ەلدىگىمىز ەلباسىنان

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدال بۇگىنگىدەي الەم مويىنداعان جانە قارقىندى دامۋ جولىن جالعاستىرعان ەل بولۋىندا ەلباسىمىزدىڭ ومىرلىك ۇستانىمى مەن ءبىلىم تاجىريبەسى ايرىقشا ماڭىزدى قىزمەت اتقارعان.  مۇنى ءبىز ساياسي عىلىمدار كانديداتى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاربيە ىستەرى جونىندەگى پرورەكتورى جاناتبەك ىشپەكباەۆتىڭ تاياۋدا عانا باسپادان شىققان «ماڭگىلىك ەل وسىلايشا سومدالعان» اتتى كولەمدى مونوگرافياسىن زەردەلەپ, وقىپ شىققاننان كەيىن بەكىتكەن تۇجىرىمىمىز دەسەك, ەشقانداي ارتىقتىعى جوق. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە مونوگرافيادا كەلتىرىلگەن تولىپ جات­قان دەرەكتەر مەن دايەكتەردىڭ كەي­بىرەۋلەرىن عانا مىسالعا ۇسىنايىق: ءبىزدىڭ قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى جاعىنان بەسىنشى ورىندى يەمدەنگەن ەكەن. ءبىرىنشى ورىندا رەسەي, ەكىنشى ۋكراينا, ءۇشىنشى بەلورۋسسيا, ءتورتىنشى وزبەكستان بولىپتى. ال بۇگىنگى ءومىردىڭ دەرەگىنە كوز سالساڭىز, وندا ءبىرىنشى رەسەي, ەكىنشى قازاقستان تۇر. قازاقستاننىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 200 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. كەڭەس زامانىنىڭ ەكىنشى رەسپۋب­ليكاسىندا بۇل كورسەتكىش بار-جوعى 90 ميلليارد دوللار بولىپتى. ءبىزدىڭ ءونىم كولەمىنەن 2,2 ەسە از كورسەتكىش. قازاقستاندا حالىقتىڭ ورتاشا جالاقىسى 120 مىڭ تەڭگە. بۇل كورسەتكىش ۋكراينادا بىزدەگىدەن بەس ەسەگە تومەن. عالىم-اۆتور ءوز ەڭبەگىندە ءبىر جاقتى داتتاپ, كەلەسى جاقتى ماقتاۋدى ماقسات تۇتپاعانى بەلگىلى. بار بولعانى ءومىردىڭ ناعىز دەرەكتەرىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالايشا قارىشتاپ وسكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلعان رەسمي دايەكتەر بىزگە وسىنداي اقپارات بەرىپ تۇر. مونوگرافيا اۆتورى قازاقستاننىڭ 25 جىل ىشىندە قانشالىقتى دامى­عانىن كورسەتۋ ءۇشىن ءومىردىڭ تاۋەل­سىزدىككە دەيىنگى جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى بارلىق سالا بويىنشا ناقتى دەرەكتەرىنە «ءتىل بىتىرگەن». سوندا كەمەلدەنگەن كەڭەس زامانىندا قانشا جەردەن جاقسى تۇردىق دەسەك تە, بار بولعانى ۇلكەن وداقتىڭ شيكىزاتتىق «قويماسى» قىزمەتىن ات­قا­رعانىمىزدى بىلەتىن جاناتبەك ىشپەكباەۆ بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قارىشتى دا­مۋى­مىزعا تەك قانا تاۋەلسىزدىك ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەلباسىمىزدىڭ كەمەل تۇلعا بولۋى ايرىقشا قىزمەت اتقارعانىن, 1991 جىلدان بەرى  تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكە­لەي نۇسقاۋىمەن جانە ءجىتى قادا­عا­لاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالار مەن باعدارلامالاردى تالداۋ ارقىلى دالەلدەپ شىققان. عالىمنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلباسىمىزدىڭ ەڭ الدىمەن ىشكى ساياساتتا تۇسىنىك پەن تىنىشتىقتى ورنىقتىرۋعا كۇش سالعانى بەلگىلى. سونداي-اق, سىرتپەن بايلانىستا كوپتاراپتى ساياسات جاريالاندى. مىنە, وسى ەكەۋى قازاقستانداعى دامۋدىڭ باس­تى قاينار كوزى بولىپ شىققان. ەڭ باس­تىسى, 1996 جىلعا دەيىن الاپات رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيادان كوز اشپاعان قازاقستاننىڭ 1997 جىلى ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىن قابىلداعانىنا نازار اۋدارتقان. ويتكەنى, بۇعان دەيىن بارلىق سالادا رەفورمالار جاساپ ۇلگەرگەن ەلباسىمىز بۇرىنعى «حالىقتىق مەنشىك» دەپ اتالاتىندى جەكەشەلەندىرۋدى جەدەل باستاپ كەتكەن ەدى. ال شەتەلدىك الپاۋىتتار «قىزىعاتىن» تۇستار بىزدە جەتكىلىكتى بولاتىن. اسىرەسە, پايدالى قازبالار بارشىلىق. ەڭ اۋەلى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتىپ الۋدى باستى ۇستانىم ەتكەن ەلباسى جۇمىس ورنىن كوپتەپ اشاتىن شيكىزات سەكتورىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كەلىپ قۇيىلۋىنا, ءسويتىپ داڭعىل جول اشىپ بەردى. ال مۇنىڭ ءوزى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستى ستراتەگيالىق جوسپارىندا كورسەتىلگەن ءبىزدىڭ قاجەتتىلىكتەردىڭ ومىرىمىزگە ەنۋ­ىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. اۆتوردىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل باعدارلاما تۇسىندا «سانعا كوڭىل بولىنگەن» ەكەن. ويتكەنى, بايىرعى جۇمىستارىنان ايىرىلىپ, كوشەدە سەندەلىپ قالعان وتانداستار تالعاجاۋ تاباتىنداي «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» بەرىلۋى كەرەك. ءبارى ەلباسىنىڭ ويلاعانىنداي بولدى. كاپيتاليزم – ارقاشان دا داع­دارىسقا بەيىم قوعام. ونىڭ ۇستىنە, تاۋار – اقشا – تاۋار تىركەسى ۇدايى بۇزىلاتىن بۇل قوعامدا كەيىنگى كەزدە الگىنىڭ ورنىنا اقشا – اقشا – اقشا تىركەسى ورنىقتى. ياعني, تاۋاردىڭ مانىنە كوڭىل بولىنبەي اقشادان اقشا جاساۋعا نازار اۋدارىلدى. بۇل 2007 جىلى تامىزدا نيۋ-يورك قور بيرجاسىندا «ويراندى سالدى». ءدال وسى جەردە باستالعان بۇكىلالەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس بۇكىل الەمگە تۇماۋداي تاراپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايىلىن جيماي تۇر. وسىنى كۇنى بۇرىن كورىپ-بىلگەن دەمەسەك تە بولجاي العان ەلباسى اتقارۋشى بيلىككە حالىقتىڭ بيۋدجەتتىك كىرىستەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ءۇش جىلدا ەكى ەسە ءوسىرۋدى تاپسىرعان ەدى. ءدال الگى جاڭا داعدارىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن مۇنداي الەۋمەتتىك قامقورلىق ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە شامامەن 30 پايىزعا قۇنسىزدانسا دا قازاقستاندىقتاردىڭ مۇنداي قۇقايدى ءوز تۇرمىستارىندا سەزىنبەۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەلباسى كو­رەگەندىگى دەپ وسىنى ايت! 2010 جى­لى تۇرعىندارىنىڭ تازا كىرىسى 2007 جىلعا قاراعاندا ەكى ەسە وسكەن ەلىن ەندى مەملەكەت باسشىسى جاڭا بيىكتى باعىندىرۋعا شاقىردى. بۇل «2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى» ارقىلى كورىنىس تاپتى. بۇل كەزدە شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا زاڭ جۇزىندە سەنىمدى كەپىلدىك بەرىپ ۇلگىرگەن قازاقستان الىستاعى اقشالى الپاۋىتتاردىڭ قىزىعاتىن ايماعىنا اينالعان ەدى. ەندى ولارعا شيكىزاتقا ەمەس, «اقىلدى ەكونوميكا» جاساۋعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ۇسىنىلدى. نە كەرەك, ءىستى وسىلايشا باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت كوپ ۇزاماي «2050» ستراتەگيا­سى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جاريالادى. 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلىنىڭ ساپىندا بولۋدى كوزدەيتىن بۇل باعدارلاما ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا ەل ەكونوميكاسى ساننان ساپاعا اۋىساتىنىن مالىمدەگەندەي ءبىر قۇجات بولدى. بۇل قازىردىڭ وزىندە ومىرىمىزگە ەنە باستادى. قازىرگى قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى اتىن دا ەستىمەگەن ماماندىقتار مەن سولار شىعارعان ونىمدەر پايدا بولىپ جاتىر. وسىلاردىڭ ءبارىن عىلىمي ەكشەۋ­دەن وتكىزگەن عالىم-اۆتور ءوز مونوگرافياسىن جازۋدا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ, عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرىن ورىندى پايدالانا بىلگەن. ساياساتتانۋشى عالىمنىڭ ءبىر ۇتىمدى تۇسى بار. ول – ءوز ساراپتامالارىن جازۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تاريحي, ادەبي, مادەني سالالاردىڭ دەرەكتەرىن مولىنان پايدالانا الۋى. وسىلايشا ساياساتتانۋشىلار ءوز پىكىرىن جان-جاقتى جاعدايعا قاراپ تۇجىرىمدايدى. سول سەبەپتەن دە ولاردىڭ تۇجىرىمدارى دالەلدى دە ءدال. ساياساتتانۋشى عالىم جاناتبەك ىشپەكباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل وسىلايشا سومدالعان» اتتى مونوگرافياسى اۆتوردىڭ ەل ءومىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەي وتىرىپ ەلباسى تۇلعاسىن سومداعان قۇندى ەڭبەك بولىپ شىققان. بۇل ەڭبەك تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «ءتاي-ءتاي باسقان» قادامىنان قالايشا «جەلاياق جۇيرىككە» اينالعانىن ءومىردىڭ ناقتى دەرەكتەرىمەن بەكىتۋىنە قاراي بۇگىنگىنىڭ عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاقتىڭ دا ۇلگى الۋ ءۇشىن وقيتىن كىتابى بولارى ءسوزسىز. ءيا, قازاقستانىمىز كۇنى ەرتەڭ-اق الەمدىك الىپتار قاتارىندا بولاتىنى انىق. سوندا: «مۇنداي ەلدىڭ نەگىزى قالاي قالاندى؟» دەگەن سۇراقتارىنا كەلەر ۇرپاقتىڭ تالايى وسى كىتاپتان جاۋابىن تاۋىپ, ونى جازىپ شىققان عالىم اعالارىنا العىسىن جاۋدىراتىنىنا سەنەمىز. سول شاقتا كەلەر ۇرپاق تا ەلدىك ارقاشان دا ەلباسىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنەن ەكەنىن ۇمىتپايتىن بولادى. وسىنى ۇمىتپاعاندار عانا «ماڭگىلىك ەل» قۇرا الادى. وسىنداي تۇجىرىم جاساعان بۇل مونوگرافيا سونىسىمەن دە ۇزاق ءومىر سۇرەتىن بولادى. ساپارباي پارمانقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى