەكوجۇيەنىڭ تابيعي رەجىمى بۇزىلدى. سونىڭ ىشىندە بالقاش كولىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمى دە بار. ەگەر ىلە وزەنىنىڭ ساعاسى تابيعي رەتتەگىش رەتىن­دە تازارتىپ تۇرماعاندا, كول­دىڭ گيدرو­لوگيالىق رەجىمىنىڭ بۇزى­لۋى قازىرگىدەن دە كوپ بولاتىن ەدى. بالقاشقا اعاتىن ءتۇرلى زيان­كەس­تەردى ول سورعىش قۇساپ ءوزى­نىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ الادى. ودان ءوز بويىنداعى ەكوجۇيەنى ءبۇل­دىرىپ وتىرعانىمەن, ايتەۋىر ەكولو­گيا­لىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق زارداپتاردى بولدىرمايدى. قازىر ىلە ساعاسىنداعى 16 كول­دىڭ 5-ءۋى عانا قالعان. وسىندا مەكەن­دەيتىن جابايى اڭدار مەن قۇستار قورەك­تەنەتىن اسىل شوپتەر قۇرىپ بارا جاتىر. قىس­تىڭ قارىنان پايدا بولىپ, قاپ­شاعايدان قۇيىلاتىن اعىن سۋدان قۇستاردىڭ ۇيالارى مەن باسقا دا سۋ جانۋارلارى­نىڭ مەكەندەرى تالقاندالىپ قالعان. بۇعان قوسا, براكونەرلىك اڭ­شىلىق پەن بالىق­شى­لىقتىڭ كەسىرىنەن, سەكسەۋىلدەردى زاڭسىز شابۋدان, ءجيى بولىپ تۇراتىن ورتتەردەن, سۋدا جۇرەتىن قۇس­تاردىڭ بالىقشىلاردىڭ اۋلارىنا ءتۇسىپ قىرىلۋ­لارىنان, ونىڭ ۇستىنە, ادامداردىڭ ءتارتىپسىز دەمالىس ورىندارىن جاساپ, ارتىنان قوقىس­تارىن شاشىپ كەتەتىندىگىنەن ىلە ساعاسىنىڭ ەكوجۇيەسى مەن بيو­لوگيا­لىق ايرىقشا قالپى جىلدان-جىلعا جۇتاپ بارادى. حالىقارالىق جانە وتاندىق تاجىريبەلەرگە قاراعاندا, ءىرى وزەندەردىڭ ساعالارى بۇكىل الەمدە ايرىقشا كۇزەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مىسال ءۇشىن الىس شەتەلدەرگە بارماي-اق, رەسەي­دەگى ۆولگا وزەنى ساعاسىنداعى استرا­حان قورىعىن ايتۋعا بولادى. سون­داي-اق, لەنا وزەنى ساعاسىنداعى «لەنا-دەلتا» بيوسفەرالىق رەزەر­ۆاتىن ايتۋعا بولادى. ءتىپ­تى, ءوزىمىزدىڭ جايىق وزەنىنىڭ ساعا­سىن­داعى «اقجايىق» تابيعي رەزەر­ۆاتىن­داعى جاعداي دا ىلەمەن سالىس­تىرعاندا ايتارلىقتاي جاقسى. ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىنا «ىلە-بالقاش» تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ­دى بۇرىنعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى «جاسىل دامۋ» (2010-2014 جىلدار) باع­دار­لاماسىنىڭ شەڭبەرىندە قول­عا العان ەدى. 415 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن «ىلە-بالقاش» مەم­لەكەت­تىك رەزەرۆاتىن قۇرۋعا قاجەت­تى قۇجاتتار تولى­عىمەن ءازىر­لەنىپ, مەملەكەتتىك ەكولو­گيا­لىق ساراپتامانىڭ وڭ قورى­تىن­دى­سىن ال­عان. الماتى وبلىستىق اكىم­دىگى وعان قاجەتتى جەر اۋماعىن بەل­گىلە­گەن. وسى جۇمىستارعا بيۋد­جەتتىڭ 10 ملن تەڭگەسىمەن قوسا, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ 417 ملن تەڭ­گەلىك گرانتتىق قاراجاتى جۇم­سال­عان. وسىنشا قارجى مەن كۇش-جىگەر جۇمسالعان جوبانى اياقسىز قالدىرماۋ ءۇشىن مەن جۋىردا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىن­تاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وسى ماسەلەنى شەشۋدى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنىڭ 2017 جىلعى جۇمىس جوس­پارىنا ەنگىزۋدى ءوتىندىم. مەنىڭ ساۋالىمدى بىرنەشە ارىپتەسىم قول­داپ, وزدەرىنىڭ قولدارىن قوي­دى. ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنەن ءۇمىتتىمىز. اڭسار مۇساحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى