وي ازاتتىعىن اڭساعان سۋرەتكەر

 «سىزدەرمەن قاناتتاس ءومىر سۇرگەنىم ءۇشىن باقىتتىمىن!» دەپ اتالاتىن جازۋشى-دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆتىڭ حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى بۇل كۇندە ءداستۇرلى سيپات الىپ, رۋحاني ماڭىزى بار ناعىز ونەر مەرەكەسىنە اينالىپ كەلەدى. بيىل ەكىنشى رەت وتكىزىلگەن تەاتر فەستيۆالى ءتورت كۇنگە سوزىلىپ, كورەرمەندەردىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق تانىمىن كەڭەيتەتىن قويىلىمداردى قوس-قوستان تارتۋ ەتتى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ دراما جانرىنا قالام تارتۋىندا زاڭدىلىق بار سياقتى. ونىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى تەرەڭ دراماتيزمگە تولى, كەيىپكەرلەر ءتىلىنىڭ بوياۋى قانىق ءارى باي, شىعارما سيۋجەتتەرى وتكىر كەلەدى. مۇنداي ەرەكشەلىگى بار تىلدەي تۋىندىنىڭ ءوزى ءوز-وزىنەن ساحناعا سۇرانىپ, ۇلتتىق دراماتۋرگيا ۇپايىن تۇگەندەپ جاتادى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ پەسالارى توپ-توبىمەن تەاتر رەپەرتۋارلارىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرماعان بولار, دەگەنمەن, ءوز ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىستارىندا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا, بايان ولگەي ساحنالارىندا ءجۇرىپ جاتقان جيىرماعا جۋىق سپەكتاكلدەرى ارقىلى زاماننىڭ ءسوزىن ايتىپ, كورەرمەنگە وي سالىپ, رۋحىن سەرپىلتە الۋىمەن رەجيسسەرلەر نازارىن اۋدارىپ كەلەدى. بيىلعى فەستيۆالدىڭ قازىلار قۇرا­مىندا كسرو حالىق ءارتيسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لە­كەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى­نىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, پروفەسسور ەسمۇحان وباەۆ, اقىن, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى يران-­عايىپ ورازباەۆ, بەل­گىلى رەجيسسەر, ق.قۋانىشباەۆ اتىن­داعى مۋزىكالىق قا­زاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى تالعات تەمەنوۆ, ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىن­داعى قىرعىز ۇلت­تىق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ رە­جيسسەرى بۇسۇرمان ودۋروكاەۆ, موڭعوليا جا­­زۋ­شىلار وداعى بايان ولگەي اي­ماق­تىق قازاق قالامگەرلەر كە­ڭە­سىنىڭ توراعاسى, «شۇعىلا» جۋر­نالىنىڭ باس رەداكتورى سۇراعان راحمەت ۇلى بولدى. فەس­تي­ۆالعا سوناۋ تاتارستاننان جا­زۋ­شىنىڭ «شىڭ­عىسحاننىڭ كوز جاسى» پوۆە­سى مەن بىرنەشە ءاڭ­گىمەلەرىن تاتار تىلىنە ءتارجى­ما­لاعان بەلگىلى اۋدار­ماشى فلەرا تارحانوۆا, گەرمانياداعى «قازاق» قاۋىم­داستىعىنىڭ ءتورا­عا­سى سۇلەيمەن شادكام, رەسەي جا­زۋ­شىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, «فورۋم» جۋرنالىنىڭ باس رەداك­تورى ۆلاديمير مۋسسوليتين, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ دو­تسەنتى, سىنشى-ادەبيەتتانۋشى مارياننا دۋدارەۆا كەلدى. ۆ.مۋسسوليتين راحىمجان قاسىم­عا­لي ۇلىنا وسىعان دەيىن الەم بويىنشا نازىم حيكمەت, پابلو نەرۋدا, دجاۆاحارلال نەرۋ يەلەنگەن «جەمىستى بەيبىتشىلىك شىعارماشىلىعى ءۇشىن» التىن مەدالىن تابىستادى. مۇنداي كەڭ اۋقىمداعى ايماق­تىق شارانى جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن رۋحانياتقا جاناشىر ۇيىمداردىڭ قار­جىلىق قولداۋىنسىز اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. فەستيۆالدىڭ اشىلعانىنان باستاپ سوڭعى كۇنىنە دەيىن باسى-قاسىندا ءجۇر­گەن وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ: «بيىل ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان فەستيۆال ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى­مەن  تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاق­ستاندىقتاردىڭ قالاۋىمەن پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن ۇلىقتاۋ ساتىندە قازاقتىڭ ابىزى ءابىش كەكىلباەۆ: «ويداعىمىز بولدى, ورتامىز تولدى. توبەدەگىمىز كەلدى» دەپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قولداۋعا شاقىرعان بولاتىن. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان تۇلعاعا قولداۋ بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا: «بەگىن سىيلاعان حالقى بولسا, حالقىن سىيلاعان بەگى بولسا – ول ەل ماڭگى بولادى» دەگەن جازۋ بار ەكەن. مىنە, ءبىز وسى ۇستانىممەن ءجۇرىپ كەلەمىز», – دەپ ءوزىنىڭ دە ادەبيەتتەن الىس ەمەس, مادەنيەتتىڭ ۇلكەن جاناشىر-تىلەكشىسى ەكەنىن تانىتتى. فەستيۆالدىڭ شىمىلدىعىن باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ساح­نالاعان «جاڭگىر حان» تاريحي دراماسى اشتى. پەسانى تاماشالاپ وتىرىپ, رەسەيدىڭ بەلگىلى «ب ۇلىكشىل» دراماتۋرگى ەدۋارد رادزينسكيدىڭ: «دراماتۋرگ ءبىر پەسا جازىپ بەرسە, رەجيسسەر ونى باسقا پەسا ەتىپ قويادى, ال كورەرمەن مۇلدە وزگە پەسانى تاماشالايدى» دەيتىن اتاقتى ءسوزى ويعا ورالدى. دراماتۋرگ پەساسىنا بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى, ءابىلحايىردىڭ شوبەرەسى جاڭگىردىڭ بيلىك قۇرعان كەزىن, سول كەزەڭدەگى ساياسي شيەلەنىستى, اق پاتشا مەن حالىقتىڭ ورتاسىندا ازاپقا ءتۇسىپ, شەشىم قابىلداي الماي, تىعىرىققا تىرەلەتىن تۇسىن وزەك ەتىپ العان. ءبىر جاعىندا كاسپي, ءبىر جاعىندا جايىق وزەنى جاتسا دا, سول تەگىن سۋعا اتىن سۋعارۋعا دا قۇقى جوق قازاق­تىڭ مۇڭى مەن قاسىرەتىن ارقالاپ, قول باستاپ, قارسى شىققان ماحامبەت پەن يساتاي­دىڭ بەتىن قايتارۋعا دا باتىلى بارار ەمەس. الدى جالىن, ارتى ءورت, وتارلىق ساياسات پەن ءوز اعايىنىنىڭ قىسپاعىندا قال­عان جاڭگىر اق پاتشانىڭ كوڭىلىن تاپپاسا, قىل مويىنى قىلىشقا قيىلعالى تۇر. رەجيسسەر مۇقانعالي تومانوۆ ساحنالاعان «جاڭگىر حان» سپەكتاكلىنىڭ جاڭا­لىعى سول, ول كورەرمەندى جاڭگىر مەن ماحامبەتتىڭ توسىن وبرازىمەن جولىقتىردى. اسىرەسە, تەاتر ديرەكتورى قۋانىش امان­دىقوۆتىڭ كەيىپتەۋىندەگى ماحامبەت بەينەسى كوپشىلىكتىڭ ساناسىنا سىڭگەن باتىر بەينەسىنەن بولەك. «حان ەمەسسىڭ, قاسقىرسىڭ» دەيتىن كۇندەي كۇر­كىرەگەن قاھارماندى ەمەس, جەڭىلدەۋ قوز­عالىپ, شامىرقانا سويلەيتىن شاقار مىنەزدى ماحامبەتتى كور­گەندە, بەينەنىڭ توسىنداۋ سيپاتى تاڭىرقاتقاننان شىعار, «ءتىرى ماحامبەتتى كىم كورىپتى, مۇنداي دا ءبىر ماحامبەت كەرەك شىعار» دەستىك. ال جاڭگىرگە كەلسەك, بودان ەتۋد­ى عانا كوكسەگەن پاتشا اعزام القىمىنان الىپ, بۋىندىرىپ, مىنا جاقتا ماحامبەت ەل ىشىنە ب ۇلىك سالىپ, حالىقتى حانعا قارسى قويىپ دۇرلىكتىرىپ جۇرسە, وسىنىڭ ءبارىن ول, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ايەلى فاتيمانىڭ قۇشاعىندا تولعانىپ تۇرىپ ويلايدى. ءسوز جوق, فاتيما كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ورىسشا ساۋاتتى, مادەنيەتتى. نيكولاي پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە شاقىرىلىپ, ءتىپتى ونىمەن جۇپتاسىپ بي بيلەگەن تۇڭعىش قازاق ايەلى. اقىلدى ايەلىن ارقا تۇتىپ, كەڭەسكەنى جاقسى-اق, الايدا اشىنعان ەلدىڭ جايى الاڭداتىپ وتىرعاندا, ازۋىن ايعا بىلەگەن جاڭگىردىڭ ءبىر ايەلدىڭ توڭىرەگىندە ءۇيىرىلىپ جۇرگەنى, تىم سەنىمسىز. موينىندا باتپانداي جۇگى بار جاڭگىردىڭ قۇشاقتا تۇرىپ ايتاتىن مونولوگى ونىڭ ىشكى جالعىزدىعىن بىلدىرەتىن جالعىز قۇرال شىعار, بىراق اسا ۇتىمدى رەجيسسەرلىك شەشىم ەمەس. ر.وتارباەۆتىڭ قازاق ءۇشىن قايشىلىعى مەن جۇم­باعى كوپ بولعان جاڭگىر سەكىلدى تاريحي تۇلعانى قايتا تانۋ ماقساتىمەن جازعان دراماسىن تومانوۆ وزىنشە تانىعان بولسا دا, اكتەرلەردىڭ دە شەبەرلىگىن قاجەت ەتكەن وبرازدىڭ جارقىراپ اشىلا الماعانى راس. ر.وتارباەۆتى دراماتۋرگ رە­تىن­دە مويىن­داتقان پەسا­لا­رى­نىڭ ءبىرى – «ناشا­قور تۋرالى نوۆەللا». كومپوزيتسياسى ناشا­قور­لىق ماسەلەسىنە قۇرىلعان الەۋمەتتىك درامانى بىلتىرعى جىلى ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان تەاترى «ۇيىق» اتاۋىمەن, استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋ­زى­كالىق دراما تەاترى «كولەڭ­كە­سiز جولاۋشى» ايدارىمەن ءجا­نە ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى «تاعدىر» دەگەن تاقىرىپپەن ساحناعا شىعارعان ەدى. حح عاسىردىڭ «وباسى» اتالعان قاسىرەتپەن كۇرەستە كوپ جاعدايدا ادام جەڭىلەدى. الەۋمەتتىك-تۇر­مىس­تىق تاقىرىپتاعى پەسانى بيىل­عى فەستيۆالعا ج.ايماۋىتوۆ اتىن­داعى پاۆلودار وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ساحنالاۋىندا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءبىر پەسانى بىرنەشە راكۋرستا تاماشالاۋدىڭ قىزىعى سوندا, رەجيسسەرلەردىڭ دە, اكتەر­لەردىڭ دە كاسىبي قارىمىن باعالاۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى بۇل. رەجيسسەر ەرجان قاۋلانوۆتىڭ قوعامنىڭ وتكىر دەرتىن جاڭا فورمالىق ىزدەنىسپەن اشۋعا تىرىسقانى قۋاندىردى. وتكىر ماسەلەنى وزگەشە كەيىپ­تەگەن اكتەرلەر تەاترداعى ستيل مەن جانردى بايلانىستىرعىسى كەلگەنى سونداي, ساحنا ارقىلى بايانداۋدى تۇرمىستىق قالىپتان, فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ جىبەر­گەن. دەكوراتسياداعى اسپالى شامنىڭ, ناشا­قورلاردى ەمدەيتىن ارنايى مەكەمەنىڭ بىردە ەمحانا, بىردە ناشاقوردى جالماعان سۋىق قابىر, زيرات ءرولىن اتقارىپ, ونىڭ ءبارى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن قابىسا كەلىپ, ساحنا مينيماليزمىنە قىزمەت كورسەتۋگە نەگىزدەگەن شەشىمى – كەيىپ­كەر پسيحو­لوگياسىن, ساحنانىڭ شەكسىز ءمۇم­كىن­دىگىن اشۋعا ۇمتىلعان رەجيسسەر جەڭىسى. بىلتىر جەتىساي دراما­ تەات­رى­نىڭ ساحنالاۋىمەن­ ۇسىنىل­عان ر.وتارباەۆتىڭ «دۆوينيك» پەساسىن بيىل ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ تەاترى­نىڭ ءوزى قويدى. فەس­تي­ۆالدا ونەر كورسەتكەن بەس تەاتردىڭ اراسىندا وسى ءبىر قويى­لىم ارقىلى عانا تەاتر ءوزىنىڭ ۇنە­مى ىزدەنەتىنىن جانە كوركەمدىك دەڭ­گەيىنىڭ دە باسقالاردان ءبىر ساتى بيىك ەكەنىن بايقاتتى. بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعاسىن سۋرەتتەيتىن سپەكتاكلدە اكتەرلەر بىردەن اتمو­سفەراعا ەنە كەتتى. تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى ارقىلى سۇرى كەتكەن زاماننىڭ سورعالاعان شىندىعىن ايتۋدى كوزدەگەن دراماتۋرگتىڭ دىتتەگەن ماقساتى ورىندالعانداي. بۇگىنگىنىڭ وقپانى ءومىرى تولمايتىن, جەمساۋى كەڭ باعلانى مەن ونىڭ ميستيكالىق سىڭارىن پەساسىنىڭ باستى كەيىپكەرى ەتكەندە, ر.وتارباەۆ بايدى دا, بايلىقتى دا ەمەس, ءبىر ادام ەكىگە جارىلعان كەزدە باستاۋ-بۇلاعى ءبىر بولعان قاسيەتتىڭ دە ەكى ءتۇرلى وزگەرىسكە تۇسەتىنىن تۇسپالدايدى. ءاربىر ادام بىردە – يماننىڭ, بىردە – شايتاننىڭ ەركىندە. اق پەن قارا, جاقسى مەن جامان, ىزگىلىك پەن ءىبىلىس ادام بويىندا يتجىعىسقا تۇسۋمەن كەلە جاتىر. ءبىرىن-ءبىرى باعىندىرا الماي الەك. بۇل احۋال ءار ادامعا تانىس بولۋى كەرەك. دراماتۋرگتىڭ يدەياسىن جاڭاشىل رەجيسسەر كاسىبي تۇردە شيراتا العان. رەجيسسەر بەلگىلەگەن ماقساتتى اكتەرلەر دە دۇرىس ءتۇسىنىپ, ساحناداعى سەرىكتەستەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا ءجۇرىپ وينادى. كەيىپكەرلەر ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن وزگە­شە الەمدى پلاستيكامەن بايىتا تۇسكەنى سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك قۇ­نىن ارتتىرىپ تۇر. بىلتىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ساتيرا تەاترىنىڭ ارتيستەرى ساحنالاعان «اياۋلىم انفيسا» تراگيكومەدياسىن بيىل وسى وبلىستاعى وزبەك دراما تەاترى ۇسىندى. مۇنداي فەستيۆالداردىڭ قاجەتتىلىگى سوندا, ءبىر شىعارمانىڭ ءارتۇرلى ينتەرپرەتاتسياسى ارقىلى رەجيسسەر مەن اكتەر جۇمىسىنىڭ ءيى قانعان-قانباعانىن ايىرا الاسىڭ. ەكى سپەكتاكلدى سالىستىرا وتىرىپ, بەلگىلى ساتيرا ساردارلارى ۋاليبەك ءابدىرايىموۆ پەن ءجۇسىپ اقشورانىڭ ويىنىنان كومەديالىق سيپاتپەن قوسا, تەرەڭ ويعا قۇرىلعان ديناميكالى درامانى اڭعارعانبىز, ال وزبەك ارتيستەرى كومەديا بوياۋىن قويۋلاندىرىپ جىبەرگەن. ونىڭ سەبەبى, وزبەك حالقىنىڭ تابيعاتىنىڭ ءوزى كومەدياعا ءبىر تابان جاقىندىعىنان بولۋى كەرەك. سپەكتاكلدە ءبارى بار: بي دە بار, ءان دە بار, ءازىل دە بار, ارەكەت تە بار. ارقايسىسى ءوزىنىڭ كىشكەنتاي عانا كۇلدىرگى وبرازىن بارىنشا بيىك ەتىپ شىعارۋعا ۇمتىلعان. بىراق نە نارسە دە مولشەردەن اسپاۋى كەرەك, اسسا, ادامدى جيرەندىرەدى. كۇلكى مەن وي قاتار جۇرسە, كومەديا قۇندىلىعى ارتادى. الاقانداي اۋىلدا ەدىرەي ماتوۆيچ دەگەن پەش قالاۋشى اياق استىنان اۋليە­گە اينالادى. كوزى ويناقشىپ, بوك­سەسى بۇلتىڭداعان ەپتى ايەلىنىڭ ارقا­سىندا ونىڭ اتىنا زەينەتاقى تاعاي­ىن­دالىپ, ءتىپتى كوشەگە ەسىمى دە بەرىلەدى. پەش قالاپ ءجۇرىپ تاپقان اقشاسىنا اراق الىپ ءىشىپ, سىرنايلاتىپ ءان سالىپ, اياعىن ارەڭ باسىپ جۇرگەن ماسكۇنەمنەن پاراسات يەسى جاساپ, كەڭەستىك قوعامنىڭ ابىرويلى ازاماتى ەتىپ كورسەتكەن كەشەگى حالىقتار دوستىعى يدەيا­سى دۇرىس سالتانات قۇرماسا, سوڭى قالاي بولاتىنىن دراماتۋرگ اششى اجۋامەن اشقان. «پەش قالاۋشى ەدىرەي ماتىچتىڭ ءوزى وسىلاي ەدىرەڭدەپ تۇرعاندا, باسقاسىنا نە جورىق ەدى؟» دەگەن دراماتۋرگ ويىن وزبەك تەاترىنىڭ رەجيسسەرى «قاعىندىرامىن» دەپ قارابايىرلىققا ۇرىندىرعان. بۇل پەساسى تۋرالى ر.وتارباەۆ: «پەسا 1989 جىلى جازىلىپ ەدى, 1991 جىلى العاش رەت ساحنالانعان بولاتىن. سول جىلدارى مۇنداي پەسانى جارىققا شىعارۋ ەسسىز ادامنىڭ ءىسى نەمەسە ۇكىمەتكە قارسى شىعۋ بولىپ سانالاتىن ەدى», – دەيدى. ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى ءشۇي وبلىس­تىق دراما تەاترى ساحنالاعان «اياق­تال­­ماعان حيكايا» مۇڭدى دراماسىن, ءبىر ءسوز­بەن تۇيىندەگەندە, بۇگىنگى قىرعىز دە­مو­­ك­راتياسىنىڭ كورىنىسى دەپ باعالاعان ءجون. ءبىر وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي – تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى. رەجيسسۋرا وسال بولعانىمەن, دراماتۋرگتىڭ باتىل ويىن ارتيستەردىڭ ويىنى اقتاپ شىققان. «ەلىمدى ساتپايمىن, جەرىمدى بەرمەيمىن!» دەگەن وتانشىلدىق يدەياعا وبلىستىق تەاتر ارتيستەرى كاسىبي ونەرىمەن جاۋاپ قاتقان. راحىمجان وتارباەۆتىڭ دراماتۋرگياسى ساحنا سۇرانىسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ تاني الاتىن سۇڭعىلالىعىمەن دارالانادى. دراماتۋرگ ەڭ الدىمەن, ساحنالىق شيەلەنىستى ورىستەتە الاتىن شىمىر تاقى­رىپ­تاردى تاڭداي بىلۋىمەن ەرەكشەلەنۋى ءتيىس. كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرىن كوشىرىپ الا سال­عان قارابايىرلىقتان ادا, ءبا­رىنە بەلگىلى شىندىقتىڭ ءوزىن تولىققاندى كوركەمدىك دارەجەگە كوتەرىپ, ادەبي تاسىلدەرمەن ءار قى­رىنان قۇبىلتىپ بەرۋ ونەرىن ەركىن مەڭگەرگەن قالامگەردىڭ دراماتۋرگياسى جىل سايىن جاڭا پەسالارمەن ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. ادام قارىم-قاتىناسىنداعى قاي­شى­لىقتار, قوعامنىڭ كولەڭكەلى جاعىنان جيرەندىرۋ, ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعىنان اجىراماۋ – وتارباەۆ پەسالارىنىڭ ءتىنى. ادەبيەتتىڭ قاي جانرىندا جازسا دا قالامى جۇيرىك, رۋحاني دەگدارلىقتى اڭسايتىن راحىمجان شىعار­ما­شىلىعىنداعى جالت ەتكەن ساۋلەدەن وزگە ەشنارسەگە تاۋەلدى ەمەس وي ازاتتىعىنا ەڭ اۋەلى وسى فەستيۆالى دالەل بولا الادى. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى